Dopuszczalność dowodów uzyskanych przy wykorzystaniu sztucznej inteligencji w procesie karnym. Rozporządzenie (UE) 2024/1689 jako white box regulation
prof. dr hab. Hanna Kuczyńska
Instytut Nauk Prawnych, Polska Akademia Nauk
ORCID: https://orcid.org/0000-0002-1446-2244
Dopuszczalność dowodów uzyskanych przy wykorzystaniu sztucznej inteligencji w procesie karnym. Rozporządzenie (UE) 2024/1689 jako white box regulation
Artykuł dotyczy reguł wykorzystania w procesie karnym systemów sztucznej inteligencji (AI) do uzyskania lub analizy dowodów: ich charakteru i zagrożeń z nich wynikających. Autorka analizuje reguły ustanowione w unijnym rozporządzeniu 2024/1689 z 13.06.2024 r. (AI Act), które – mimo że nie dotyczy bezpośrednio i w całości postępowania sądowego i nie dzieli narzędzi AI na pełniące konkretne funkcje w procesie karnym – odnosi się do zasad wykorzystywania przez organy publiczne konkretnych rodzajów systemów AI, a więc dotyczy również zasad uzyskiwania dowodów za pomocą AI i wykorzystywania ich przez sądy. W artykule wykazano, jak dzięki wprowadzeniu definicji i jasnych parametrów, które powinny spełniać systemy AI, w szczególności wymagając od takich systemów przejrzystości, rozporządzenie stało się regulacją typu white box, czyli pozwalającą na wykorzystanie przez organy procesowe jedynie takich systemów, których działanie można wyjaśnić. Celem artykułu jest także analiza, w jaki sposób sądy powinny oceniać dopuszczalność tak uzyskanych dowodów – z założeniem, że powinny one uwzględnić ich specyfikę i dodatkowy element w postaci przygotowania materiałów przez systemy AI w tej analizie. Autorka formułuje kluczowy dla tego zagadnienia postulat, aby ich wykorzystanie było regulowane przez przepisy polskie (zarówno kompetencyjne, jak i reguły dopuszczalności wyników takich czynności).
Słowa kluczowe: sztuczna inteligencja, AI, Unia Europejska, dopuszczalność dowodów, postępowanie karne, rozporządzenie 2024/1689 w sprawie sztucznej inteligencji, AI Act
Professor Dr Hab. Hanna Kuczyńska
Institute of Law Studies, Polish Academy of Sciences, Poland
ORCID: https://orcid.org/0000-0002-1446-2244
Admissibility of AI-derived evidence in a criminal trial. The AI Act as a white box regulation
The article addresses the rules for using artificial intelligence (AI) systems in criminal proceedings to obtain or analyse evidence: the nature of such evidence and the resulting risks. The author analyses the rules laid down in Regulation (EU) 2024/1689 of 13 June 2024 (the AI Act), which, despite not directly and comprehensively addressing court proceedings and not splitting AI tools into those that perform specific functions in criminal proceedings, it addresses the principles of use of specific types of AI systems by public authorities and therefore it also applies to the principles of obtaining evidence using AI and its use by the courts. The analysis shows how, by introducing definitions and clear parameters which every AI system must meet, in particular requiring transparency of such systems, the Regulation has become a ‘white box’ regulation enabling only systems, the operation of which can be explained, to be used by the judicial authorities. This study also has the objective of analysing how courts should assess the admissibility of evidence obtained in this way – assuming that they should consider the specific nature of such evidence and include the additional element of materials prepared by AI systems in this analysis. The author formulates a proposal of importance to this matter that its use should be regulated by Polish law (both governing powers for specific authorities and the rules on admissibility of the results of such activities).
Keywords: artificial intelligence, AI, the European Union, admissibility of evidence, criminal trial, Regulation (EU) 2024/1689 laying down harmonised rules on artificial intelligence, AI Act
Bibliografia / References
AI Act. Akt w sprawie sztucznej inteligencji. Komentarz, red. M. Jędrzejczak, Ł. Szoszkiewicz, J. Wydra, Warszawa 2025.
Almada M., Petit N., The EU AI Act: A medley of product safety and fundamental rights?, European University Institute, Robert Schuman Centre for Advanced Studies Research Paper No. 2023/59, https://ssrn.com/abstract=4308072 (dostęp: 1.12.2025 r.).
Alqatawna A., Utilizing Artificial Intelligence (AI) in criminal justice and policing, „Criminal Law Review” 2024/30.
Anastasopoulou M., Exploring algorithmic governance: The AI Act and new realities for criminal justice, and fundamental rights, „New Journal of European Criminal Law” 2025/16 (2).
Bień-Węgłowska I., Deepfake w świetle aktu w sprawie sztucznej inteligencji, „Prawo i Więź” 2025/5 (58).
Biernacki W. [w:] AI Act. Akt w sprawie sztucznej inteligencji. Komentarz, red. M. Jędrzejczak, Ł. Szoszkiewicz, J. Wydra, Warszawa 2025.
Brzuchalski J., Sztuczna inteligencja w procesie karnym – szansa na sprawiedliwość czy zagrożenie dla praw oskarżonego, „Przegląd Sądowy” 2025/11–12.
Couneson G. [w:] The EU Artificial Intelligence (AI) Act. A Commentary, red. C.N. Pehlivan, N. Forgó, P. Valcke, Alphen aan den Rijn 2024.
D’Alessandra F., Sutherland K., The promise and challenges of new actors and new technologies in international justice, „Journal of International Criminal Justice” 2021/19 (1).
Dolniak P., Kuźma T., Ludwiński A., Wasik K., Sztuczna inteligencja w wymiarze sprawiedliwości. Między prawem a algorytmami, Warszawa 2024.
Drembkowski P., Granice prawne stosowania sztucznej inteligencji i Big Data przez prokuraturę – analiza prawna, etyczna i technologiczna, „Prokuratura i Prawo” 2025/12.
Durán J.M., van der Vloed D., Ruifrok A., Ypma R.J.F., From understanding to justifying: Computational reliabilism for AI-based forensic evidence evaluation, „Forensic Science International: Synergy” 2024/9.
