Czy system ochrony praw indywidualnych ustanowiony przez Europejską Konwencję Praw Człowieka czekają kolejne modyfikacje?Profesor Stanisław Biernat
Redaktor Naczelny „EPS”
Jubileusz Europejskiej Konwencji Praw Człowieka
W 2025 r. upłynęła siedemdziesiąta piąta rocznica przyjęcia europejskiej Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności (EKPC). Było to okazją dla kilku przedsięwzięć podsumowujących funkcjonowanie systemu ochrony ustanowionego przez Konwencję, rysujących możliwe kierunki jego zmian i rozwoju oraz rozważających obecne ryzyka stojące przed nim. W październiku 2025 r. Wydział Prawa i Administracji Uniwersytetu Łódzkiego wspólnie z Okręgową Izbą Radców Prawnych w Gdańsku przy współpracy OIRP w Łodzi, Wrocławiu i Rzeszowie, ORA w Warszawie oraz Przedstawicielstwa Komisji Europejskiej we Wrocławiu zorganizowały ogólnopolską konferencję. Artykuły zamieszczone w tym numerze „EPS” są właśnie jej rezultatem. Doświadczenia sądów administracyjnych w stosowaniu Konwencji były przedmiotem konferencji zorganizowanej przez Naczelny Sąd Administracyjny. W Ministerstwie Sprawiedliwości odbyło się z kolei seminarium poświęcone poszanowaniu standardu konwencyjnego w związku z funkcjonowaniem wymiaru sprawiedliwości.
Professor Stanisław Biernat
‘EPS’ Editor-in-Chief
Anniversary of the European Convention on Human Rights
The European Convention for the Protection of Human Rights and Fundamental Freedoms (ECHR) celebrated its 75th anniversary in 2025. This was an opportunity for several initiatives summarising the functioning of the protection system established by the Convention, outlining potential directions for its modification and development, as well as assessing current risks it faces. The Faculty of Law and Administration, University of Łódź , together with the Gdańsk Bar Association of Attorneys-at-Law in cooperation with the Łódź, Wrocław and Rzeszów Bar Associations of Attorneys-at-Law, Council of the Warsaw Bar Association and the European Commission Regional Representation in Wrocław held a national conference in October 2025. Articles published in this issue of ‘EPS’ arise from this conference. The
experiences of the administrative courts in applying the Convention were the subject of a conference organised by the Supreme Administrative Court. In turn, a seminar devoted to respecting the Convention standard in the context of the functioning of the justice system was held at the Ministry of Justice.
Magda Krzyżanowska-Mierzewska
Radca prawna; przewodnicząca Komisji Praw Człowieka i Prawa Publicznego Okręgowej Izby Radców Prawnych w Gdańsku; emerytowana prawniczka w Sekretariacie Europejskiej Komisji Praw Człowieka i w Kancelarii Europejskiego Trybunału Praw Człowieka (1993–2018).
Wiosną 2025 r. dziewięcioro premierek i premierów państw europejskich wystosowało list otwarty wskazujący na ryzyka związane z presją migracyjną na Europę. Zarzucili Europejskiemu Trybunałowi Praw Człowieka, że dokonywana przezeń interpretacja Konwencji ochronie praw człowieka i podstawowych wolności, sporządzonej w Rzymie 4.11.1950 r., zmienionej następnie Protokołami nr 3, 5 i 8 oraz uzupełnionej Protokołem nr 2 w sprawach dotyczących migrantów jest nadmiernie aktywistyczna, co rzekomo utrudnia prowadzenie polityk migracyjnych uwzględniających stojącą przed demokratycznymi rządami potrzebę zapewnienia bezpieczeństwa publicznego. List stał się zaczynem dyskusji w ramach Rady Europy, która to dyskusja może doprowadzić do zmian tekstu Konwencji, ograniczyć zakres udzielanej przez nią ochrony praw indywidualnych i dokonać wyłomu w powszechnie dotąd uznawanej zasadzie uniwersalizmu praw człowieka. Dyskusja ta toczy się w Polsce zasadniczo poza obszarem zainteresowania opinii publicznej i środowisk prawniczych. Celem tekstu jest krótkie przedstawienie genezy tej dyskusji, dotychczasowego jej przebiegu, wskazanie możliwych kierunków rozwoju sytuacji oraz prezentacja ryzyk dla systemu Konwencji, które z tej dyskusji mogą wyniknąć.
Słowa kluczowe: Europejski Trybunał Praw Człowieka, Europejska Konwencja Praw Człowieka, orzecznictwo ETPC w sprawach migracyjnych, ochrona praw indywidualnych, nieludzkie lub poniżające traktowanie, sprawy przeciwko Polsce przed ETPC, Komisarz Praw Człowieka Rady Europy, wypowiedzenie Konwencji przez Polskę
Magda Krzyżanowska-Mierzewska
Attorney at law; chairperson of the Human Rights and Public Law Commission of the Gdańsk Bar Association of Attorneys at Law, Poland; retired lawyer at the Secretariat of the European Commission on Human Rights and at the Registry of the European Court of Human Rights (1993–2018).
Are Further Modifications to the Individual Rights Protection System Established under the European Convention on Human Rights To Be Expected?
In the spring of 2025, nine European Prime Ministers signed an open letter indicating risks related to migration pressure on Europe. They accused the European Court of Human Rights that its interpretation of the Convention for the Protection of Human Rights and Fundamental Freedoms signed at Rome on 4 November 1950, as amended by Protocols Nos. 3, 5 and 8, supplemented by Protocols Nos. 2 in migration cases is excessively activist, which allegedly obstructs the implementation of migration policies taking into account the need for democratic governments to ensure public security. The letter sparked a discussion within the Council of Europe, which could lead to amendments to the Convention, limit the scope of individual rights protection it offers and undermine the previously acknowledged principle of universality of human rights. In Poland, this discussion remains mostly outside the interest of the public opinion and legal circles. The purpose of the article is to briefly present the origin of this discussion and its course to date, indicate the potential outlook and present risks to the Convention system that can arise from this discussion.
Keywords: European Court of Human Rights; European Convention on Human Rights; migrant case-law of the ECtHR; protection of individual rights; inhuman or degrading treatment; cases against Poland before the ECtHR; Council of Europe Commissioner for Human Rights; withdrawal from the Convention by Poland
Bibliografia/References
Criticism of the European Court of Human Rights: Shifting the Convention System: Counter-Dynamics at the National and EU Level, red. P. Popelier, S. Lambrecht, K. Lemmens, Cambridge 2016.
Czurczak A., Adam Szłapka tłumaczy słowa premiera. „Polska nie ma takiego planu”, https://wydarzenia.interia.pl/kraj/news-adam-szlapka-tlumaczy-slowa-premiera-polska-nie-ma-takiego-p,nId,22435954 (dostęp: 26.02.2026 r.).
