Ideologia a podmiotowość zwierząt i przyrody
Dr hab. Cezary Błaszczyk
Uniwersytet Warszawski
Ideologia a podmiotowość zwierząt i przyrody
Kwestia podmiotowości pozaludzkiej jest – i będzie – jednym z największych wyzwań dla prawa. O ile jednak osobowość prawna nowych form korporacji czy sztucznej inteligencji ma charakter funkcjonalny, podmiotowość zwierząt pozaludzkich i przyrody prima facie stoi w oczywistej sprzeczności z antropocentryzmem prawa i kultury. To z kolei skłania do refleksji nad ideologicznym aspektem prawnej podmiotowości zwierząt i przyrody. Celem artykułu jest stwierdzenie stosunku opisywanych instytucji do antropocentryzmu. Teza głosi, że – wbrew powierzchownej intuicji – upodmiotowienie przyrody, w odróżnieniu od upodmiotowienia zwierząt, jest bliższe perspektywie antropocentrycznej, a nawet możliwe do pogodzenia z nią. By jej dowieść, w tekście przeprowadzono analizę wyodrębnionych typów głównych związku prawa i ideologii w przypadku podmiotowości przyrody i zwierząt.
Słowa kluczowe: prawa przyrody, prawa zwierząt, podmiotowość pozaludzka, ideologia
Ideology and the Subjectivity of Animals and Nature
The question of non-human subjectivity is – and will remain – one of the greatest challenges for law. While the legal personality of new forms of corporations or artificial intelligence is functional in nature, the subjectivity of non-human animals and nature prima facie appears to be in a clear contradiction with the anthropocentrism of law and culture. This, in turn, prompts reflection on the ideological dimension of the legal subjectivity of animals and nature. The aim of this article is to examine the relationship between these legal constructs and anthropocentrism. The thesis here is that, contrary to superficial intuition, the subjectification of nature – unlike that of animals – is more closely aligned with an anthropocentric perspective and may even be reconcilable with it. To support this assertion, the author analyses key types of relationships between law and ideology as they relate to the legal subjectivity of nature and animals.
Keywords: rights of nature, animal rights, non-human subjectivity, ideology
Bibliografia
Acosta A., Toward the Universal Declaration of Rights of Nature. Thoughts for Action, AFESE Journal 2010, nr 1(24)
Acosta A., Abarca M.M., Buen Vivir. An Alternative Perspective from the Peoples of the Global South to the Crisis of Capitalist Modernity [w:] The Climate Crisis: South African and Global Democratic Eco-Socialist Alternatives, red. V. Satgar, Johannesburg 2018
Bernet Kempers E., Do Rights of Nature Include Animal Rights?, Helsinki Animal Law Blog, blogs.helsinki.fi/animallawblogseries/2023/05/04/do-rights-of-nature-include-animal-rights, 4.4.2024
Berry T., The Great Work: Our Way into the Future, New York 1999
Bookchin M., The Ecology of Freedom: The Emergence and Dissolution of Hierarchy, Palo Alto 1982
Bookchin M., What is Social Ecology? [w:] Social Ecology and Communalism, Oakland-Edinburgh 2006
Le Bot O., Constitutional Animal Law, Paris 2023
Boyd D.R., The Rights of Nature: A Legal Revolution That Could Save the World, Toronto 2017
Cobb F.P., The Modern Rack, London 1889
Cochrane A., An Introduction to Animals and Political Theory, London–New York 2010
Cohen A.I., Contractarianism, Other-regarding Attitudes, and the Moral Standing of Nonhuman Animals, Journal of Applied Philosophy 2007, t. 24, nr 2
Donaldson S., Kymlicka W., Zoopolis. Teoria polityczna praw zwierząt, tłum. M. Wańkowicz, M. Stefański, Warszawa 2018
O’Donnel E., Poelina A., Pelizzon A., Clark C., Stop Burying the Lede: The Essential Role of Indigenous Law(s) in Creating Rights of Nature, Transnational Environmental Law 2020, t. 9, nr 3
Dworkin R., Biorąc prawa poważnie, tłum. T. Kowalski, Warszawa 1998
Elżanowski A., Pietrzykowski T., Zwierzęta jako nieosobowe podmioty prawa, Forum Prawnicze 2013, nr 1
Francione G.L., Animals, Property, and the Law, Philadelphia 2007
Francione G.L., Animals as Persons, New York 2008
Francione G.L., Introduction to Animal Rights. Your Child or the Dog?, Philadelphia 2007
Francione G.L., Rain without Thunder. The Ideology of the Animal Rights Movement, Philadelphia 2007
Furnham A., McManus Ch., Scott D., Personality, Empathy and Attitudes to Animal Welfare, Anthrozoös 2003, t. 16, nr 2
Jones R.C., Animal Rights is a Social Justice Issue, Contemporary Justice Review 2015, t. 18, nr 4
Garner R., A Theory of Justice for Animals: Animal Rights in a Nonideal World, New York 2013
Gruen L., Dismantling Oppression: An Analysis of the Connection Between Women and Animals [w:] Living with Contradictions: Controversies in Feminist Social Ethics, red. A.M. Jaggar, Boulder-San Francisco-Oxford 1994
Kauffman C.M., Martin P.L., Constructing Rights of Nature Norms in the US, Ecuador, and New Zealand, Global Environmental Politics 2018, t. 18, nr 4
Kauffman C.M., Martin P.L., How Courts Are Developing River Rights Jurisprudence: Comparing Guardianship in New Zeland, Colombia, and India, Vermont Journal of Environmental Law 2019, t. 20, nr 1
Kauffman Ch.M., Martin P.L., The Politics of Rights of Nature: Strategies for Building a More Sustainable Future, Cambridge–London 2021
Kotzé L.J., Adelman S., Environmental Law and the Unsustainability of Sustainable Development: A Tale of Disenchantment and of Hope, Law and Critique 2022, t. 34, nr 2
Kurki V.A.J., A Theory of Legal Personhood, Oxford 2019
Kymlicka W., Donaldson S., Animal Rights, Multiculturalism, and the Left, Journal of Social Philosophy 2014, t. 45, nr 1
Latour B., Polityka natury. Nauki wkraczają do demokracji, tłum. A. Czarnacka, Warszawa 2009
Lovelock J.E., Gaia: A New Look at Life on Earth, Oxford–New York 1979