Ebers M., Standardizing AI. The Case of the European Commission’s Proposal for an „Artificial Intelligence Act” [w:] The Cambridge Handbook of Artificial Intelligence. Global Perspectives on Law and Ethics, red. L.A. Di Matteo, C. Poncibo, M. Cannarsa, Cambridge 2022.
Europol, AI and policing. The benefits and challenges of artificial intelligence for law enforcement, 23.09.2024 r., https://www.europol.europa.eu/publication-events/main-reports/ai-and-policing (dostęp: 1.12.2025 r.).
Franssen V., Berrendorf A., The use of AI tools in criminal courts: Justice done and seen to be done?, „Revue Internationale de Droit Pénal” 2021/92 (1).
Freeman L., Digital evidence and war crimes prosecutions: The impact of digital technologies on international criminal investigations and trials, „Fordham International Law Journal” 2018/41 (2).
Freeman L., Weapons of war, tools of justice: Using artificial intelligence to investigate international crimes, „Journal of International Criminal Justice” 2021/19 (1).
Garrett B.L., Rudin C., The right to a glass box: Rethinking the use of artificial intelligence in criminal justice, „Cornell Law Review” 2024/109.
Garrie D.B., Morrissy D.J., Digital forensic evidence in the courtroom: Understanding content and quality, „Journal of Technology and Intellectual Property” 2014/12 (2).
Gless S., Autos als Belastungszeugen – hilft die KI-VO? Das europäische Versprechen für vertrauenswürdige KI aus strafprozessualer Sicht, Verfassungsblog, 12.12.2024 r., https://verfassungsblog.de/autos-als-belastungszeugen-hilft-die-ki-vo/ (dostęp: 1.12.2025 r.).
Gornet M., The AI Act: The evolution of „trustworthy AI” from policy documents to mandatory regulation, „HAL Open Science”, 1.11.2024 r., https://hal.science/hal-04785519v1/file/Gornet_trustworthinessAIAct.pdf (dostęp: 1.12.2025 r.).
Hellwig K., The potential and the challenges of digital evidence in international criminal proceedings, „International Criminal Law Review” 2021/22 (5–6).
Hołyst B., Kryminalistyka cyfrowa, Warszawa 2025.
Karsai K., Algorithmic decisions within the criminal justice ecosystem and their problem matrix, „Revue Internationale de Droit Pénal” 2021/92 (1).
Karsai K., The use of algorithms to support judicial decision-making in criminal matters with a special focus on trial decisions, „Studia Iuridica Lublinensia” 2024/33.
Kiejnich-Kruk K., AI Act: wyzwania dla organów ścigania związane ze stosowaniem systemów opartych na sztucznej inteligencji, „Przegląd Sądowy” 2026/1.
Kiejnich-Kruk K., Obowiązki importerów, dystrybutorów i podmiotów stosujących systemy AI wysokiego ryzyka na gruncie AI Act, „Ius Novum” 2025/19 (4).
Kiejnich-Kruk K., Społeczne uwarunkowania wykorzystania sztucznej inteligencji w sądownictwie, „Przegląd Sądowy” 2026/1.
Kindt E.J., Jasserland C. [w:] The EU Artificial Intelligence (AI) Act. A Commentary, red. C.N. Pehlivan, N. Forgó, P. Valcke, Alphen aan den Rijn 2024.
Kozłowski J., Akt w sprawie sztucznej inteligencji w praktyce – charakterystyka unijnej regulacji opartej na ryzyku, „Europejski Przegląd Sądowy” 2024/12.
Kuczyńska H., The ICC enters into the future: The digital-evidence revolution or evolution?, „Revista Brasileira de Direito Processual Penal” 2024/10 (3).
Kusak M. [w:] AI Act. Akt w sprawie sztucznej inteligencji. Komentarz, red. M. Jędrzejczak, Ł. Szoszkiewicz, J. Wydra, Warszawa 2025.
Kusak M., Quality of data sets that feed AI and big data applications for law enforcement, „ERA Forum” 2022/3.
Łabuz M., Deep fakes and the Artificial Intelligence Act – an important signal or a missed opportunity?, „Policy & Internet” 2024/16 (4).
Łakomy K., Rzepiński W. [w:] AI Act. Akt w sprawie sztucznej inteligencji. Komentarz, red. M. Jędrzejczak, Ł. Szoszkiewicz, J. Wydra, Warszawa 2025.
Mahler T., Between risk management and proportionality: The risk-based approach in the EU’s Artificial Intelligence Act Proposal, „Nordic Yearbook of Law and Informatics”, 30.09.2021 r., https://ssrn.com/abstract=4001444 (dostęp: 1.12.2025 r.).
McDermott Y., Koenig A., Murray D., Open source information’s blind spot: Human and machine bias in international criminal investigations, „Journal of International Criminal Justice” 2021/19 (1).
Mezei K., Artificial Intelligence in the Criminal Justice System: Exploring Risks and Opportunities Through the Lens of the European Union’s AI Act [w:] The Challenges of Artificial Intelligence for Law in Europe, red. M. Varju, K. Mezei, Cham 2025.
Model Rules on Impact Assessment of Algorithmic Decision-Making Systems Used by Public Administration, Report of the European Law Institute, Vienna 2022, ELI_Model_Rules_on_Impact_Assessment_of_ADMSs_Used_by_Public_Administration.pdf (dostęp: 21.04.2026 r.).
Namysłowska M., Bieda R., Budrewicz P., Lubasz D., Nowakowski M., Pająk R., Świerczyński M., Więckowski Z., Wochlik I., Wróblewski M., O etycznych, prawnych i społecznych konsekwencjach stosowania systemów sztucznej inteligencji w państwach członkowskich Unii Europejskiej. Uwagi na tle projektu rozporządzenia w sprawie sztucznej inteligencji, „Przegląd Sejmowy” 2023/6.
Pasquale F.A., Toward a fourth law of robotics: Preserving attribution, responsibility, and explainability in an algorithmic society, „Ohio State Law Journal” 2017/78.