Donald A., Forde A., Countdown to Chișinău: The Risk of Politicising the ECHR over Migration, https://www.ejiltalk.org/countdown-to-chisinau-the-risk-of-politicising-the-echr-over-migration/ (dostęp: 4.03.2026 r.).
Donald A., Forde A., Reinforce, Reform or Rupture? The Future of the European Convention on Human Rights, https://www.ejiltalk.org/reinforce-reform-or-rupture-the-future-of-the-european-convention-on-human-rights/ (dostęp: 4.03.2026 r.).
Frąckowiak K., Wyłączenie odpowiedzialności karnej funkcjonariusza państwowego za użycie środków przymusu bezpośredniego lub broni palnej na granicy państwowej RP – zarys problematyki, „Studia Prawnoustrojowe” 2025/67.
Krzyżanowska-Mierzewska M., Koncewicz T.T., Górski M., Gąsiorowska M., Tyburski R., Po co obywatelom Europejska Konwencja Praw Człowieka? Eksperci zaniepokojeni słowami Tuska, https://wyborcza.pl/7,75968,32368637,po-co-obywa-telom-europejska-konwencja-praw-czlowieka-eksperci.html (dostęp: 26.01.2026 r.).
Michalski P., Konsternacja mimo wyjaśnień. Słowa Tuska o Europejskiej Konwencji wywołały burzę, https://wiadomosci.wp.pl/konsternacja-mimo-wyjasnien-slowa-tuska-o-europejskiej-konwencji-wywolaly-burze-7215383266855520a (dostęp: 26.01.2026 r.).
prof. dr hab. Leszek Garlicki
Profesor Uczelni Łazarskiego; sędzia TK w stanie spoczynku; w latach 2002–2012 sędzia ETPC
(ORCID: https://orcid.org/0000-0002-6590-2158).
Konwencja a konstytucja – wroga czy przyjazna interpretacja przez sądy
Punktem wyjścia jest przypomnienie kilku ogólniejszych ustaleń, stanowiących tło dla tych rozważań. Są one ugruntowane w literaturze przedmiotu i nie wymagają szerszej prezentacji. Pamiętać jednak należy, że ustalenia te odnoszą się do kontekstu idealnego „państwa prawa”, a wymagają relatywizacji, gdy kontekst ten ulega deformacyjnym przekształceniom.
Słowa kluczowe: sądy, Trybunał Konstytucyjny, Konstytucja z 1997 r., Europejska Konwencja Praw Człowieka, dialog między sądami, zasada przychylności
prof. dr hab. Leszek Garlicki
Professor at the Lazarski University, Poland; retired judge of the Constitutional Tribunal; judge of the European Court of Human Rights in the years 2002–2012
(ORCID: https://orcid.org/0000-0002-6590-2158).
The Convention v. the Constitution – Hostile or Friendly Interpretation by the Courts
The starting point is the recollection of some more general findings that constitute the background for these considerations. They are well-established in the literature on the subject and do not require a more detailed presentation. However, it should be remembered that these findings refer to the context of the ideal “state governed by the rule of law” and require relativisation when this context undergoes deformative transformations.
Keywords: courts, Constitutional Tribunal, Constitution of 1997, European Convention on Human Rights, dialog between the courts, principle of favour
Bibliografia/References
Bąkowski T., Kilka uwag dotyczących art. 1 Protokołu Nr 1 jako podstawy zaskarżenia ustaleń miejscowych planów zagospodarowania przestrzennego [w:] Europejska Konwencja Praw Człowieka w orzecznictwie polskich sądów administracyjnych, red. K. Wojtyczek, Warszawa 2025.
Bogucki S., Pojęcie małżonka i osoby pozostającej faktycznie we wspólnym pożyciu małżeńskim w podatkach majątkowych w świetle Europejskiej Konwencji Praw Człowieka [w:] Europejska Konwencja Praw Człowieka w orzecznictwie polskich sądów administracyjnych, red. K. Wojtyczek, Warszawa 2025.
Capik A.B., Łazowski A. [w:] Konstytucja RP, t. 2, Komentarz do art. 87–243, red. M. Safjan, L. Bosek, Warszawa 2016.
Czaplińska A., Czapliński W., Czy art. 9 Konstytucji RP jest sprzeczny z Konstytucją? [w:] Rządy prawa jako wartość uniwersalna. Księga jubileuszowa Profesora Krzysztofa Wójtowicza, red. T. Kozłowski, Wrocław 2022.
Derlatka M., Bezpośrednie stosowanie Konstytucji przez sądy w sporach o prawa socjalne funkcjonariuszy służb mundurowych, „Toruńskie Studia Polsko-Włoskie” 2022/18.
de la Durantaye K., Shaping the Right to Privacy: The Interplay between Karlsruhe, Strasbourg, and Luxembourg [w:] The European Convention on Human Rights and Its Impact on National Provate Law, red. M. Fornasier, M.G. Stanzione, Cambridge 2023.
Działocha K. [w:] Konstytucja Rzeczyposopolitej Polskiej. Komentarz, red. L. Garlicki, Warszawa 1999.
Działocha K. [w:] Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej. Komentarz, t. I, red. L. Garlicki, M. Zubik, Warszawa 2016.
Garlicki L., „Aborcyjny wyrok” Trybunału Konstytucyjnego przed Europejskim Trybunałem Praw Człowieka – glosa do wyroku Europejskiego Trybunału Praw Człowieka z 14.12.2023 r., 40119/21, M.L. przeciwko Polsce, „Europejski Przegląd Sądowy” 2025/1.
Garlicki L., Dożywotnie więzienie a Europejska Konwencja Praw Człowieka [w:] Prawo administracyjne wobec współczesnych wyzwań. Księga Jubileuszowa dedykowana Profesorowi Markowi Wierzbowskiemu, red. J. Jagielski, D.R. Kijowski, M. Grzywacz, Warszawa 2018.
Garlicki L., Europejski nakaz aresztowania a dialog między sądami [w:] Ustroje. Tradycje i porównania. Księga jubileuszowa dedykowana Prof. dr hab. Marianowi Grzybowskiemu w siedemdziesiątą rocznicę urodzin, red. J. Karp, G. Kuca, A. Kulig, P. Mikuli, Warszawa 2015.
Garlicki L., Europejski nakaz aresztowania – dialogu ciąg dalszy [w:] Potentia non est nisi ad bonum. Księga Jubileuszowa dedykowana Profesorowi Zbigniewowi Witkowskiemu, red. M. Serowaniec, A. Bień-Kacała, A. Kustra-Rogatka, Toruń 2018.
Garlicki L., Stosowanie Europejskiej Konwencji Praw Człowieka przez sądy krajowe a podporządkowanie sędziego Konstytucji i ustawie, „Europejski Przegląd Sądowy” 2023/11.