MacKinnon C.A., Of Mice and Men: A Feminist Fragment on Animal Rights [w:] Animal Rights: Current Debates and New Directions, red. M. Nussbaum, C. Sunstein, Oxford-New York 2004
Mannheim K., Ideologia i utopia, tłum. J. Miziński, Lublin 1992
Meijer E., Zwierzęta mówią. W stronę demokracji międzygatunkowej, tłum. A. Małecka, M. Biedrzycki, Okoniny 2021
Nash R.F., The Rights of Nature. A History of Environmental Ethics, Madison 1989
Naess A., The Shallow and the Deep Long Range Ecology Movement, Inquiry 1973, t. 16
Nussbaum M.C., Justice for Animals: Our Collective Responsibility, New York–London–Toronto 2023
Paul E.S., Empathy with Animals and with Humans. Are They Linked?, Anthrozoös 2000, t. 13, nr 4
Pietrzykowski T., The Idea of Non-personal Subjects of Law [w:] Legal Personhood. Animals, Artificial Intelligence and the Unborn, red. V.A.J. Kurki, T. Pietrzykowski, Cham 2017
Plumwood V., Conversations with Gaia [w:] Living with Contradictions: Controversies in Feminist Social Ethics, red. A.M. Jaggar, Boulder–San Francisco–Oxford 1994
Plumwood V., Environmental Culture: The Ecological Crisis of Reason, London–New York 2005
Plutchik R., Evolutionary bases of empathy [w:] Empathy and its Development, red. N. Eisenberg, J. Strayer, Cambridge 1987
Putzer A., Lambooy T., Jeurissen R., Kim E., Putting the Rights of Nature on the Map. A Quantitative Analysis of Rights of Nature Initiatives Across the World, Journal of Maps 2002, t. 18, nr 1
Regan T., The Case for Animal Rights, Los Angeles 1983
Ryder R.D., Szowinizm gatunkowy, czyli etyka wiwisekcji, Etyka 1980, nr 18
Salt H.S., Animals’ Rights. Considered in Relation to Social Progress, New York–London 1894
Salt H.S., The Creed of Kinship, London 1935
Schweitzer A., Życie, tłum. J. Piechowski, Warszawa 1964
Scruton R., Animal Rights and Wrongs, London 1998
Scruton R., Zielona filozofia. Jak poważnie myśleć o naszej planecie, tłum. J. Grzegorczyk, R.P. Wierzchosławski, Poznań 2017
Singer P., Practical Ethics, New York 2011
Stone Ch., Should Trees Have Standing? Toward Legal Rights for Natural Objects, Southern California Law Review 1972, t. 45
Stuck S., Towards a Theory of Legal Animal Rights: Simple and Fundamental Rights, Oxford Journal of Legal Studies 2020, nr 3(40)
Stucki S., One Rights. Human and Animal Rights in the Anthropocene, Cham 2023
Stutzin G., Nature’s Rights: Justice Requires that Nature Be Recognised as a Legal Entity, Resurgence & Ecologist 2002, nr 210
Sunstein C.R., The Rights of Animals, The University of Chicago Law Review 2003, nr 1(70)
Sztybel D., Marxism and Animal Rights, Ethics and the Environment 1997, t. 2, nr 2
Tănăsescu M., Environment, Political Representation, and the Challenge of Rights, New York 2016
Tănăsescu M., Understanding the Rights of Nature. A Critical Introduction, Bielefeld 2022
Thoreau H.D., Walden, czyli życie w lesie, tłum. H. Cieplińska, Poznań 2010
Tola M., Between Pachamama and Mother Earth: Gender, Political Ontology and the Rights of Nature in Contemporary Bolivia, Feminist Review 2018, t. 118, nr 1
Višak T., Killing Happy Animals. Explorations in Utilitarian Ethics, Basingstoke–New York 2013
Wolfe C., Before the Law. Humans and Other Animals in a Biopolitical Frame, Chicago–London 2013
Mgr Klaudyna Horniczak
Uniwersytet Jagielloński w Krakowie
Konstrukcja kategorii płci w polskim systemie prawnym
Artykuł analizuje pojęcie płci w polskim prawie, w kontekście zmieniającego się rozumienia płci poza prawem. Tradycyjnie płeć była postrzegana jako binarna kategoryzacja oparta na cechach anatomicznych. Jednak rozumienie to ewoluowało i współcześnie obejmuje wymiar biologiczny, społeczny i tożsamościowy, co rodzi pytania o naturę kategorii płciowych zarówno w prawie, jak i poza nim. W polskim prawie „płeć” nie ma precyzyjnej definicji, co prowadzi do niespójności interpretacyjnych i potencjalnie do niesprawiedliwości. Artykuł analizuje przepisy dotyczące wpisu płci przy urodzeniu i korekty płci w oficjalnych dokumentach. Uwzględnia pozaprawne koncepcje płci, w tym wymiar biologiczny, społeczny i tożsamościowy, aby stworzyć kompleksową interpretację płci w kontekście prawnym. Zrekonstruowane prawne pojęcie płci poddane zostaje krytycznej ocenie z perspektywy sprawiedliwości społecznej, ze szczególną uwagą zwróconą na potencjalne szkody, na jakie narażone są osoby, których płeć dokumentowa nie jest zgodna z ich tożsamością lub anatomią.
Słowa kluczowe: płeć dokumentowa, uzgodnienie płci, gender, sprawiedliwość względem płci, transpłciowość, interpłciowość
The Construction of the Category of Gender in the Polish Legal System
The article analyses the legal concept of gender in the Polish system in the context of evolving understandings of the concept of gender beyond the law. Traditionally, gender has been perceived as a binary categorisation based on anatomical features of a body. However, this understanding has evolved and today gender can be understood in a biological, social, or internal (identity-related) dimension. This raises questions about the nature of gender both in law and beyond it. In the Polish legal system, „gender” does not have a legal definition. This may lead to interpretative inconsistencies and potential injustice. The article analyses legal norms concerning ascription of gender at birth and legal gender reassignment. It incorporates an analysis of extra-legal conceptions of gender: biological, social, and gender identity, with a view to create a comprehensive interpretation of gender in law. The reconstructed legal concept of gender is critically analysed from the perspective of social justice, especially in the context of potential harm to individuals who identify with different gender than ascribed at birth.