Pelizzari A., How the AI Act enhances the need for EU Regulation on evidence in criminal proceedings, „Maasticht Student Law Review” z 9.12.2024 r., https://www.maastrichtstudentlawreview.com/post/how-the-ai-act-enhances-the-need-for-eu-regulation-on-evidence-in-criminal-proceedings (dostęp: 1.12.2025 r.).
Peršak N., Automated justice and its limits: Irreplaceable human(e) dimensions of criminal justice, „Revue Internationale de Droit Pénal” 2021/92 (1).
RAPORT. Analiza związku Aktu w sprawie sztucznej inteligencji z wybranymi obowiązującymi i projektowanymi regulacjami prawnymi, Raport przygotowany przez Grupę Roboczą ds. Sztucznej Inteligencji Podgrupa ds. etyki i prawa, Ministerstwo Cyfryzacji, Warszawa, 2.08.2023 r., RAPORT_Analiza_związku_Aktu_w_sprawie_sztucznej_inteligencji_z_wybranymi_obowiązującymi_i_projektowanymi_regulacjami_prawnymi_2023_08_03.pdf (dostęp: 1.12.2025 r.).
Richmond K., AI, machine learning, and international criminal investigations: The lessons from forensic science, iCourts Working Paper Series, No. 222, 10.11.2020 r., https://ssrn.com/abstract=3727899 (dostęp: 1.12.2025 r.).
Rudin C., Stop explaining black box machine learning models for high stakes decisions and use interpretable models instead, „Nature Machine Intelligence” 2019/1 (5).
Rzepiński W. [w:] AI Act. Akt w sprawie sztucznej inteligencji. Komentarz, red. M. Jędrzejczak, Ł. Szoszkiewicz, J. Wydra, Warszawa 2025.
Sachoulidou A., Harnessing AI for law enforcement: Solutions and boundaries from the forthcoming AI Act, „New Journal of European Criminal Law” 2024/15 (2).
Silverman E., Arnold J., Gless S., Robot Testimony? A Taxonomy and Standardized Approach to the Use of Evaluative Data in Criminal Proceedings [w:] Human–Robot Interaction in Law and Its Narratives Legal Blame, Procedure, and Criminal Law, red. S. Gless, H. Whalen-Bridge, Cambridge 2024.
Smuha N.A., The EU approach to ethics guidelines for trustworthy artificial intelligence. A continuous journey towards an appropriate governance framework for AI, „Computer Law Review International. Journal of Information Law and Technology” 2019/4.
Tal M., Weistein L., Digitalize It: Digital Evidence at the ICC, Lieber Institute West Point, 14.08.2023 r., https://lieber.westpoint.edu/digitalize-it-digital-evidence-icc/ (dostęp: 11.09.2025 r.).
Wachter S., Limitations and loopholes in the EU AI Act and AI Liability Directives: What this means for the European Union, the United States, and beyond, „Yale Journal of Law and Technology” 2024/26 (3), https://yjolt.org/limitations-and-loopholes-eu-ai-act-and-ai-l iability-directives-what-means-european-union-united (dostęp: 1.12.2025 r.).
Yordanova K. [w:] The EU Artificial Intelligence (AI) Act. A Commentary, red. C.N. Pehlivan, N. Forgó, P. Valcke, Alphen aan den Rijn 2024.
dr Karina Kunc-Urbańczyk
referendarz sądowy w Sądzie Apelacyjnym w Katowicach, Polska
ORCID: https://orcid.org/0000-0002-7713-5822
udział w autorstwie tekstu: 50%
Dobrosława Tomzik
adwokat przy Izbie Adwokackiej w Katowicach, współpracownik naukowy Instytutu Allerhanda, Polska
ORCID: https://orcid.org/0000-0002-5163-8851
udział w autorstwie tekstu: 50%
Deepfake i dowody generowane przez sztuczną inteligencję w sprawach o rozwód
W artykule dokonano analizy wpływu technologii generatywnej sztucznej inteligencji (genAI) na postępowanie dowodowe w sprawach o rozwód. Zdefiniowano pojęcie deepfake i wskazano, w jakiej formie syntetyczne dane wizualne i dźwiękowe mogą się pojawić w aktach sądowych oraz jaki mogą mieć wpływ na tok postępowania i czynione przez sąd ustalenia. Wykluczono możliwość uznania dowodów wygenerowanych lub zmanipulowanych za niedopuszczalne oraz procesową możliwość wydania wobec nich postanowienia o ich pominięciu. Zidentyfikowano sposoby wykrywania i ujawniania materiałów syntetycznych przez skład orzekający oraz przy udziale biegłego sądowego, a także ustalono ciężar dowodowy w tym zakresie. Omówiono również procesowe możliwości wyeliminowania takich materiałów z postępowania dowodowego oraz oddzielenia treści zmodyfikowanych od treści oryginalnych.
Słowa kluczowe: deepfake, sztuczna inteligencja, AI, rozwody, postępowanie dowodowe, generatywna sztuczna inteligencja, genAI
Dr Karina Kunc-Urbańczyk
court referendary at the Court of Appeal in Katowice, Poland
ORCID: https://orcid.org/0000-0002-7713-5822
contribution to the preparation of the article: 50%
Dobrosława Tomzik
attorney-at-law at the Regional Bar Association in Katowice, academic associate of the Allerhand Institute, Poland
ORCID: https://orcid.org/0000-0002-5163-8851
contribution to the preparation of the article: 50%
Deepfakes and AI-generated evidence in divorce cases
The article presents an analysis of the impact of generative artificial intelligence technologies (genAI) on evidentiary proceedings in divorce cases. It defines the concept of a deepfake and identifies the forms in which summary visual and audio data can appear in court records, as well as their potential effect on the course of the proceedings and on the court’s findings. It rules out the possibility of classifying generated or manipulated evidence as inadmissible, as well as the procedural possibility of issuing a ruling to disregard such evidence. It identifies methods by which the bench can detect and disclose summary materials, including with the involvement of a court-appointed expert, and determines the allocation of the burden of proof in this regard. It also discusses procedural mechanisms for eliminating such materials from the evidentiary proceedings and for separating modified content from original content.
Keywords: deepfake, artificial intelligence, AI, divorces, evidentiary proceedings, generative AI, genAI
Bibliografia / References
Adobe, b.d., https://www.adobe.com/pl/products/photoshop/generative-fill.html (dostęp: 21.04.2026 r.).