Garlicki L., Wartości lokalne a orzecznictwo ponadnarodowe – „kulturowy margines oceny” w orzecznictwie strasburskim?, „Europejski Przegląd Sądowy” 2008/4.
Garlicki L. [w:] Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej. Komentarz, t. I, red. L. Garlicki, M. Zubik, Warszawa 2016.
Grimm D., A Long Time Coming, „German Law Journal” 2020/5.
Hillion Ch., Pavone T., Scherz A., Poland shows that Restoring Democracy Takes More than an Election, https://ucigcc.org/blog/poland-shows-that-restoring-democracy-takes-more-than-an-election/ (dostęp: 2.09.2025 r.).
Interdyscyplinarny wymiar tożsamości konstytucyjnej, red. M. Florczak-Wątor, Z. Krzemiński, Kraków 2022.
Sarnecki P. [w:] Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej. Komentarz, t. I, red. L. Garlicki, M. Zubik, Warszawa 2016.
Lübbe-Wolff G., ECtHR and national jurisdiction – The Görgülü Case, „Humboldt Forum Recht” 2006/12.
Łętowska E., Multicentryczność współczesnego systemu prawa i jej konsekwencje, „Państwo i Prawo” 2005/4.
Masternak-Kubiak M., Miejsce i znaczenie międzynarodowych źródeł prawa praw człowieka w polskim porządku konstytucyjno-prawnym [w:] Wolności i prawa człowieka w Konstytucji RP, t. 1, Idee i zasady przewodnie konstytucyjnej regulacji wolności i praw jednostki w RP, red. M. Jabłoński, Warszawa 2010.
Tomuschat Ch., The Effects of the Judgments of the European Court of Human Rights According to the German Constitutional Court, „German Law Journal” 2010/5.
Wiśniewski A., Koncepcja marginesu oceny w orzecznictwie Europejskiego Trybunału Praw Człowieka, Gdańsk 2008.
Wyrozumska A., Wyrok Trybunału Konstytucyjnego (K 6/21) dotyczący orzeczenia Europejskiego Trybunału Praw Człowieka w sprawie Xero Flor, które rzekomo „nie istnieje”, „Europejski Przegląd Sądowy” 2023/2.
Zajadło J., Wykładnia wroga wobec konstytucji, „Przegląd Konstytucyjny” 2018/1.
prof. Aleksandra Gliszczyńska-Grabias
Polska Akademia Nauk, Instytut Nauk Prawnych; Poznańskie Centrum Praw Człowieka
(ORCID: https://orcid.org/0000-0002-0578-6669).
„Stara” i „nowa” demokracja walcząca jako jedna z wartości europejskich
Koncepcja militant democracy – demokracji walczącej (tłumaczonej również jako demokracja obronna) i jej praktyczne wykorzystanie są dziś integralną częścią systemu rządów demokratycznych w Europie. Zaproponowana przez uciekiniera z nazistowskich Niemiec, żydowskiego prawnika i politologa Karla Loewensteina, opisywała „środki bezpieczeństwa”, jakie państwo powinno stosować wobec wrogów demokracji, dążących do zniszczenia demokratycznego porządku prawnego za pomocą instrumentów oferowanych w jego ramach. Owymi środkami bezpieczeństwa były przede wszystkim przepisy prawa pozwalające na ograniczenie niektórych praw i wolności jednostek oraz grup, jak również rozwinięte na przestrzeni dekad upływających od zakończenia II wojny światowej całe instrumentarium politycznych sposobów powstrzymania sił antydemokratycznych przed przejęciem władzy. Demokracja walcząca od początku implikowała jednak także podstawową kontrowersję i wyzwanie, w jaki sposób demokracja może chronić się przed tymi, którzy dążą do jej zniszczenia, nie podważając jednocześnie swojego demokratycznego charakteru. Posługując się metaforą samego Loewensteina, należałoby zapytać, w jaki sposób demokracja może powstrzymać się od demokratycznego fundamentalizmu, który zamienia ją w konia trojańskiego, dzięki któremu wróg wkroczy do miasta. Niniejszy artykuł poświęcony jest wprowadzającym refleksjom nad możliwymi kierunkami koniecznej, jak się wydaje, redefinicji tej koncepcji, uwzględniającej nierozerwalne relacje między warstwą polityczną, społeczną i prawną funkcjonowania dzisiejszych demokracji. W jego pierwszej części wskazano „starych” i „nowych” wrogów demokracji, przechodząc następnie do omówienia przypadku Niemiec jako kraju zmagającego się z politycznymi i prawnymi dylematami wokół delegalizacji partii skrajnie prawicowych. W kolejnej części zaprezentowano wybrane, innowacyjne instrumenty demokracji walczącej. Artykuł kończy podsumowanie.
Słowa kluczowe: demokracja walcząca, zakaz nadużycia praw, partie polityczne, wolność wypowiedzi, wolność zrzeszania się, Republika Federalna Niemiec, Trybunał Konstytucyjny Rumunii
prof. Aleksandra Gliszczyńska-Grabias
Polish Academy of Sciences, Institute of Law Studies, Poznań Human Rights Centre, Poland
(ORCID: https://orcid.org/0000-0002-0578-6669).
“Old” and “New” militant democracy as one of the European values
The concept of militant democracy (also known as defensive democracy) and its practical application is now an integral part of the democratic system of government in Europe. Proposed by Karl Loewenstein, a Jewish lawyer and political scientist who fled Nazi Germany, the concept described the “security measures” that the state should adopt to defend itself against enemies of democracy who seek to destroy the democratic legal order using the very instruments of that order. These security measures included primarily legal provisions allowing restricting certain rights and freedoms of individuals and groups, as well as a whole range of political instruments developed over the decades since the end of World War II to prevent anti-democratic forces from seizing power. However, militant democracy concept has also faced fundamental controversies and challenges from the outset regarding the way democracy, without undermining its democratic character, can protect itself against those who seek to destroy it. Using Loewenstein’s own metaphor, the question should be asked how democracy can refrain from democratic fundamentalism which turns the mechanism of democracy into the Trojan horse by which the enemy enters the city. This article presents introductory reflections on possible directions for the necessary redefinition of this concept, taking into account the inseparable relationships between the political, social, and legal layers within contemporary democracies. The first part identifies the “old” and “new” enemies of democracy. Next, the case of Germany is discussed as a country grappling with political and legal dilemmas surrounding the banning of far-right parties. The next section presents selected innovative instruments of militant democracy. The article concludes with a summary.
Keywords: militant democracy, prohibition of abuse of rights, political parties, freedom of expression, freedom of association, Federal Republic of Germany, Constitutional Court of Romania
Bibliografia/References
Bourne A.K., Casal Bértoa F., Mapping „Militant Democracy”: Variation in Party Ban Practices in European Democracies (1945–2015), „European Constitutional Law Review” 2017/2(13).