Keywords: legal gender, gender confirmation, gender, gender justice, transgender, intersex
Bibliografia
Adamczewska-Stachura M., Pilch P., Postępowania w sprawach o ustalenie płci. Przewodnik dla sędziów i pełnomocników, Warszawa 2020
Ásta, Categories We Live By: The Construction of Sex, Gender, Race, and Other Social Categories, Oxford 2018
Bancroft J., Human Sexuality and its Problems, Edynburg 2009
Bettcher T.M., Trans Identities and First-Person Authority [w:] You’ve Changed: Sex Reassignment and Personal Identity, red. L. Shrage, New York 2009
Bogardus T., Evaluating Arguments for the Sex/Gender Distinction, Philosophia 2020, vol. 48, nr 3
Butler J., Uwikłani w płeć, Warszawa 2008
Byrne A., Are women adult human females?, Philosophical Studies 2020, vol. 177, nr 12
Dembroff R., Beyond Binary: Genderqueer as Critical Gender Kind, Philosophical Imprint 2020, vol. 20, nr 9
Dembroff R., Real Talk on the Metaphysics of Gender, Philosophical Topics 2018, vol. 46, nr 2
Fausto-Sterling A., The Five Sexes, The Sciences 1993, vol. 33, nr 2
Haslanger S., Failures of Methodological Individualism: The Materiality of Social Systems, Journal of Social Philosophy 2022, vol. 53, nr 4
Haslanger S., Resisting Reality: Social Construction and Social Critique, New York 2012
Jenkins K., Toward an Account of Gender Identity, Ergo an Open Access Journal of Philosophy 2018, vol. 5, nr 27
Kalat J.W., Biologiczne podstawy psychologii, Warszawa 2006
Moreau S., What Is Discrimination?, Philosophy & Public Affairs 2010, vol. 38, nr 2
Osajda K. [w:] Prawo o aktach stanu cywilnego. Komentarz, red. K. Osajda, M. Domański, J. Słyk, Warszawa 2023
Safer J.D., A Current Model of Sex Including All Biological Components of Sexual Reproduction, Law and Contemporary Problems 2022, vol. 85, nr 1
Stock K., Material Girls: Why Reality Matters for Feminism, London 2021
Whittle S., Turner L., Queer Europe: New Normative Values for Global LGBT Law [w:] Transgender and Intersex: Theoretical, Practical, and Artistic Perspectives, red. S. Horlacher, New York 2016
Ziemińska R., Niebinarne i wielowarstwowe pojęcie płci, Warszawa 2018
Ziemińska R., The Epistemic Injustice Expressed in ‘Normalizing’ Surgery on Children with Intersex Traits, Diametros 2020, vol. 17, nr 66
Prof. dr hab. Andrzej Szlęzak
Uniwersytet SWPS w Warszawie
Umowa gwarancji de lege ferenda
Autor przedstawia propozycję ustawowego uregulowania umowy gwarancji, przy okazji przedstawiając podstawowe sporne (w doktrynie i orzecznictwie) kwestie odnoszące się do takiej umowy. Zdaniem autora, umowa gwarancyjna może być uznana (z konstrukcyjnego punktu widzenia) za taką, jeżeli zawiera zastrzeżenie gwarancyjne, w którym gwarant zapewnia kontrahenta o określonym stanie rzeczy (przeszłym, teraźniejszym lub przyszłym), a w jej części normatywnej określa treść świadczenia gwaranta na wypadek braku gwarantowanego stanu rzeczy. Z uwagi na powinowactwo pomiędzy zastrzeżeniem gwarancyjnym a zastrzeżeniem warunku, propozycja szeroko nawiązuje (mutatis mutandis) do unormowania instytucji warunku w ujęciu art. 89 i n. k.c.
Słowa kluczowe: prawo cywilne, zobowiązania, umowa gwarancji, gwarancja, świadczenie, warunek
Guaranty Contract de Lege Ferenda
The author presents a legislative proposal for a statutory regulation of a guaranty contract alongside certain basic controversies (in legal writings and case law) related to such a contract. In the author’s opinion, a guaranty contract may be considered (from a structural point of view) as such if it contains a guaranty reservation, wherein a guarantor assures its contracting party of a given state of affairs (past, present or future), and, at the same time, provides for the performance that the guarantor is due to render in the event of the absence of the guaranteed state of affairs. Due to the proximity between a guaranty reservation and a reservation of condition, the proposal refers widely (mutatis mutandis) to the institution of condition as set forth in Article 89 et seq. of the Civil Code.
Keywords: civil law, obligations, guaranty contract, guarantee, performance, condition
Bibliografia
Jastrzębski J., Umowa gwarancyjna, Warszawa 2021
Jastrzębski J., Zarzut gry lub zakładu w prawie umów [w:] Ochrona strony słabszej stosunku prawnego. Księga jubileuszowa ofiarowana Profesorowi Adamowi Zielińskiemu, red. M. Boratyńska, Warszawa 2015
Krajewski M., Zakres swobody kształtowania umów gwarancyjnych [w:] Prawo kontraktów, red. Z. Kuniewicz, D. Sokołowska, Warszawa 2017
Łętowska E., Umowa o świadczenie przez osobę trzecią, Warszawa 1970
Osajda K. [w:] System Prawa Prywatnego, red. nacz. Z. Radwański, t. 5, Zobowiązania – część ogólna, red. K. Osajda, Warszawa 2020
Szlęzak A., Kodeksowe umowy gwarancyjne z udziałem osoby trzeciej (art. 391 i 392 KC), Warszawa 2021
Szlęzak A., O odpowiedzialności z tytułu representations and warranties po raz ostatni, Przegląd Prawa Handlowego 2015, nr 7
Szlęzak A., O umownej odpowiedzialności gwarancyjnej „na zasadzie ryzyka” – słów kilka [w:] Rozprawy z prawa cywilnego. Księga jubileuszowa dedykowana Profesorowi Wojciechowi Popiołkowi, red. M. Pazdan, M. Jagielska, E. Rott--Pietrzyk, M. Szpunar, Warszawa 2017
Szlęzak A., Reguły wykładni umowy. Prawna niedopuszczalność zaciągania zobowiązań, że osoba trzecia zachowa się w oznaczony sposób. Glosa do wyroku SN z 9.05.2024 r., II CSKP 1456/22, PiP 2025, nr 4
Szlęzak A., Umowa gwarancyjna – na marginesie monografii Jacka Jastrzębskiego, Przegląd Prawa Handlowego 2022, nr 8
Dr hab. Monika Nowak
Uniwersytet Łódzki
Wypalenie zawodowe w zawodzie nauczyciela akademickiego – ze szczególnym uwzględnieniem wybranych aspektów prawnych
Artykuł dotyczy problemu wypalenia zawodowego w grupie nauczycieli akademickich. Autorka powołując się na wyniki badań naukowych, jakie były prowadzone w zakresie skali oraz głównych przyczyn występowania wypalenia zawodowego w tej grupie zawodowej, podejmuje próbę powiązania tych ustaleń z budzącymi szczególne wątpliwości, wybranymi regulacjami prawnymi dotyczącymi statusu pracowniczego nauczycieli akademickich, które, zdaniem Autorki, mogą utrwalać czy wręcz nasilać wymieniane czynniki ryzyka, a być może nawet, w pewnym stopniu, stanowić ich źródło.