AI vs. human study: Can consumers tell the difference between AI and human-generated content?, Liquid Web, b.d., https://www.liquidweb.com/white-papers/human-vs-ai-study/ (dostęp: 21.12.2025 r.).
Białecki M., Doktryna „owoców zatrutego drzewa” /fruits of poisonous tree/ w postępowaniu cywilnym [w:] Współczesne problemy postępowania cywilnego. Zbiór studiów, red. K. Flaga-Gieruszyńska, A. Klich, Toruń 2015.
Bladowski B., Metodyka pracy sędziego, Warszawa 2013.
Cole S., We Are Truly Fucked: Everyone Is Making AI-Generated Fake Porn Now, VICE, 24.01.2018 r., https://www.vice.com/en/article/reddit-fake-porn-app-daisy-ridley/ (dostęp: 21.12.2025 r.).
Długoszewska I., Przesłanki oraz skutki ograniczenia i pozbawienia władzy rodzicielskiej, Warszawa 2012.
Dolecki H., Postępowanie cywilne. Zarys wykładu, Warszawa 2015.
Dolniak P., Dowód ze zdjęcia a deepfake, Komentarz praktyczny, LEX 2024.
Dolniak P., Kuźma T., Ludwiński A., Wasik K., Sztuczna inteligencja w wymiarze sprawiedliwości. Między prawem a algorytmami, Warszawa 2024.
Dormehl L., Watch Nvidia’s powerful A.I. change day into night, and winter into summer, Digitaltrends, 7.12.2017 r., https://www.digitaltrends.com/cool-tech/nvidia-ai-winter-summer-car/ (dostęp: 21.12.2025 r.).
Ereciński T. [w:] Kodeks postępowania cywilnego. Komentarz, t. II, Postępowanie rozpoznawcze, red. T. Ereciński, LEX 2016.
Ereciński T. [w:] Postępowanie dowodowe. Komentarz do art. 227–315 k.p.c., red. T. Ereciński, M. Dziurda, Warszawa 2024.
European Ministerial Conference. Global Information Networks: Realising the Potential, Bonn, 6 to 8 July 1997, Declaration, https://publications.europa.eu/en/publication-detail/-/publication/0d76a85c-e66a-41af-91c2-28cd29a85094/language-en (dostęp: 6.01.2026 r.).
Greenberg B.A., Rething technology neutrality, „Minnesota Law Review” 2016/4.
Grudecki M. [w:] Kodeks karny, Komentarz, red. J. Kulesza, LEX 2025.
Grzegorczyk P. [w:] Kodeks postępowania cywilnego. Komentarz, t. I, Postępowanie rozpoznawcze, red. T. Ereciński, Warszawa 2016.
Hahn Z., Ciężar dowodu w procesie cywilnym (ciąg dalszy), „Polski Proces Cywilny” 1934/18.
Jakubecki A. [w:] Kodeks postępowania cywilnego. Komentarz, t. I, Artykuły 1–366, red. T. Wiśniewski, LEX 2021.
Janicki P., Dowód audiowizualny w procesie cywilnym a prawo do prywatności, „Edukacja Prawnicza” 2009/1.
Kaczmarek-Templin B., Deepfake i jego walor dowodowy w procesach cywilnych [w:] Sztuczna inteligencja, blockchain, cyberbezpieczeństwo oraz dane osobowe. Zagadnienia wybrane, red. K. Flaga-Gieruszyńska, J. Gołaczyński, D. Szostek, Warszawa 2019.
Kiełpiński K.M., Deepfake jako narzędzie do przekazywania informacji fałszywej i domniemanej. Analiza prawnokarna i cybernetyczna, „Kwartalnik Krajowej Szkoły Sądownictwa i Prokuratury” 2023/51 (3).
Klich A., Dowód z opinii biegłego w postępowaniu cywilnym. Biegły lekarz, Warszawa 2016.
Klich-Rump J., Podstawa faktyczna rozstrzygnięcia sądowego w procesie cywilnym, Warszawa 1977.
Knoppek K., Zmierzch zasady prawdy obiektywnej w procesie cywilnym, „Palestra” 2005/1–2.
Korszeń D., Zakres zakazu przeprowadzania w postępowaniu cywilnym dowodów nielegalnych (bezprawnych), „Przegląd Sądowy” 2013/1.
Kościółek A., Wykorzystanie sztucznej inteligencji w sądowym postępowaniu cywilnym – zagadnienia wybrane [w:] Sztuczna inteligencja, blockchain, cyberbezpieczeństwo oraz dane osobowe. Zagadnienia wybrane, red. K. Flaga-Gieruszyńska, J. Gołaczyński, D. Szostek, Warszawa 2019.
Krakowiak M., Potajemne nagranie na taśmę jako dowód w postępowaniu cywilnym, „Monitor Prawniczy” 2005/24.
Kunc-Urbańczyk K., Uczenie maszynowe jako pole eksploatacji utworów [w:] Prawo sztucznej inteligencji i nowych technologii, red. B. Fischer, A. Pązik, M. Świerczyński, Warszawa 2021.
Łabuz M., Małecki M., Mika-Łabuz K., Dziecięca pornografia w formie deep fakes – problemy wykładni na gruncie polskiego prawa karnego i propozycje legislacyjne, „Prawo w Działaniu. Sprawy Karne” 2025/61.
Laskowska A., Dowody w postępowaniu cywilnym uzyskane w sposób sprzeczny z prawem, „Państwo i Prawo” 2003/12.
Manowska M., Struktura sędziowskiego materialnego kierownictwa postępowaniem dowodowym przed sądem II instancji w apelacji pełnej w procesie cywilnym, „Przegląd Sądowy” 2018/10.
Michalik P., Zaremba P., Deepfake jako dowód w procesie cywilnym – rozważania na tle polskiego postępowania cywilnego, „Prawo i Więź” 2025/4.
Mucha J., Sądowa ocena wniosku o przeprowadzenie dowodu w przypadku dowodów uzyskanych sprzecznie z prawem [w:] Problemy dowodów uzyskanych sprzecznie z prawem, red. K. Knoppek, Poznań 2018.