Bourne A., Party Bans as an Instrument of Militant Democracy: Under What Conditions Do Democracies Actually Ban Parties in Practice, Roskilde University, referat wygłoszony podczas 2018 Joint Sessions of Workshops organizowanych przez European Consortium for Political Research (ECPR), Nicosia, https://ecpr.eu/Events/Event/PaperDetails/38106 (dostęp: 27.02.2026 r.).
Cajani L., Legislating History: The European Union and Denial of International Crimes [w:] Law and Memory: Towards Legal Governance of History, red. U. Belavusau, A. Gliszczyńska-Grabias, Cambridge 2017.
Carrozzini A., Shooting Democracy in the Foot?: The Romanian Constitutional Court’s Annulment of Presidential Elections, Verfassungsblog: On Matters Constitutional, 13.12.2024 r., https://verfassungsblog.de/shooting-democracy-in-the-foot/ (dostęp: 27.02.2026 r.).
Całus K., Rumunia: Sąd Konstytucyjny unieważnia wybory prezydenckie, Analizy OSW, 9.12.2024 r., https://www.osw.waw.pl/pl/publikacje/analizy/2024-12-09/rumunia-sad-konstytucyjny-uniewaznia-wybory-prezydenckie (dostęp: 27.02.2026 r.).
Enarsson T., Navigating Hate Speech and Content Moderation under the DSA: Insights from ECtHR Case Law, „Information & Communications Technology Law” 2024/3(33).
Hailbronner M., Wehrhafte Demokratie light oder doch Verbotsverfahren?, Verfassungsblog: On Matters Constitutional, 31.03.2024 r., https://verfassungsblog.de/wehrhafte-demokratie-light-oder-doch-verbotsverfahren/ (dostęp: 27.02.2026 r.).
Issacharoff S., Fragile Democracies: Contested Power in the Era of Constitutional Courts, Cambridge 2015.
Kirshner A.S., A Theory of Militant Democracy: The Ethics of Combatting Political Extremism, New Haven–London 2014.
Kmieciak Z., Militant democracy – problem recepcji doktryny Karla Loewensteina, „Państwo i Prawo” 2025/6.
Loewenstein K., Militant Democracy and Fundamental Rights, cz. I–II, „The American Political Science Review” 1937/(3–4)XXXI.
Macklem P., Militant Democracy, Legal Pluralism, and the Paradox of Self-Determination, „International Journal of Constitutional Law” 2006/3(4).
Militant Democracy and Its Critics: Populism, Parties, Extremism, red. A. Malkopoulou, A.S. Kirshner, Edinburgh 2019.
Müller J.-W., A „Practical Dilemma Which Philosophy Alone Cannot Resolve”? Rethinking Militant Democracy: An Introduction, „Constellations” 2012/4.
Müller J.-W., Militant Democracy and Constitutional Identity [w:] Comparative Constitutional Theory, red. G. Jacobsohn, M. Schor, Cheltenham–Northampton 2018.
Sadurski W., A Pandemic of Populists, Cambridge 2022.
Schedler A., Rethinking Democratic Subversion [w:] The Routledge Handbook of Autocratization, red. A. Croissant, L. Tomini, London–New York 2024.
Shany Y., Fuchs A., Disqualification of Knesset Lists and Candidates: Q&A, The Israel Democracy Institute, aktualizacja: wrzesień 2022, https://en.idi.org.il/articles/29669 (dostęp: 27.02.2025 r.).
The “Militant Democracy” Principle in Modern Democracies, red. M. Thiele, London–New York 2009.
Viorescu R., Varela D., Constitutional Analysis of the Judgment of the Constitutional Court of Romania No. 32/2024 Annulling the Presidential Elections, „European Journal of Law and Public Administration” 2024/2(11).
dr Władysław Jóźwicki
Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu, Wydział Prawa i Administracji, Zakład Prawa Konstytucyjnego
(ORCID: https://orcid.org/0000-0002-0674-0814).
Artykuł analizuje możliwość wnoszenia skarg do ETPC w sprawach dotyczących Unii Europejskiej w aktualnym stanie prawnym, tj. przed przystąpieniem Unii do Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności, sporządzonej w Rzymie 4.11.1950 r., zmienionej następnie Protokołami nr 3, 5 i 8 oraz uzupełnionej Protokołem nr 2. Punktem wyjścia jest doktryna Bosphorus i domniemanie równorzędnej ochrony praw człowieka w systemie unijnym, które ma charakter warunkowy i wzruszalny. Autor identyfikuje i systematyzuje sytuacje, w których odpowiedzialność konwencyjna państw członkowskich pozostaje aktualna mimo wykonywania zobowiązań wynikających z członkostwa w UE. Szczególna uwaga poświęcona jest sprawom opartym na zasadzie wzajemnego zaufania, w tym wykonywaniu europejskiego nakazu aresztowania i przekazaniom azylowym, a także mechanizmom wzajemnego uznawania orzeczeń. Artykuł omawia również znaczenie niewykorzystania unijnych mechanizmów ochrony praw jednostki, w szczególności procedury prejudycjalnej, oraz konsekwencje niezastosowania prawa UE przez sądy krajowe z perspektywy prawa do rzetelnego procesu. Celem artykułu jest dostarczenie wskazówek pozwalających ocenić, kiedy skargi do ETPC przeciwko państwom członkowskim UE w sprawach dotyczących Unii mogą być skuteczne, a także ukazaniu zasad, na których opiera się orzecznictwo ETPC w tego rodzaju sprawach, pod kątem ewentualnego dalszego rozwoju orzecznictwa strasburskiego w tym zakresie.
Słowa kluczowe: Europejska Konwencja Praw Człowieka, przystąpienie Unii Europejskiej do Europejskiej Konwencji Praw Człowieka, doktryna Bosphorus, domniemanie równorzędnej ochrony, skargi przeciwko państwom członkowskim UE
dr Władysław Jóźwicki
Adam Mickiewicz University in Poznań, Faculty of Law and Administration, Department of Constitutional Law, Poland
(ORCID: https://orcid.org/0000-0002-0674-0814).