Słowa kluczowe: wypalenie zawodowe, nauczyciele akademiccy, wypalenie zawodowe nauczycieli akademickich
Professional Burnout Among University Lecturers with Particular Emphasis on Selected Legal Aspects
The article addresses the problem of occupational burnout in a group of university teachers. Referring to the results of scientific research that has been conducted into the scale and main causes of occupational burnout in this professional group, the author attempts to link these findings with particularly questionable selected legal regulations concerning the employment status of academic teachers, which, in the author’s opinion, may perpetuate or even exacerbate the risk factors mentioned, and may even, to some extent, be their source.
Keywords: occupational burnout, university teachers, occupational burnout of university teachers
Bibliografia
Anczewska M., Roszczyńska J., Jak uniknąć wypalenia zawodowego w pracy z chorymi, Warszawa 2014
Balcarek S., Urlop sabatyczny jako recepta na wypalenie zawodowe: de lege lata, de lege ferenda [w:] Współczesne aspekty prawa pracy, red. A. Fortuna, Łódź 2022
Bańka A., Psychologia organizacji [w:] Psychologia. Podręcznik akademicki, t. 3, Jednostka w Społeczeństwie i elementy psychologii stosowanej, red. J. Strelau, Gdańsk 2000
Blizard M.L., Faculty Members’ Experiences of Cyberbullying by Students at One Canadian University: Impact and Recommendations, International Research in Higher Education 2016, vol. 1, nr 1
Brun E., Milczarek M., Expert forecast on emerging psychosocial risks related to occupational safety and health, Luxembourg 2007
Bury B., Praca w godzinach nadliczbowych jako obowiązek pracownika, Warszawa 2007
Chirico F., Capitanelli I., Bollo M., Ferrari G., Maran D., Association between workplace violence and burnout syndrome among schoolteachers: A systematic review, Journal of Health and Social Sciences 2021, nr 6
Collado P., Soria C., Canafoglia E., Collado S., Health and working conditions of high school and university teachers in Mendoza: between commitment and emotional distress, Salud Colectiva 2016, nr 12
Dubowik A. [w:] Akademickie prawo pracy. Komentarz do art. 107–158 oraz 196–201a i 226 ustawy – Prawo o szkolnictwie wyższym, red. K.W. Baran, Warszawa 2015
Erenkfeit K., Dudzińska L., Indyk A., Wpływ środowiska pracy na powstanie wypalenia zawodowego, Medycyna Środowiskowa 2012, nr 3(15)
Fernandez-Suareza I., Garcia-Gonzalez M.A., Torrano F., Garcia-Gonzalez G., Study of the Prevalence of Burnout in University Professors in the Period 2005–2020, Education Research International 2021
Gaweł-Luty E., Nauczyciele akademiccy wobec problemu wypalenia zawodowego, Colloquium Pedagogika – Nauki o Polityce i Administracji 2020, nr 1
Giedrewicz-Niewińska A., Torbus U., Zasady dokonywania oceny okresowej nauczycieli akademickich i jej wpływ na dalsze zatrudnienie – wybrane zagadnienia, Roczniki Administracji i Prawa 2022, nr 3
Góral Z., Funkcje ocen okresowych nauczycieli akademickich [w:] Prawny model zatrudnienia nauczyciela akademickiego. Wybrane zagadnienia, red. A. Bocheńska, A. Musiała, Poznań 2016
Góral Z. [w:] Akademickie prawo pracy. Komentarz do art. 107–158 oraz 196–201a i 226 ustawy – Prawo o szkolnictwie wyższym, red. K.W. Barana, Warszawa 2015
Harrison B.J., Are you destined to burn out?, Fund Raising Management 1999, vol. 30, nr 3
Hoel H., Sparks K., Cooper C.L., The cost of violence/stress at work and the benefits of a violence/stress-free working environment, Report Commissioned by the International Labour Organization (ILO), Manchester 2001
Izydorczyk A., Kęsa A., Mobbing w miejscu pracy jako przejaw patologii w procesie zarządzania, Zeszyty Naukowe Politechniki Łódzkiej. Organizacja i Zarządzanie 2015, nr 61
Kyriacou C., Teacher stress: Directions for future research, Educational Review 2001, vol. 53, nr 1
Lackritz J.R., Exploring burnout among university faculty: incidence, performance, and demographic issues, Teaching and Teacher Education 2004, vol. 20, nr 7
Latos-Miłkowska M. [w:] System prawa pracy, red. nacz. K.W. Baran, t. 11, Pragmatyki pracownicze, red. K.W. Baran, Z. Góral, Warszawa 2021
Leka S., Jain A., Zagrożenia psychospołeczne w środowisku pracy i ich wpływ na zdrowie, tłum. i red. K. Orlak, Warszawa 2013
Lekston M., Autonomiczny charakter zadaniowego czasu pracy nauczyciela akademickiego, Studia z Zakresu Prawa Pracy i Polityki Społecznej 2021, nr 4
Lewandowicz-Machnikowska M., Zagrożenia psychospołeczne w środowisku pracy a obowiązki pracodawcy [w:] Prawo ochrony pracy – współczesność i perspektywy rozwoju, red. T. Wyka, M.A. Mielczarek, Warszawa 2017
Litzke S.M., Schuh H., Stres, mobbing i wypalenie zawodowe, tłum. M. Wojdak- -Piątkowska, Gdańsk 2007
Lubrańska A., Klimat organizacyjny a doświadczanie wypalenia zawodowego, Medycyna Pracy 2011, nr 6
Lubrańska A., Środowisko pracy a wypalenie zawodowe – analiza wzajemnych relacji na przykładzie badań różnych obszarów aktywności, Acta Universitatis Lodziensis. Folia Psychologica 2012, nr 16
Majchrzak I., Wypalenie zawodowe u nauczycieli akademickich, Folia Pomeranae Universitatis Technologiae Stetinensis. Oeconomica 2011, nr 63
Maslach Ch., Wypalenie – w perspektywie wielowymiarowej [w:] Wypalenie zawodowe. Przyczyny i zapobieganie, red. H. Sęk, Warszawa 2006
Merecz D., Potocka A., Waszkowska M., Psychospołeczne zagrożenia w pracy, ich skutki i radzenie sobie z nimi. Wskazówki orzecznicze, Łódź 2019
Nowak M., Przemoc w miejscu pracy i jej wpływ na syndrom wypalenia zawodowego (rozważania na tle Konwencji nr 190 MOP), Praca i Zabezpieczenie Społeczne 2023, nr 3
Nowak M.J., Niekomfortowa punktoza, https://forumakademickie.pl/sprawy-nauki/niekomfortowa-punktoza/ (dostęp: 1.07.2025 r.)