Osajda K., Kodeks rodzinny i opiekuńczy. Komentarz, Warszawa 2019.
Pietraszewska A., Problematyka dowodów elektronicznych uzyskanych w sposób niemoralny lub w sposób sprzeczny z prawem w postępowaniu cywilnym [w:] Tendencje prawa materialnego i procesowego cywilnego, red. E. Marszałkowska-Krześ, Wrocław 2017.
Rabbe-Kozłowska M., Dopuszczalność dowodów uzyskanych w sposób sprzeczny z prawem w polskim prawie cywilnym, „Młoda Palestra” 2017/1.
Radkiewicz T. [w:] Kodeks postępowania cywilnego. Komentarz, t. I, Artykuły 1–366, red. T. Wiśniewski, LEX 2021.
Reed C., Taking sides in technology neutrality, „SCRIPTed: A Journal of Law, Technology and Society” 2007/3.
Rejdak M. [w:] Kodeks postępowania cywilnego. Komentarz, t. I, Artykuły 1–366, red. K. Piasecki, Warszawa 2016.
Rewerska A., Zasada procesowa da mihi factum, dabo tibi ius a zastosowanie art. 2352 § 1 k.p.c. – zagadnienia praktyczne [w:] Rozstrzyganie spraw cywilnych. Aktualne wyzwania i perspektywy, red. M. Białecki, S. Kotas-Turoboyska, F. Manikowski, J. Słyk, E. Szczepanowska, Warszawa 2022.
Rowiński T., Wyrokowanie z urzędu w sprawach ze stosunków rodzinnych w polskim procesie cywilnym, „Palestra” 1965/11.
Sadomski J. [w:] Kodeks postępowania cywilnego, t. I, Komentarz. Art. 1–45816, red. T. Szanciło, Legalis 2023.
Sawczuk-Skibińska K., Rozkład pożycia a możliwość pojednania małżonków w procesie o rozwód, Warszawa 2016.
Siedlecki W., Świeboda Z., Postępowanie cywilne. Zarys wykładu, Warszawa 2004.
Skorupka A., Dopuszczalność dowodu sprzecznego z prawem w sądowym postępowaniu cywilnym, Warszawa 2018.
Soroka P., Korkuś-Soroka M., Zastosowanie doktryny „owoców drzewa zatrutego” na gruncie polskiej procedury cywilnej, „Studenckie Prace Prawnicze, Administratywistyczne i Ekonomiczne” 2019/28.
Sroga A., Nielegalnie uzyskane dowody. Czy w postępowaniu cywilnym obowiązuje teoria owoców zatrutego drzewa?, „Gazeta Prawna” z 7.01.2018 r., https://prawo.gazetaprawna.pl/artykuly/1096103,nielegalnie-uzyskane-dowody-czy-w-postepowaniu-cywilnym obowiazuje-teoria-owocow-zatrutego-drzewa.html (dostęp: 6.01.2026 r.).
Swerling G., Doctored audio evidence used to damn father in custody battle, „The Telegraph” z 31.01.2020 r., https://www.telegraph.co.uk/news/2020/01/31/deepfake-audio-used-custody-battle-lawyer-reveals-doctored-evidence/ (dostęp: 7.01.2026 r.).
Świerczyński M., Wytyczne Rady Europy w sprawie dowodów elektronicznych w postępowaniach cywilnych i administracyjnych – komentarz konsultanta [w:] Sztuczna inteligencja, blockchain, cyberbezpieczeństwo oraz dane osobowe. Zagadnienia wybrane, red. K. Flaga-Gieruszyńska, J. Gołaczyński, D. Szostek, Warszawa 2019.
Tomzik D., Narcystyczne zaburzenie osobowości jako przyczyna rozkładu pożycia małżonków w kontekście badania winy w rozwodzie, „Palestra” 2025/8.
Tomzik D., Właściwość sądu w e-mediacji umownej, „Przegląd Prawno-Ekonomiczny” 2025/4.
Turczyn A. [w:] Kodeks postępowania cywilnego. Komentarz aktualizowany. Art. 1–50539, t. I, red. O.M. Piaskowska, Warszawa 2025.
Wilk A., Dowody pozyskane z naruszeniem prawa i zasad współżycia społecznego w orzecznictwie sądów cywilnych, „Monitor Prawniczy” 2018/21.
Zedler F., Dopuszczalność dowodu z taśmy magnetofonowej w postępowaniu cywilnym [w:] Proces i prawo. Księga pamiątkowa ku czci Profesora Jerzego Jodłowskiego, red. E. Łętowska, Wrocław 1989.
Ziemianin K., Dowód z zeznań świadka w procesie cywilnym, Legalis 2019.
Ziobroń A., Deepfake a prawo karne. Uwagi de lege lata i de lege ferenda dotyczące fałszywej pornografii, „Studenckie Prace Prawnicze, Administratywistyczne i Ekonomiczne” 2021/37.
Ziobroń A., Political deepfake. Remarks de lege lata and postulates de lege ferenda, „Studia Prawnicze: Rozprawy i Materiały” 2024/1 (34).
dr Jan Kluza
sędzia orzekający w II Wydziale Karnym Sądu Rejonowego w Kielcach, zastępca przewodniczącego wydziału, Polska
ORCID: https://orcid.org/0000-0002-0929-6093
Wpływ cesji na obowiązek naprawienia szkody w prawie karnym
Popełnienie przestępstwa często wiąże się z wyrządzeniem szkody majątkowej. W prawie karnym materialnym kwestię naprawienia tej szkody reguluje art. 46 § 1 Kodeksu karnego, który odsyła do stosowania przepisów prawa cywilnego. Z kolei prawo cywilne przewiduje możliwość dokonania przelewu wierzytelności na rzecz osoby trzeciej. To nasuwa pytanie o dopuszczalność cesji wierzytelności wynikającej z przestępstwa oraz o jej ewentualny wpływ na orzekanie w przedmiocie obowiązku naprawienia szkody w postępowaniu karnym. Jakkolwiek przepisy prawa cywilnego przewidują ograniczenia co do możliwości dokonania przelewu w niektórych przypadkach, to nie mają one zastosowania do wierzytelności pochodzącej z przestępstwa. Powoduje to jednak niemożność orzeczenia obowiązku naprawienia szkody w postępowaniu karnym.