Applications to the European Court of Human Rights in Cases Concerning the EU before the EU’s Accession to the European Convention on Human Rights
This article analyses the possibility of filing applications with the ECtHR in cases concerning the European Union in the current legal framework, namely before the EU’s accession to the Convention for the Protection of Human Rights and Fundamental Freedoms signed in Rome on 4 November 1950, as amended by Protocols Nos. 3, 5 and 8, supplemented by Protocol No. 2. The starting point is the Bosphorus doctrine and the conditional and rebuttable presumption of the equivalent protection of human rights in the EU system. The article identifies and puts order to situations in which Member States may still incur responsibility under the Convention despite fulfilling obligations arising from EU membership. Special attention is devoted to matters based on the principle of mutual trust, including the execution of the European Arrest Warrant and asylum transfers, as well as mechanisms of mutual recognition of judgments. The article also discusses the significance of the failure to use EU mechanisms for protecting individual rights, especially the preliminary reference procedure, as well as the consequences of the failure of domestic courts to apply EU law from the point of view of the right to a fair trial. The objective of this article is to provide guidance for assessing when applications filed with the ECtHR against EU Member States in cases concerning the EU may be effective, as well as to present the principles underlying the ECtHR’s case-law in such cases, in terms of the potential further development of the Strasbourg jurisprudence in that field.
Keywords: European Convention on Human Rights, accession of the European Union to the European Convention on Human Rights, Bosphorus doctrine, presumption of equivalent protection, applications against EU Member States
Bibliografia/References
Chané A-L., Hauser A., Jaraczewski J., Jóźwicki W., Kędzia Z., Šimáková M.A., Suchocka H., Wallace S., EU Engagement with Other European Regional Organisations, Fostering Human Rights Among European Policies, Large-Scale FP7 Collaborative Project GA No. 320000, 2017, https://www.venice.coe.int/files/articles/Suchocka_EU_and_other_institutions.pdf (dostęp: 15.12.2025 r.).
Eckes C., EU Accession to the ECHR: Between Autonomy and Adaptation, „Modern Law Review” 2013/2(76).
Garlicki L., Europejski Trybunał Praw Człowieka a prawo UE (refleksje nad wyrokiem ETPCz z 6.12.2012 r. w sprawie Michaud przeciwko Francji), „Europejski Przegląd Sądowy” 2014/1.
Glas L.R., Krommendijk J., From Opinion 2/13 to Avotiņš: Recent Developments in the Relationship Between the Luxembourg and ECtHR, „Human Rights Law Review” 2017/3(17).
Imamović Š., Resolving Conflicts in European Fundamental Rights Protection National and European Courts’ Perspectives, Dissertation to obtain the degree of Doctor at Maastricht University, 2018, https://documentserver.uhasselt.be/bitstream/1942/27566/2/Imamovic_FINAL_DRUK.pdf (dostęp: 15.12.2025 r.).
Jóźwicki W., Bosphorus Gone but Still on: ECtHR’s Jurisprudence in Cases Concerning EU After Opinion 2/13 and Potential Cracks in European Fundamental Rights Protection Equilibrium, „Państwo i Prawo” 2023/4.
Jóźwicki W., Ochrona wyższego niż unijny konstytucyjnego standardu prawa jednostki i tożsamości konstytucyjnej RP. Trybunał Konstytucyjny a Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej: ku sekwencji a nie hierarchii orzekania, Poznań 2019.
Kędzia Z., Relationship Between the European Convention of Human Rights and the Charter of Fundamental Rights After the European Union’s Accession to the Convention [w:] Fundamental Rights Protection in the European Union, red. J. Barcz, Warszawa 2009.
Krommendijk J., EU Accession to the ECHR. Completing the Complete System of EU Remedies? [w:] Redressing Fundamental Rights Violations by the EU. The Promise of the ‘Complete System of Remedies’, red. M. Fink, Cambridge 2024.
Krommendijk J., Timmerman M., The Slippery Slope of a Snooping Strasbourg. The erroneous application of EU law as an ECHR breach, https://verfassungsblog.de/the-slippery-slope-of-a-snooping-strasbourg/ (dostęp: 15.12.2025 r.).
Lenaerts K., La vie après l’avis: Exploring the principle of mutual (yet not blind) trust, „Common Market Law Review” 2017/3(54).
Lock T., The EU before the European Court of Human Rights after Accession [w:] Research Handbook on EU Law and Human Rights, red. S. Douglas-Scott, N. Hatzis, Cheltenham 2017.
Nagy G., Case of Spasov v. Romania: the Relationship Between the Application of EU Law and the Right to a Fair Trial, https://www.ceaclaw.org/post/case-of-spasov-v-romania-the-relationship-between-the-application-of-eu-law-the-right-to-fair-trial (dostęp: 15.12.2025 r.).
Peers S., Bosphorus – European Court of Human Rights. Limited responsibility of European Union member states for actions within the scope of Community law. Judgment of 30 June 2005, Bosphorus Airways v. Ireland, Application No. 45036/98, „European Constitutional Law Review” 2006/2(3).
Quinn G., The European Union and the Council of Europe on the Issue of Human Rights: Twins Separated at Birth?, „McGill Law Journal” 2001/4(46).
Zamboni M., Bivolaru and Moldovan v. France: the First Violation of the ECHR as a Result of the Execution of a European Arrest Warrant, „Extradando”, 30.03.2021 r., https://www.extradando.com/post/bivolaru-and-moldovan-v-france-the-first-violation-of-echr-as-a-result-of-the-execution-of-an-eaw (dostęp: 15.12.2025 r.).
dr Anna Adamska-Gallant
Uniwersytet Wrocławski; sędzia Europejskiego Trybunału Praw Człowieka
(ORCID: https://orcid.org/0000-0001-7547-0216).
Artykuł odnosi się do wyzwań dla prawdziwie demokratycznego ustroju politycznego jako warunku koniecznego przestrzegania praw i wolności gwarantowanych w Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności, sporządzonej w Rzymie 4.11.1950 r., zmienionej następnie Protokołami nr 3, 5 i 8 oraz uzupełnionej Protokołem nr 2. Konwencja i orzecznictwo Europejskiego Trybunału Praw Człowieka osadzają demokrację w codziennych relacjach jednostki z państwem, czyniąc z wolności słowa warunek realnego, a nie tylko proceduralnego charakteru ustroju demokratycznego. W dobie Internetu wolność wypowiedzi staje się jednocześnie filarem i słabym punktem demokracji: technologie cyfrowe poszerzają przestrzeń debaty, lecz umożliwiają także manipulację informacją, personalizację przekazów i kampanie dezinformacyjne podważające świadomy wybór obywateli. Nowsze orzecznictwo Trybunału dotyczące platform internetowych, odpowiedzialności pośredników i ingerencji w procesy wyborcze wskazuje, że państwa mają pozytywny obowiązek chronić integralność debaty publicznej i wyborów w środowisku cyfrowym, przy zachowaniu równowagi między zwalczaniem dezinformacji a zakazem cenzury. W konsekwencji demokracja w erze cyfrowej musi być rozumiana jako chroniona prawnie przestrzeń dialogu obywatelskiego, w której wolność słowa jest zabezpieczona zarówno przed arbitralną ingerencją państwa, jak i przed destrukcyjnym wpływem nieprzejrzystych algorytmów i zorganizowanej dezinformacji. Tylko wtedy, gdy cyfrowa agora sprzyja pluralizmowi, rzetelnej informacji i odpowiedzialności aktorów publicznych oraz prywatnych, możliwe jest utrzymanie rzeczywiście demokratycznego ustroju politycznego.