Nowak-Jamróz E., Urlop sabbatical jako sposób zapobiegania wypaleniu zawodowemu. Próba analizy porównawczej istniejących regulacji prawnych [w:] Współczesne wyzwania menedżerskie w przeciwdziałaniu wypaleniu zawodowemu, red. J. Koprowicz, W. Bańka, Humanizacja Pracy 2011, nr 6
Oksanen A., Celuch M., Latikka R., Oksa R., Savela N., Hate and harassment in academia: the rising concern of the online environment, Higher Education 2022, vol. 84
Pyżalski J., Skutki oddziaływania warunków pracy na polskich nauczycieli [w:] Psychospołeczne warunki pracy polskich nauczycieli. Pomiędzy wypaleniem zawodowym a zaangażowaniem, red. J. Pyżalski, D. Merecz, Kraków 2010
Rocha F.L.R., de Jesus L.C., Marziale M.H.P., Henriques S.H., Marôco J., Campos J.A.D.B., Burnout syndrome in university professors and academic staff members: psychometric properties of the Copenhagen Burnout Inventory-Brazilian version, Psicologia Reflexao e Critica 2020, nr 11
Sanetra W. [w:] Prawo o szkolnictwie wyższym. Komentarz, red. W. Sanetra, M. Wierzbowski, Warszawa 2013
Sekułowicz M., Wypalenie zawodowe nauczycieli pracujących z osobami z niepełnosprawnością intelektualną. Przyczyny – symptomy – zapobieganie – przezwyciężenie, Wrocław 2002
Simpson R., Cohen C., Dangerous Work: The Gendered Nature of Bullying in the Context of Higher Education, Gender Work and Organization 2004, nr 11(2)
Skarbek-Kazanecki J., Komu zależy na walce z przemocą i mobbingiem w akademii?, https://forumakademickie.pl/zycie-akademickie/komu-zalezy-na-walce-z-przemoca-i-mobbingiem-w-akademii (dostęp: 5.05.2025 r.)
Solarz P., Punkty zastąpiły prawdę, Rzeczpospolita z 14.04.2022 r.
Stefański K. [w:] Kodeks pracy. Komentarz, t. 2, Art. 114–3045, red. K.W. Baran, Warszawa 2020
Striker M., Wojtaszczyk K., Społeczne bariery rozwoju kadry naukowo-dydaktycznej uczelni wyższej, Nierówności Społeczne a Wzrost Gospodarczy 2009, nr 14
Świętochowski A., Wypalenie zawodowe nauczycieli akademickich i nauczycieli szkoły średniej – analiza porównawcza, Medycyna Pracy 2011, nr 2(62)
Wajda A., Rola pracy w życiu człowieka w perspektywie historycznej – jej humanizacja i wypalenie zawodowe [w:] Współczesne wyzwania menedżerskie w przeciwdziałaniu wypaleniu zawodowemu, red. J. Koprowicz, W. Bańka, Humanizacja Pracy 2011, nr 6
Walczyna A., Arent A., Droździel P., Wypalenie zawodowe w ocenie nauczycieli akademickich Politechniki Lubelskiej, Edukacja – Technika – Informatyka 2017, nr 1
Wieczorek J., Mediator akademicki jako przeciwdziałanie mobbingowi w środowisku akademickim, Kraków 2009
Wieczorek M., Prawo o szkolnictwie wyższym po nowelizacji. Komentarz praktyczny, red. M. Czuryk, M. Karpiuk, J. Kostrubiec, Warszawa 2015
Wilczek-Rużyczka E., Wypalenie zawodowe pracowników medycznych, Warszawa 2014
Wujczyk M. [w:] Akademickie prawo pracy. Komentarz do art. 107–158 oraz 196–201a i 226 ustawy–- Prawo o szkolnictwie wyższym, red. K.W. Baran, Warszawa 2015
Dr hab. Joanna Pawlikowska
Uniwersytet w Białymstoku
Dr Marcin Stębelski
Uniwersytet Warszawski
Długotrwała przeszkoda w rozpoznaniu sprawy jako przeszkoda w podejmowaniu czynności w danym składzie orzekającym. Uwagi na tle wybranych orzeczeń Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej i Europejskiego Trybunału Praw Człowieka
W licznych postanowieniach wydanych w ostatnim czasie Sąd Najwyższy wskazywał na konieczność powstrzymania się od orzekania z uwagi na wady procesowe określone w wyroku Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej (Wielka Izba) z 21 grudnia 2023 r., C-718/21 oraz w wyroku pilotażowym Europejskiego Trybunału Praw Człowieka z 23 listopada 2023 r. Wałęsa przeciwko Polsce (skarga nr 50849/21). Stanowiło to podstawę zawieszania toczących się postępowań sądowych do czasu przeprowadzenia zmian legislacyjnych. Okoliczność ta rodzi pytanie o dopuszczalność identyfikowania skutków wspomnianych wyroków w kontekście przesłanki „długotrwałej przeszkody” w orzekaniu, o której mowa zarówno w ustawie – Prawo o ustroju sądów powszechnych, jak i w regulaminie Sądu Najwyższego. Ewentualne zastosowanie takiej przesłanki mogłoby – na gruncie każdego z tych aktów – prowadzić do zmiany składu sądu, jak i pomijania sędziów w przydziale spraw. Prowadzone na tym tle rozważania prowadzą do konkluzji, że powoływanie się na wypowiedzi europejskich trybunałów nie może prowadzić do systemowego i automatycznego pozbawienia funkcji orzeczniczych pewnej grupy sędziów. Przesłanka „długotrwałej przeszkody w rozpoznaniu sprawy” wydaje się być zatem nieadekwatna do okoliczności identyfikowanych w orzecznictwie TSUE i ETPC, a przez to nie powinna mieć zastosowania.