Słowa kluczowe: wierzytelność, cesja, przelew, pokrzywdzony, naprawienie szkody
Dr Jan Kluza
court assessor adjudicating in the II Criminal Division of the District Court in Kielce, deputy head of the division, Poland
ORCID: https://orcid.org/0000-0002-0929-6093
The impact of an assignment on the obligation to redress damage in criminal law
The commitment of a crime often involves causing financial damage. In substantive criminal law, Article 46 § 1 of the Penal Code regulates the issue of redress for this damage by referring to the application of the provisions of civil law. In turn, civil law allows for the transfer of a claim to a third party. This raises the question of the permissibility of assigning a claim arising from a crime and its potential impact on the adjudication of the obligation to redress the damage in criminal proceedings. Although the provisions of civil law provide for limitations on the ability to make a transfer in certain cases, these do not apply to claims arising from a crime. However, this makes it impossible to adjudicate the obligation to redress the damage in criminal proceedings.
Keywords: claim, assignment, transfer, injured party, redressing damage
Bibliografia / References
Bogdalski P. [w:] Prawo cywilne. Zarys wykładu, red. M. Goettel, Warszawa 2022.
Ciepła H. [w:] Kodeks cywilny. Komentarz, t. III, Zobowiązania. Część ogólna, red. J. Gudowski, Warszawa 2018.
Cieślak M., Polskie prawo karne. Zarys systemowego ujęcia, Warszawa 1990.
Czachórski W., Brzozowski A., Safjan M., Skowrońska-Bocian E., Zobowiązania. Zarys wykładu, Warszawa 2009.
Eichstaedt K. [w:] Kodeks postępowania karnego. Komentarz, t. I, Art. 1–424, red. D. Świecki, Warszawa 2024.
Gruszecka D. [w:] Kodeks karny. Część ogólna. Komentarz, red. J. Giezek, Warszawa 2021.
Iwański M., Jakubowski M., Szewczyk M. [w:] Kodeks karny. Część ogólna, t. I, cz. I, Komentarz do art. 1–52, red. W. Wróbel, A. Zoll, Warszawa 2016.
Jakubowski M. [w:] Nowelizacja prawa karnego 2015. Komentarz, red. W. Wróbel, Kraków 2015.
Jastrzębski J. [w:] A. Brzozowski, J. Jastrzębski, M. Kaliński, E. Skowrońska-Bocian, Zobowiązania. Część ogólna, Warszawa 2019.
Kluza J., Zasądzenie odsetek przy obowiązku naprawienia szkody i zadośćuczynienia w prawie karnym, „Przegląd Sądowy” 2025/2.
Kurowski W. [w:] Kodeks cywilny. Komentarz, t. III, Zobowiązania. Część ogólna (art. 353–534), red. M. Fras, M. Habdas, Warszawa 2018.
Morawski L., Zasady wykładni prawa, Toruń 2010.
Pilarczyk Ł., Pokrzywdzony przestępstwem a cesja roszczeń będących wynikiem jego popełnienia, „Ruch Prawniczy, Ekonomiczny i Socjologiczny” 2024/4.
Radwański Z., Olejniczak A., Zobowiązania – część ogólna, Warszawa 2016.
Strugała R. [w:] Zobowiązania, t. II, Część ogólna. Komentarz, red. P. Machnikowski, Warszawa 2024.
Tyszkiewicz L. [w:] Prawo karne. Część ogólna, szczególna i wojskowa, red. T. Dukiet-Nagórska, Warszawa 2010.
Wolak G. [w:] Kodeks cywilny. Komentarz, red. M. Załucki, Warszawa 2020.
Wróbel W., Zoll A., Polskie prawo karne. Część ogólna, Kraków 2013.
Zagrodnik J., Burdzik M. [w:] Kodeks postępowania karnego. Komentarz, red. J. Zagrodnik, Warszawa 2024.
dr Patrycja Piasecka
adiunkt naukowo-dydaktyczny, Katedra Prawa Gospodarczego i Finansowego, Wydział Prawa i Ekonomii, Uniwersytet Kazimierza Wielkiego w Bydgoszczy; adwokat, Polska
ORCID: https://orcid.org/0000-0002-1101-1253
Granice ingerencji w tajemnicę zawodową pełnomocników i notariuszy w postępowaniach cywilnym i karnym
Problematyka kolizji między tajemnicą zawodową a obowiązkiem składania zeznań przez adwokatów, radców prawnych i notariuszy stanowi istotne zagadnienie w polskim prawie procesowym. Autorka analizuje tę kolizję w kontekście zróżnicowanego statusu normatywnego tajemnicy zawodowej w zależności od wykonywanego zawodu oraz rodzaju postępowania – cywilnego, karnego i regulacji szczególnych. W niezbędnym, porównawczym zakresie rozważania obejmują również tajemnicę mediatora i arbitra, przy czym regulacja art. 2591 Kodeksu postępowania cywilnego, statuująca szczególnie silną ochronę poufności mediacji, została wykorzystana jako punkt odniesienia dla oceny standardów ochrony tajemnicy w innych procedurach. Autorka analizuje kwestię zwolnienia z tajemnicy zawodowej i jej relację z normami deontologicznymi w postępowaniu cywilnym i karnym oraz szczególne ograniczenia wynikające z przepisów ustawy o przeciwdziałaniu praniu pieniędzy i finansowaniu terroryzmu. Formułuje krytyczne wnioski de lege ferenda, wskazując na potrzebę zwiększenia spójności systemowej regulacji dotyczących przesłuchiwania przedstawicieli wskazanych prawniczych zawodów zaufania publicznego w charakterze świadków.