Słowa kluczowe: demokracja, rządy prawa, wolność wypowiedzi, wolne wybory, Internet
dr Anna Adamska-Gallant
University of Wrocław, Poland; judge of the European Court of Human Rights
(ORCID: https://orcid.org/0000-0001-7547-0216).
Freedom of Expression v. Free Elections: the European Court of Human Rights on Digital Democracy
The article addresses the challenges for a truly democratic political system as a prerequisite for respecting the rights and freedoms guaranteed by the Convention for the Protection of Human Rights and Fundamental Freedoms signed in Rome on 4 November 1950, as amended by Protocols Nos. 3, 5 and 8, supplemented by Protocol No. 2. The Convention and case law of the European Court of Human Rights include democracy in everyday relations between the individual and the state, making freedom of expression a prerequisite for the real, and not merely a procedural nature of a democratic system. In the age of the Internet, freedom of expression is both a pillar and a weakness of democracy: digital technologies extend the space for debate, but they also enable the manipulation of information, personalisation of messages and disinformation campaigns undermining the informed choices of citizens. The Court’s recent case law on online platforms, intermediary liability and election interference suggests that states have a positive obligation to protect the integrity of public debate and elections in the digital environment, while maintaining a balance between combating disinformation and the prohibition of censorship. Consequently, democracy in the digital age must be understood as a legally protected space for civic dialogue, where freedom of expression is safeguarded both from arbitrary state interference and the destructive influence of opaque algorithms and organised disinformation. Only when the digital agora promotes pluralism, reliable information and the accountability of public and private actors is it possible to maintain a truly democratic political system.
Keywords: democracy, rule of law, freedom of expression, free elections, Internet
Bibliografia/References
Adler J., The Public’s Burden in a Digital Age: Pressures on Intermediaries and the Privatization of Internet Censorship, J.L. & Pol’y 2011/20, https://brooklynworks.brooklaw.edu/jlp/vol20/iss1/8 (dostęp: 25.01.2026 r.).
Cameron E., Delfi AS v. Estonia: ECHR’s Decision on Liability of Websites for Offensive Online Comments of its Readers, https://peacepala-celibrary.nl/blog/2015/delfi-v-estonia-echrs-decision-liability-websites-offensive-online-comments-its-readers (dostęp: 15.11.2025 r.).
Preparatory Commission of the Council of Europe, Committee of Ministers, Consultative Assembly (11 May–13 July 1949) [w:] Collected Edition of the „Travaux préparatoires” of the European Convention on Human Rights, vol. 1, Council of Europe, red. M. Nijhoff, Dordrecht 1975.
Pavli D., Human Rights Courts as Guardians of Democracy: The Challenges of the Original Promise, „European Convention on Human Rights Law Review” 2025/6.
Sottiaux S., Rummens S., Concentric Democracy: Resolving the Incoherence in the European Court of Human Rights’ Case Law on Freedom of Expression and Freedom of Association, „International Journal of Constitutional Law” 2012/1(10).
Trykhlib K., The principle of proportionality in the case law of the European Court of Human Rights, „EU and Comparative Law Issues and Challenges Series (ECLIC)” 2020/4.
dr Aleksander Gadkowski
Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu, Wydział Prawa i Administracji, Zakład Prawa Międzynarodowego i Organizacji Międzynarodowych
(ORCID: https://orcid.org/0000-0003-3029-0005).
W rozbudowanym katalogu międzynarodowo chronionych praw człowieka ważne miejsce zajmują prawa socjalne, których właściwa realizacja stanowi istotną gwarancję realizacji innych praw i wolności. Pośród nich znaczące miejsce zajmuje prawo do zabezpieczenia społecznego, które ma bardzo silne fundamenty aksjologiczne, nawiązujące do godności człowieka, wyeksponowanej we wszystkich regulacjach normatywnych międzynarodowego prawa praw człowieka. Znajdujemy je również w dorobku prawnym Rady Europy, a zwłaszcza w systemie Europejskiej Karty Społecznej, sporządzonej w Turynie 18.10.1961 r., w którym to systemie zostały określone podstawowe zobowiązania państw w zakresie jego realizacji, podlegające kontroli realizowanej przez Europejski Komitet Praw Społecznych. Standardy realizacji tego prawa, odnoszące się do poszczególnych rodzajów ryzyka, zostały natomiast określone w Europejskim Kodeksie Zabezpieczenia Społecznego, sporządzonym w Strasburgu 16.04.1964 r., na którego treść znaczący wpływ wywarły postanowienia Konwencji Nr 102 Międzynarodowej Organizacji Pracy w sprawie minimalnych norm zabezpieczenia społecznego, przyjętej w Genewie 28.06.1952 r. Prawa do zabezpieczenia społecznego nie znajdujemy natomiast, jako takiego, w Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności, sporządzonej w Rzymie 4.11.1950 r., zmienionej następnie Protokołami nr 3, 5 i 8 oraz uzupełnionej Protokołem nr 2. Sprawy z tego zakresu podlegają jednak jurysdykcji Europejskiego Trybunału Praw Człowieka na podstawie postanowień Konwencji odnoszących się do innych gwarantowanych przez nią praw i wolności. Celem artykułu jest zaprezentowanie podstaw konwencyjnych do rozpatrywania przez ETPC skarg i orzekania w sprawach dotyczących prawa do zabezpieczenia społecznego w różnych jego aspektach oraz powołanie najbardziej reprezentatywnego orzecznictwa w tym zakresie.
Słowa kluczowe: prawa socjalne, zabezpieczenie społeczne, prawo do zabezpieczenia społecznego, Europejska Konwencja Praw Człowieka, Europejski Trybunał Praw Człowieka
dr Aleksander Gadkowski
Adam Mickiewicz University in Poznań, Faculty of Law and Administration, Department of International Law and International Organisations, Poland
(ORCID: https://orcid.org/0000-0003-3029-0005).