Słowa kluczowe: długotrwała przeszkoda w orzekaniu, status sędziego, niezawisłość, bezstronność, skutki wyroku ETPC, skutki wyroku TSUE
A Long-Term Obstacle to Examining a Case as an Impediment to Adjudication by a Given Judicial Panel: Remarks in the Light of Selected Judgments of the CJEU and the ECtHR
In numerous recent decisions, the Supreme Court has indicated the need to refrain from adjudicating due to the procedural defects identified in the judgment of the Court of Justice of the European Union (Grand Chamber) of 21 December 2023, C-718/21, and in the pilot judgment of the European Court of Human Rights of 23 November 2023, Wałęsa v. Poland (application no. 50849/21). This has constituted the basis for suspending ongoing court proceedings until legislative changes are made. This circumstance raises the question of the admissibility of identifying the effects of the aforementioned judgments in the context of the premise of a ‘long-term obstacle’ to adjudication, referred to both in the Act on the Organization of Common Courts and in the Rules of Procedure of the Supreme Court. The possible application of such a premise could – on the basis of each of these acts – lead to a change in the composition of the court and the omission of judges in the allocation of cases. Considerations conducted against this background lead to the conclusion that references to the rulings of European courts must not lead to the systemic and automatic deprivation of judicial functions from a certain group of judges. The premise of a ‘long-term obstacle to the examination of the case’ therefore seems inadequate to the circumstances identified in the case law of the CJEU and the ECtHR, and therefore should not apply.
Keywords: long-term obstacle to adjudication, status of a judge, independence, impartiality, effects of ECtHR judgment, effects of CJEU judgment
Bibliografia
Grzegorczyk P., Weitz K. [w:] Konstytucja RP, t. 1, Komentarz. Art. 1–86, red. M. Safjan, L. Bosek, Warszawa 2016
Gudowski J. [w:] Kodeks postępowania cywilnego. Komentarz, t. 1, Postępowanie rozpoznawcze. Artykuły 1–124, red. T. Ereciński, Warszawa 2023
Hofmański P., Zabłocki S., Elementy metodyki pracy sędziego w sprawach karnych, Warszawa 2011
Kosonoga J. [w:] Kodeks postępowania karnego, t. 1, Komentarz do art. 1–166, red. R.A. Stefański, S. Zabłocki, Warszawa 2017
Kunicki I., Skład sądu orzekającego w znaczeniu jakościowym w procesie cywilnym [w:] Nowelizacja postępowania cywilnego. Wpływ zmian na praktykę sądową, red. M. Białecki, S. Kotas-Turoboyska, F. Manikowski, E. Szczepanowska, Warszawa 2021
Kurowski M. [w:] Kodeks postępowania karnego. Komentarz, t. 1, Art. 1–424, red. D. Świecki, Warszawa 2024
Nita B., Zawieszenie postępowania karnego w związku z postępowaniem przed Trybunałem Konstytucyjnym, Przegląd Sądowy 2000, nr 1
Olaś A., Zmiana składu orzekającego i sędzia dodatkowy [w:] System Prawa Procesowego Cywilnego, red. nacz. T. Ereciński, t. IV, cz. 1, Postępowanie nieprocesowe, t. 1, red. T. Ereciński, K. Lubiński, Warszawa 2021
Partyk A. [w:] Kodeks postępowania cywilnego. Komentarz. Art. 1–50539, t. 1, red. O.M. Piaskowska, Warszawa 2024
Sekuła-Leleno M., Wyłączenie sędziego w polskim procesie cywilnym na tle europejskich standardów prawa do sądu, Studia Prawnicze KUL 2020, nr 1(81)
Tuleja P., Krzemiński M., Naleziński B., Pach M., Opinia o zgodności z Konstytucją projektów ustaw: Prawo o ustroju sądów powszechnych, Krajowej Radzie Sądownictwa oraz o uregulowaniu skutków uchwał KRS przygotowanych przez Stowarzyszenie Sędziów Polskich IUSTITIA (15.1.2024 r.), Kwartalnik Stowarzyszenia Sędziów Polskich IUSTITIA 2024, nr 1–2
Wąsek-Wiaderek M., Samodzielność jurysdykcyjna sądu karnego wobec kompetencji Trybunału Konstytucyjnego i Trybunałów Europejskich, Lublin 2013
Zembrzuski T., Przeciwdziałanie nadużyciom w korzystaniu z instytucji wyłączenia sędziego w postępowaniu cywilnym, Przegląd Sądowy 2006, nr 2
Dr Paweł Janda
Uniwersytet Rzeszowski
Model postępowania upadłościowego na tle prawa do zaskarżania orzeczeń i decyzji – zasada dwuinstancyjności postępowania na tle wybranych instytucji Prawa upadłościowego
W niniejszym artykule zwrócono uwagę, że prawo upadłościowe zmienia klasyczny model toku postepowania między instancyjnego. Zasadą jest pozioma struktura zaskarżania, z zastrzeżeniem pionowego toku instancji dla wyraźnie określonych rozstrzygnięć, z jednoczesną możliwością uruchamiania instancyjnej kontroli. Prawo upadłościowe to także regulacja która jako jedna z nielicznych zawiera tak daleko rozbudowany katalog środków zaskarżenia (odwoławczych), poczynając od zażaleń, skarg, zarzutów, sprzeciwu, aż po środek zaskarżenia, który wprawdzie nie jest wymieniony wprost w przepisach prawa upadłościowego - apelacja, którego stosowanie wynika z instytucji powództwa, w sprawach właściwych jedynie na gruncie postępowania upadłościowego (por. art. 74 pr. up. i art. 132 pr. up.), inicjującego kolejne, co do zasady dwuinstancyjne postępowanie, w celu kontroli pierwotnego orzeczenia organu postępowania upadłościowego. Artykuł omawia również strukturę organów postępowania upadłościowego – tak sądowych jak i pozasądowych – oraz zakres kompetencji przyznany tym organom i wydawanym przez nie orzeczeń jedynie w formie postanowień.