Słowa kluczowe: tajemnica zawodowa, obowiązek świadka, kolizja norm, prawo procesowe, zwolnienie z tajemnicy, mediatorzy i arbitrzy, przeciwdziałanie praniu pieniędzy i finansowaniu terroryzmu
Dr Patrycja Piasecka
research and teaching assistant professor, Department of Commercial and Financial Law, Faculty of Law and Economics, Kazimierz Wielki University in Bydgoszcz; attorney-at-law, Poland
ORCID: https://orcid.org/0000-0002-1101-1253
Limits of interference with attorney and notary privilege in civil and criminal proceedings
The conflict between legal professional privilege and the obligation of attorneys-at-law, legal counsels and notaries public to testify is an important issue in Polish procedural law. The author explores this conflict in the light of the differing normative status of legal professional privilege, depending on the legal profession and the type of proceedings–civil, criminal and those governed by specific regulations. She also considers the confidentiality obligations of mediators and arbitrators to the necessary comparative extent, whereby the provision of Article 2591 of the Polish Civil Procedures Code, which enshrines particularly robust protection for mediation confidentiality, served as a benchmark for evaluating standards of legal professional privilege in other proceedings. The author analyses the matter of release from legal professional privilege and the relationship of this release with deontological norms in civil and criminal proceedings, as well as specific limitations arising from the Act on counteracting money laundering and financing of terrorism. She formulates critical de lege ferenda conclusions, emphasizing the need to enhance the systemic coherence of regulations governing the examination of attorneys of these public-trust legal professions as witnesses.
Keywords: legal professional privilege, obligation to testify, conflict of norms, procedural law, release from legal professional privilege, mediators and arbitrators, counteracting money laundering and financing of terrorism
Bibliografia / References
Błaszczak Ł., Problem tajemnicy zawodowej adwokata i radcy prawnego a dowód z zeznań świadka w procesie cywilnym, „Palestra” 2019/7–8.
Boć W., Status prawny notariusza, Wrocław 2010.
Demendecki T. [w:] J. Bodio, T. Demendecki, A. Jakubecki, O. Marcewicz, P. Telenga, M. Wójcik, Kodeks postępowania cywilnego, t. 1, Komentarz do art. 1–729, red. A. Jakubecki, Warszawa 2017.
Borzemski L., Notariusz w postępowaniu karnym. Ochrona tajemnicy notarialnej a fizyczne bezpieczeństwo oryginału aktu notarialnego, „Krakowski Przegląd Notarialny” 2018/3.
Dziurda M., Szrajer M., Międzynarodowy arbitraż handlowy w najnowszym orzecznictwie Sądu Najwyższego, „Przegląd Prawa Handlowego” 2019/10.
Ereciński T., Kodeks postępowania cywilnego. Komentarz, Warszawa 2012.
Ereciński T., Weitz K., Sąd arbitrażowy, Warszawa 2008.
Filipowski J., Adwokat w procesie cywilnym, Warszawa 1973.
Flaga-Gieruszyńska K., Instytucja tajemnicy w postępowaniu cywilnym, „Rejent” 1998/1.
Gałęski M., Zawłocki R., Obowiązki informacyjne adwokata związane z podejrzeniem popełnienia przestępstwa prania pieniędzy przez jego klienta, „Palestra” 2019/10.
Gil I., Notariusz jako świadek w procesie cywilnym – zakres ochrony tajemnicy notarialnej, „Monitor Prawniczy” 2024/10.
Gizbert-Studnicki T., Dyrektywy wykładni drugiego stopnia [w:] W poszukiwaniu dobra wspólnego. Księga jubileuszowa Profesora Macieja Zielińskiego, red. A. Choduń, S. Czepita, Szczecin 2010.
The global framework for fighting financial crime Enhancing effectiveness & improving outcomes, The Institute of International Finance and Deloitte LLP White Paper, https://www.iif.com/portals/0/Files/content/Regulatory/Financial%20Crime%20Report.pdf (dostęp: 10.04.2026 r.).
Gutowski M., O granicach tajemnicy adwokackiej w prawie prywatnym, „Palestra” 2019/7–8.
Gutowski M., Umowa o zastępstwo procesowe, Warszawa 2009.
Kardas P., Adwokat jako obrońca – funkcja publiczna czy usługa prywatna [w:] Adwokatura w systemie organów wymiaru sprawiedliwości, red. J. Giezek, Warszawa 2010.
Kardas P., Ochrona tajemnicy obrończej. Kilka uwag o dopuszczalości kontroli i utrwalania treści rozmów oraz przekazów informacji realizowanych przy użyciu środków technicznych pomiędzy obrońcą a mandantem, „Czasopismo Prawa Karnego i Nauk Penalnych” 2011/4.
Kardas P., Zasady ochrony tajemnicy adwokackiej w polskim systemie prawa (Kilka uwag o praktyce sądów w zakresie zwalniania adwokatów z obowiązku zachowania tajemnicy zawodowej w postępowaniu karnym) [w:] Ochrona tajemnicy adwokackiej (radcy prawnego) a działania władzy, red. M. Mrowicki, Warszawa 2019.
Karlik P., Tajemnica adwokacka w postępowaniu przed sejmowymi komisjami śledczymi, „Palestra” 2019/7–8.
Kłusek P., Państwo a samorządy zawodów zaufania publicznego, „Przegląd Prawa Publicznego” 2014/11.
Kmiecik Z.R., Zakres udostępniania akt sprawy w postępowaniu administracyjnym, „Ruch Prawniczy, Ekonomiczny i Socjologiczny” 2008/2.
Knoppek K., Podmiotowe ograniczenia dowodu z zeznań świadków w procesie cywilnym, Poznań 1985.
Krzyżanowski P., Zakres ochrony tajemnicy adwokackiej w postępowaniu karnym – zagadnienia wybrane, „Roczniki Nauk Prawnych” 2018/28 (2).
Łojewski K., Instytucja odmowy zeznań w polskim prawie karnym, Warszawa 1970.
Marchwicki W., Tajemnica adwokacka. Analiza konstytucyjna, Warszawa 2015.
Matusiak-Frącczak M., Tajemnica adwokacka w polskim prawie administracyjnym, podatkowym i karnoskarbowym, „Palestra” 2019/7–8.
Morawski L., Zasady wykładni prawa, Toruń 2006.
Naumann J., Zbiór Zasad Etyki Adwokackiej i Godności Zawodu. Komentarz, Warszawa 2015.