The European Court of Human Rights on Social Security Cases – Convention-Based Foundations and Case Law
Social rights have an important position within the extensive list of internationally protected human rights, as their proper implementation constitutes a material guarantee for the enjoyment of other rights and freedoms. The right to social security holds a prominent place among them, having very strong axiological foundations related to human dignity, highlighted in all normative provisions of international human rights law. They can also be found in the legal acquis of the Council of Europe, especially within the system of the European Social Charter opened for signature in Turin on 18 October 1961, which defines the fundamental obligations of States regarding the implementation of this right, monitored by the European Committee of Social Rights. Meanwhile, standards concerning the implementation of this right in relation to specific risks are set out in the European Code of Social Security signed in Strasbourg on 16 April 1964, the content of which has been significantly influenced by the provisions of the ILO Social Security (Minimum Standards) Convention (No. 102) (Geneva, 28 June 1952). On the other hand, the right to social security as such is not explicitly mentioned in the Convention for the Protection of Human Rights and Fundamental Freedoms signed in Rome on 4 November 1950, subsequently amended by Protocols no. 3, 5 and 8, supplemented by Protocol no. 2. Even so, social security matters fall within the jurisdiction of the European Court of Human Rights based on the provisions of the Convention on other rights and freedoms, which it guarantees. The objective of this article is to present the Convention-based foundations for the ECtHR to consider applications and adjudicate on matters regarding various aspects of the right to social security, as well as to identify the most representative case law in this field.
Keywords: social rights, social security, right to social security, European Convention on Human Rights, European Court of Human Rights
Bibliografia/References
Balcerzak M., Międzynarodowe prawo praw człowieka [w:] Prawo międzynarodowe publiczne – zarys systemu, red. E. Cała-Wacinkiewicz, W. Staszewski, Warszawa 2024.
Balcerzak M., Odpowiedzialność państwa-strony Europejskiej Konwencji o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności. Studium prawnomiędzynarodowe, Toruń 2013.
Balcerzak M., Zalecenia Komitetu Ministrów Rady Europy jako forma pozatraktatowej działalności normatywnej w dziedzinie praw człowieka [w:] Rada Europy – 60 lat na rzecz jedności europejskiej, red. I. Głuszyńska, K. Lankosz, Bielsko-Biała 2009.
Banaszak B., Prawa jednostki i system ich ochrony, Wrocław 1995.
Brillat R., A New Protocol to the European Social Charter Providing for the Collective Complaints, „European Human Rights Law Review” 1996/1.
Gadkowski A., Charakterystyka quasi-sądowych funkcji Europejskiego Komitetu Praw Społecznych w procesie rozpatrywania skarg zbiorowych, „Ruch Prawniczy, Ekonomiczny i Socjologiczny” 2016/3.
Gadkowski A., Les réclamations collectives dans le système de la Charte sociale européenne, „Cahiers Genevois et Romands de Sécurité Sociale” 2011/46.
Gadkowski A., Prawo do zabezpieczenia społecznego i standardy jego realizacji i ochrony w Międzynarodowym Pakcie Praw Gospodarczych, Społecznych i Kulturalnych, „Praca i Zabezpieczenie Społeczne” 2025/4.
Gadkowski A., Wpływ orzecznictwa Europejskiego Trybunału Praw Człowieka na sytuację prawną jednostki w dziedzinie zabezpieczenia społecznego w Polsce, Poznań 2020.
Garlicki L., Horyzontalne oddziaływanie praw człowieka a standardy EKPCz [w:] Wpływ Europejskiej Konwencji Praw Człowieka na funkcjonowanie biznesu, red. A. Bodnar, A. Płeszka, Warszawa 2016.
Gronowska B., Systematyka międzynarodowo chronionych praw człowieka [w:] Prawa człowieka i ich ochrona, red. B. Gronowska, T. Jasudowicz, M. Balcerzak, M. Lubiszewski, R. Mizerski, Toruń 2010.
Hauser A., Prawa socjalne w orzecznictwie Europejskiego Trybunału Praw Człowieka z perspektywy międzynarodowej, „Gdańskie Studia Prawnicze” 2025/1(66).
Łasak K., Prawa społeczne w orzecznictwie Europejskiego Trybunału Praw Człowieka, Warszawa 2013.
Mikkola M., The Development of European Social Security Standards [w:] Research Handbook on European Social Security Law, red. F. Pennings, Cheltenham 2015.
Samuel L., Droits sociaux fondamentaux – Jurisprudence de la Charte Sociale européenne, Strasbourg 2002.
Ślebzak K., Prawo do zabezpieczenia społecznego w Konstytucji RP. Zagadnienia podstawowe, Warszawa 2015.
Świątkowski A., Prawo socjalne Rady Europy, Kraków 2006.
Tuleja P., Bezpośrednie stosowanie Konstytucji w świetle jej nadrzędności, Kraków 2003.
Uścińska G., Europejskie standardy zabezpieczenia społecznego a współczesne rozwiązania polskie, Warszawa 2005.
Uścińska G., Świadczenia z zabezpieczenia społecznego w regulacjach międzynarodowych i polskich. Studium porównawcze, Warszawa 2005.
Vasak K., Le droit international des droits de l’homme, „Revue des Droits de l’Homme” 1972/1.
Wronkowska S., W sprawie bezpośredniego stosowania Konstytucji, „Państwo i Prawo” 2001/9.
Wujczyk K., (Zrewidowana) Europejska Karta Społeczna jako międzynarodowy standard chroniący prawa wynikające z systemu zabezpieczenia społecznego w okresie przemian ekonomiczno-społecznych, „Opolskie Studia Administracyjno-Prawne” 2018/(16)3.
prof. dr hab. Leszek Mitrus
Uniwersytet Jagielloński, Katedra Prawa Pracy i Polityki Społecznej
(ORCID: https://orcid.org/0000-0002-1308-7358).
Delegowanie pracowników w ramach swobody świadczenia usług: wprowadzenie i wyrok Trybunału Sprawiedliwości z 9.08.1994 r., C-43/93, Raymond Vander Elst przeciwko Office des Migrations Internationales (OMI)
Swoboda świadczenia usług obejmuje prawo przedsiębiorstw do świadczenia usług na terytorium innego państwa członkowskiego i do tymczasowego delegowania w tym celu swoich pracowników na terytorium państwa przyjmującego. Zanim materia ta została uregulowana przez prawodawcę wspólnotowego, możliwość delegowania pracowników była przedmiotem orzecznictwa TS. Niniejsze opracowanie jest poświęcone wyrokowi z 9.08.1994 r., C-43/93, Raymond Vander Elst przeciwko Office des Migrations Internationales (OMI), który dotyczył warunków delegowania do innego państwa członkowskiego pracowników z państw trzecich. Trybunał uznał, że obowiązek uzyskania przez takich pracowników zezwolenia na pracę w państwie przyjmującym stanowi naruszenie prawa wspólnotowego. Ponadto TS wypowiedział się na temat konstrukcji delegowania, podkreślając tymczasowość tej formy mobilności pracowników. W artykule omówiono znaczenie wyroku C-43/93, Vander Elst, dla przyjęcia instrumentów prawa wtórnego dotyczących delegowania, dopuszczalnych ograniczeń swobody świadczenia usług oraz statusu obywateli krajów trzecich delegowanych do innego państwa członkowskiego przez przedsiębiorcę unijnego.