Słowa kluczowe: upadłość, zażalenie, postanowienie, środek zaskarżenia, sąd, sędzia-komisarz, dwuinstancyjność
The Model of Bankruptcy Proceedings in the Context of the Right to Appeal. The Principle of Two-Instance Proceedings Against the Background of Selected Bankruptcy Law Institutions
This article points out that the insolvency law deviates from the classical model of the inter-institutional course of proceedings. The principle is the horizontal structure of appeals, reserving the vertical course of instances for clearly defined decisions, with the simultaneous possibility of triggering an instance-based review. The bankruptcy law is also a regulation that is one of the few that contain such an extensive catalogue of appeals, starting with complaints, claims, charges, objections, and ending with the appeal, which, admittedly, is not explicitly mentioned in the provisions of the bankruptcy law. The appeal results from the institution of an action, in cases appropriate only on the grounds of the bankruptcy proceedings (cf. Articles 74 and 132 of the Bankruptcy Law), initiating subsequent, as a rule, two-instance proceedings, in order to control the original decision of the bankruptcy proceedings authority. The article also discusses the structure of the insolvency proceedings bodies – both judicial and extrajudicial – and the scope of competence granted to these bodies and the rulings they issue in the form of decisions only.
Keywords: bankruptcy, complaint, order, appeal, court, judge-commissioner, two-instance
Bibliografia
Bladowski B., Środki odwoławcze w postępowaniu cywilnym, Warszawa 2013
Grzegorczyk P., Weitz K. [w:] Konstytucja RP, t. 1, Komentarz. Art. 1–86, red. M. Safjan, L. Bosek, Warszawa 2016
Jakubecki A. [w:] Kodeks postępowania cywilnego. Komentarz, t. 1, Artykuły 1–366, red. T. Wiśniewski, Warszawa 2021
Janda P., Prawo upadłościowe. Komentarz, Warszawa 2023
Janda P., Zaskarżalność postanowień wydanych w celu zabezpieczenia majątku dłużnika w postępowaniu o ogłoszenie upadłości przedsiębiorcy, Doradca Restrukturyzacyjny 2018, nr 13
Lipowicz Ł. [w:] Upadłość konsumencka. Komentarz, red. P. Filipiak, A. Hrycaj, Warszawa 2020
Malmuk-Cieplak A. [w:] Prawo restrukturyzacyjne i upadłościowe, red. A. Machowska, Warszawa 2021
Masternak-Kubiak M. [w:] Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej. Komentarz, red. M. Haczkowska, Warszawa 2014
Michalska-Marciniak M., Zasada instancyjności w postępowaniu cywilnym, Warszawa 2013
Wołodkiewicz B., Zmiana ustaleń faktycznych przez sąd drugiej instancji, Przegląd Sądowy 2019, nr 3
Zieliński A., Flaga-Gieruszyńska K. [w:] Kodeks postępowania cywilnego. Komentarz, Legalis 2022
Zimmerman P., Prawo upadłościowe. Prawo restrukturyzacyjne. Komentarz, Warszawa 2022
Prof. dr hab. Andrzej Marian Świątkowski
Uniwersytet Ignatianum w Krakowie
Polska ustawa równościowa w stosunkach zatrudnienia w orzecznictwie Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej
W artykule autor rozważa powody i prawne następstwa wyłączenia ochrony prawnej przez przepisy prawa krajowego Rzeczypospolitej Polskiej, które zezwala przedsiębiorcom na zgodne z prawem, a więc akceptowane przez prawo polskie kryterium orientacji seksualnej, nierówne traktowanie doboru osób, z którymi mogą albo nie, być zawierane umowy o świadczenie pracy regulowanej przepisami prawa pracy albo wykonywaniu usług przez osoby prowadzące na własny rachunek samodzielną, jednoosobową działalność gospodarczą.
Słowa kluczowe: odesłanie prejudycjalne, równe traktowanie w zakresie zatrudnienia i pracy, dyrektywa 2000/78/WE, zakaz wszelkich form dyskryminacji ze względu na orientację seksualną, osoba pracująca na własny rachunek, odmowa przedłużenia umowy o dzieło
The Polish Equality Act in Employment Relations in the Jurisprudence of the Court of Justice of the European Union
An employee considered themselves a victim of direct discrimination on the grounds of sexual orientation and therefore brought a claim for damages and redress before the District Court for the Capital City of Warsaw in Warsaw. The court referred two questions to CJEU: first, whether the circumstances of the case fall within the scope of Directive 2000/78/EC on equal treatment in employment and occupation; and second, whether the directive precludes national legislation that, based on the principle of freedom of contract, excludes from protection against discrimination a refusal to conclude or renew a contract with a self-employed person because of their sexual orientation. In its judgment (C-356/21), the CJEU ruled that the concept of ‘conditions for access to employment or self-employment’, which defines professional activities falling within the scope of Directive 2000/78, must be understood broadly to include access to any professional activity, regardless of its nature and characteristics. Such an understanding stems not only from the wording of Directive 2000/78, but is also confirmed by its objectives. In that regard, the Court emphasized that Directive 2000/78 is intended to eliminate, on grounds of social and public interest, any discriminatory obstacles to access to the means of subsistence and the ability to contribute to society through work, irrespective of the legal form in which that work is performed. However, since the activity of simply supplying goods or services to one or more recipients does not fall within the scope of that directive, the Court has made it clear that the professional activity falling within the scope of Directive 2000/78 must be genuine and carried out in the context of a legal relationship characterized by a certain stability. It is for the referring court to assess whether the activity in question meets that criterion. The concept of ‘conditions for access to employment and work, including conditions for dismissal and remuneration’ within the meaning of Directive 2000/78 must be interpreted broadly to include conditions applicable to any form of employment and self-employment, regardless of the legal form in which they are performed. Furthermore, with regard to the concept of ‘dismissal’, the Court accepted that a self-employed person may also be compelled to cease their activity due to a decision by the contracting party and may find themselves, for that reason, in a particularly difficult situation comparable to that of a redundant employee. The Court concluded – subject to an assessment to be made by the referring court – that a decision not to renew a contract on grounds of the contractual partner’s sexual orientation fell within the scope of Directive 2000/78.