Słowa kluczowe: swoboda świadczenia usług w UE, delegowanie pracowników, pracownicy z państw trzecich, zezwolenie na pracę, wiza Vander Elst
prof. dr hab. Leszek Mitrus
Jagiellonian University, Department of Labour Law and Social Policy, Poland
(ORCID: https://orcid.org/0000-0002-1308-7358).
The Posting of Workers within the Framework of the Free Movement of Services – Introduction and Judgment of the Court of Justice of 9 August 1994, C-43/93, Raymond Vander Elst v Office des Migrations Internationales (OMI)
The freedom to provide services encompasses the entrepreneurs’ right to provide services in the territory of another Member State and, to this end, to temporarily post workers to the territory of the host state. Before this matter was regulated by the Community legislator, the ability to post workers was subject to CJEU judgments. This article discusses the judgment of 9 August 1994, C-43/93, Raymond Vander Elst v Office des Migrations Internationales (OMI), pertaining to the conditions for the posting of workers from non-member states to another Member State. The Court of Justice concluded that the requirement to obtain work permits for such workers in the host state is a violation of Community law. Furthermore, the CJEU expressed its opinion on the structure of the posting, emphasising the temporary nature of this form of worker mobility. This article highlights the significance of the judgment, C-43/93, Vander Elst, in the context of adopting instruments of secondary law regarding the posting of workers, permitted limitations on the freedom to provide services and the status of nationals of non-member states posted to another Member State by an EU entrepreneur.
Keywords: freedom to provide services in the EU, posting of workers, workers from non-member states, work permit, Vander Elst visa
Bibliografia/References
Barnard C., The Substantive Law of the EU. The Four Freedoms, Oxford 2004.
Barnard C., EU Employment Law, Oxford 2012.
Benio M., Nowelizacja zasad delegowania pracowników, „Europejski Przegląd Sądowy” 2018/3.
Danaj S., Vah Jevsnik M., Kiełbasa M., Szaraniec M., There and Gone Again? Migration to and Posting of Third-Country Nationals from Slovenia and Poland, „European Labour Law Journal” 2023/14.
Davies P., Posted workers: single market or protection of national labour law systems?, „Common Market Law Review” 1997/34.
Franssen E., The SN judgment: A residence permit for posted third-country nationals, „European Labour Law Journal” 2026/17.
Grygutis J., Status prawny pracownika delegowanego na rynku wewnętrznym Unii Europejskiej, Warszawa 2023.
Handoll J., Free Movement of Persons in the EU, Chichester–Nowy Jork–Toronto–Brisbane–Singapur 1995.
Houwerzijl M,. Verschueren H., Free Movement of (Posted) Workers and Applicable Labour and Social Security Law [w:] European Labour Law, red. T. Jaspers, F. Pennings, S. Peters,
Cambridge 2024.
Kiełbasa M., Dumping socjalny w kontekście delegowania pracowników na rynku wewnętrznym Unii Europejskiej – zagrożenie dla standardów zatrudnienia, polityczny slogan, czy mit?, „Europejski Przegląd Sądowy” 2018/6.
Kiełbasa M., Prawa socjalne w Unii Europejskiej a granice swobód rynku wewnętrznego, Warszawa 2017.
Mitrus L., Charakter prawny delegowania pracowników w ramach swobody świadczenia usług w Unii Europejskiej, „Europejski Przegląd Sądowy” 2018/6.
Mitrus L., Delegowanie pracowników w świetle dyrektywy 2018/957 oraz orzecznictwa Trybunału Sprawiedliwości UE [w:] Prawo pracy i prawo socjalne. Teraźniejszość i przyszłość. Księga jubileuszowa dedykowana Profesorowi Herbertowi Szurgaczowi, red. R. Babińska-Górecka, A. Przybyłowicz, K. Stopka, A. Tomanek, Wrocław 2021.
Mitrus L., Pojęcie pracownika w prawie unijnym: wprowadzenie i wyrok TS z 3.07.1986, C-66/85, Deborah Lawrie-Blum przeciwko Land Baden-Württemberg, „Europejski Przegląd Sądowy” 2026/2.
Mitrus L., Swoboda przemieszczania się pracowników po przystąpieniu Polski do Unii Europejskiej, Warszawa 2003.
Peers S., Towards equality: actual and potential rights of third-country nationals in the European Union, „Common Market Law Review” 1996/33.
Przyborowska-Klimczak A., Skrzydło-Tefelska E., Dokumenty Wspólnot Europejskich, Lublin 1994.
Rocca M., Posting of Workers and Collective Labour Law: There and Back Again. Between Internal Market and Fundamental Rights, Cambridge–Antwerpia–Portland 2015.
Rocca M., Werner M., Article 56 [w:] EU Labour Law. A Commentary, red. C. Hiessl, Alphen aan den Rijn 2025.
Rocca M., Werner M., Posting of Workers Directive (96/71/EC) [w:] EU Labour Law. A Commentary, red. C. Hiessl, Alphen aan den Rijn 2025.
Szypniewski M., Ochrona interesu pracownika delegowanego w ramach swobody świadczenia usług, Warszawa 2019.
Świątkowski A.M., Europejskie prawo socjalne, t. 2, Europejskie prawo pracy, Warszawa 1999.
Tomaszewska M,, Delegowanie pracowników a migracja pracowników w ramach świadczenia usług [w:] System prawa pracy, t. 10, Międzynarodowe publiczne prawo pracy. Standardy europejskie, red. K.W. Baran, Warszawa 2020.
Tomaszewska M., Delegowanie pracowników – w poszukiwaniu równowagi między swobodą świadczenia usług a ochroną praw pracownika, „Europejski Przegląd Sądowy” 2018/6.
Wysocka M., Kompetencje Unii Europejskiej a działania ustawodawcze w sferze ustalania wynagrodzenia za pracę, Warszawa 2024.
Orzecznictwo Sądu Najwyższego – dr Michalina Szpyrka (ekspert w Ministerstwie Rozwoju i Technologii oraz adiunkt w Zakładzie Prawa Administracyjnego Instytutu Nauk Prawnych Polskiej Akademii Nauk, ORCID: https://orcid.org/0000-0001-7678-5287).
Case law of the Supreme Court – dr Michalina Szpyrka (the author is an expert at the Ministry of Economic Development and Technology and an assistant professor at the Department of Administrative Law at the Institute of Legal Sciences of the Polish Academy of Sciences; ORCID: https://orcid.org/0000-0001-7678-5287).
Orzecznictwo Naczelnego Sądu Administracyjnego – dr Robert Talaga (sędzia w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym w Poznaniu,
ORCID: https://orcid.org/0000-0002-5281-2188).
Case law of the Supreme Administrative Court – dr Robert Talaga (the author is a judge at the Provincial Administrative Court in Poznań, Poland,
ORCID: https://orcid.org/0000-0002-5281-2188).