Keywords: reference for a preliminary ruling, equal treatment in employment and occupation, directive 2000/78/EC, prohibition of all forms of discrimination based on sexual orientation, self-employed person, refusal to renew a contract for work
Bibliografia
Barnard C., EU Employment law, Oxford 2012
Burek W., Klaus W., Definiowanie dyskryminacji w prawie polskim w świetle prawa Unii Europejskiej oraz prawa międzynarodowego, Problemy Współczesnego Prawa Międzynarodowego, Europejskiego i Porównawczego 2013, t. 11
Carby-Hall J., Góral Z., Tyc A., Discrimination and Employment Law. International Legal Perspectives, London–New York 2023
Countouris N., De Stefano V., New trade union strategies for new forms of employment, Brussels 2019
Domańska M., Zakaz dyskryminacji ze względu na więcej niż jedno zabronione kryterium, Warszawa 2019
Duraj T. (red.), Zatrudnienie tymczasowe jako nietypowa forma świadczenia pracy, Jurysprudencja 2022, nr 19
Miąsik D. [w:] Karta Praw Podstawowych Unii Europejskiej. Komentarz, red. A. Wróbel, Warszawa 2013
Muir E., The Essence of the Fundamental Right to Equal Treatment: Back to the Origins, German Law Journal 2019, vol. 20, nr 6
Prehal S., Directives in EC Law, Oxford 2005, passim; S. Prehal, Directives in European Community Law. A Study of Directives and their Enforcement in National Courts, Oxford 2008
Prehal S., Individuals challenging directives in EU courts, Common Market Law Review 2022, nr 59
Supiot A., Homo faber, continuities et ruptures [w:] Le travail au XXIe siècle. Livre du centenaire de l’Organisation internationale du Travail, red. A. Supiot, Paris 2019
Szewczyk H., Przyczyny (kryteria) dyskryminacji w świetle nowelizacji Kodeksu pracy z dnia 16 maja 2019 r. na tle prawa międzynarodowego i unijnego, Roczniki Administracji i Prawa 2021, nr 21 (zeszyt specjalny)
Śledzińska-Simon A., Zasada równości i zasada niedyskryminacji w prawie Unii Europejskiej, Studia Biura Analiz Sejmowych 2020, nr 2(26)
Świątkowski A.M., Kontratyp zakazu dyskryminacji w zatrudnieniu ze względu na religię lub światopogląd, Przegląd Sądowy 2019, nr 5
Whittle R., The Framework Directive for equal treatment in employment and occupation: an analysis from a disability rights perspective, European Law Review2002, vol. 27, nr 3
Wróbel A., Prawo do efektywnego środka prawnego. Zarys problemu [w:] System prawa Unii Europejskiej, red. nacz. A. Wróbel, t. 6, Prawo antydyskryminacyjne, red. J. Maliszewska-Nienartowicz, Warszawa 2020
Dr Artur Olszewski
Uniwersytet w Siedlcach
Nieobecność przewodniczącego i niewyznaczenie wiceprzewodniczącego rady gminy. Glosa do wyroku NSA z 15.10.2024 r., III OSK 4953/21
Orzeczenie Naczelnego Sądu Administracyjnego dotyczy problematyki sposobu definiowania pojęcia „w przypadku nieobecności przewodniczącego” na gruncie ustaw samorządowych. Konkluzja, która nie jest aprobowana przez autora wiąże się z uznaniem, że w rozumieniu tego przepisu nieobecność oznacza wyłącznie faktyczny brak możliwości działania przewodniczącego lub brak możliwości kontaktu z przewodniczącym. Autor glosy wskazuje, że zakresem tym winna zostać również ujęta sytuacja, w której przewodniczący uchyla się od realizacji ciążących na nim obowiązków ustawowych, w szczególności odmawia zwołania sesji rady, a tym samym faktycznie sam formalnie czyni się nieobecnym.
Słowa kluczowe: przewodniczący, Naczelny Sąd Administracyjny, samorząd, gmina, rada gminy
Commentary on the Judgment of the Supreme Administrative Court of 15 October 2024 (III OSK 4953/21)
The ruling of the Supreme Administrative Court addresses the issue of how to define the concept of ‘in the absence of the chairperson’ under local government laws. The conclusion, which is not approved by the author, stems from the recognition that, within the meaning of this provision, absence is limited solely to situations where the chairperson is either genuinely unable to act or cannot be contacted. The author of the commentary argues that this scope should also cover situations in which the chairperson evades fulfilling their statutory duties, particularly by refusing to convene a council session, thereby effectively rendering themselves formally absent.
Keywords: chairperson, Supreme Administrative Court, self-government, municipality, municipal council
Bibliografia
Augustyniak M., Przywora B., Organizacja wewnętrzna rad gmin i powiatów oraz sejmików wojewódzkich. Analiza prawna z wzorami dokumentów, Warszawa 2020
Budzisz R., Doskonalenie modelu organu wykonawczego gminy w prawie polskim, Warszawa 2010
Chmielnicki P. [w:] System Prawa Samorządu Terytorialnego, t. 2, Ustrój samorządu terytorialnego, red. I. Lipowicz, Warszawa 2022
Czerw J. [w:] Ustawa o samorządzie gminnym, red. P. Chmielnicki, Warszawa 2022
Frąckowiak J., Orzecznictwo i doktryna jako źródło prawa prywatnego, Przegląd Prawa i Administracji 2018, nr 112
Grzybowski T., Wpływ zmian prawa na jego wykładnię, Warszawa 2013
Małecki J., Prawotwórcza rola orzecznictwa Naczelnego Sądu Administracyjnego w sprawach podatkowych, Ruch Prawniczy, Ekonomiczny i Socjologiczny 1993, nr 4
Morawski L., Wykładnia w orzecznictwie sądów. Komentarz, Toruń 2002
Peretiatkowicz A., Ustawa i sędzia. Problem społecznej wykładni ustaw [w:] Studia Prawnicze, Poznań 1938
Przedańska J., Przewodniczenie obradom rady gminy przez osobę nieuprawnioną. Uchwała nr 44/V/2024 Kolegium Regionalnej Izby Obrachunkowej w Katowicach z 27 lutego 2024 r., Orzecznictwo w Sprawach Samorządowych 2024, nr 3–4
Szewc A., Jyż G., Pławecki Z., Ustawa o samorządzie gminnym. Komentarz, Warszawa 2012
Zieliński M., Wykładnia prawa. Zasady – reguły – wskazówki, Warszawa 2012