Oleszko A., Prawo o notariacie. Komentarz, Warszawa 2016.
Preussner-Zamorska J., Zakres prawnie chronionej tajemnicy w postępowaniu cywilnym, „Kwartalnik Prawa Prywatnego” 1998/2.
Szwejkowska M., Tajemnica adwokata i radcy prawnego jako szczególny rodzaj tajemnicy zawodowej w postępowaniu karnym, „Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Rzeszowskiego. Seria Prawnicza” 2020/111.
Szymacha A., Przesłanki dopuszczalności ingerencji MDR w tajemnicę doradcy podatkowego w kontekście orzecznictwa Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej i Europejskiego Trybunału Praw Człowieka, „Kwartalnik Prawa Podatkowego” 2020/3.
Wiliński P., Konstytucyjne podstawy tajemnicy związanej z wykonywaniem zawodu adwokata i radcy prawnego [w:] Etyka adwokacka a kontradyktoryjny proces karny, red. J. Giezek, P. Kardas, Warszawa 2015.
Zakolska J., Zasada proporcjonalności w orzecznictwie Trybunału Konstytucyjnego, Warszawa 2008.
Jacek Świecki
doktorant w Szkole Doktorskiej Nauk Społecznych, Uniwersytet Łódzki, Polska
ORCID: https://orcid.org/0009-0001-5265-0780
Przebieg posiedzenia zażaleniowego w polskim procesie karnym
Przedmiotem artykułu jest przebieg posiedzenia zażaleniowego w polskim procesie karnym. Opierając się na metodzie dogmatycznoprawnej, autor przeprowadził analizę przepisów Kodeksu postępowania karnego (k.p.k.), dzięki czemu ustalił, że odtworzenie de lege lata przebiegu posiedzenia zażaleniowego jawnego wewnętrznie – poza zastosowaniem przepisów z działów I–VI k.p.k., przepisów ogólnych dotyczących postępowania odwoławczego (rozdział 48 k.p.k.) oraz przepisów regulujących zażalenie i sprzeciw (rozdział 50 k.p.k.) – wymaga również odpowiedniego stosowania, w drodze wykładni per analogiam, wybranych przepisów dotyczących postępowania przed sądem pierwszej instancji oraz art. 453 k.p.k. Brak regulacji przebiegu posiedzenia zażaleniowego nie sprzyja jednolitej praktyce stosowania prawa przez sąd odwoławczy na posiedzeniu. Tymczasem przebieg posiedzenia zażaleniowego, w którym mają prawo uczestniczyć strony oraz ich profesjonalni pełnomocnicy (art. 464 § 1 i 2 k.p.k.), ma istotne znaczenie dla zakresu realizacji ich uprawnień procesowych. W związku z tym autor postuluje, aby de lege ferenda w rozdziale 50 k.p.k. został wprowadzony przepis, który – na wzór art. 458 k.p.k. – dopuszczałby odpowiednie stosowanie przepisów dotyczących postępowania przed sądem pierwszej instancji, a także art. 453 k.p.k.
Słowa kluczowe: posiedzenie zażaleniowe, postępowanie zażaleniowe, sąd odwoławczy, zażalenie
Jacek Świecki
doctoral student at the University of Łódź Doctoral School of Social Sciences, Poland
ORCID: https://orcid.org/0009-0001-5265-0780
The course of an appeal hearing in Polish criminal proceedings
The article examines the course of an appeal hearing regarding decisions other than a judgment (zażalenie) in Polish criminal proceedings. The author analysed the provisions of the Polish Criminal Procedures Code (CPC) using the dogmatic law method and concluded that, with the exception of Parts I–VI of the CPC, the general provisions on appeal proceedings (Chapter 48 CPC) and the provisions governing appeals and objections (chapter 50 CPC), the de lege lata reconstruction of the course of an appeal hearing also requires the appropriate application, by analogy, of selected provisions regarding proceedings before the first instance court and Article 453 CPC. The lack of regulation of the course of the appeal hearing regarding decisions other than a judgment poses a risk to the uniform practice of the appeal court applying the law at the hearing. Meanwhile, the course of the appeal proceedings in which the parties and their professional attorneys are entitled to participate (Article 464 § 1 and 2 CPC) is of particular significance to the extent to which their procedural rights can be exercised. Therefore, the author presents a de lege ferenda proposal to introduce a new provision to Chapter 50 CPC, which, as in the case of Article 458 CPC, would enable the appropriate application of the regulations on proceedings before the first instance court, as well as Article 453 CPC.
Keywords: appeal hearing regarding decisions other than a judgment, appeal proceedings, appeal court, appeal
Bibliografia / References
Czarnecki P., Zakres przedmiotowy i podmiotowy zażalenia w polskim procesie karnym, „Białostockie Studia Prawnicze” 2018/23 (1).
Doda Z., Zażalenie w procesie karnym, Warszawa 1985.
Drajewicz D. [w:] Kodeks postępowania karnego, t. II, Komentarz. Art. 425–682, red. D. Drajewicz, Warszawa 2020.
Fingas M., Orzekanie reformatoryjne w instancji odwoławczej, Warszawa 2016.
Gorzko P., Posiedzenie pojednawcze a domniemanie odstąpienia od oskarżenia na gruncie Kodeksu postępowania karnego, „Facta Simonidas” 2023/16 (2).
Grzegorczyk T., Kodeks postępowania karnego, t. I, Artykuły 1–467. Komentarz, Warszawa 2014.
Grzegorczyk T. [w:] T. Grzegorczyk, J. Tylman, Polskie postępowanie karne, red. R. Olszewski, D. Świecki, Warszawa 2022.
Kmiecik R., Charakter prawny opinii prywatnej opracowanej na zlecenie uczestnika postępowania. Glosa do postanowienia SN z 4.01.2005 r., V KK 388/04, „Państwo i Prawo” 2005/6.
Kmiecik R., Posiedzenie sądu w procesie karnym. Prawnodowodowa problematyka orzekania poza rozprawą, Lublin 1993.
Kurowski M. [w:] B. Augustyniak, K. Eichstaedt, M. Kurowski, D. Świecki, Kodeks postępowania karnego, t. I, Komentarz aktualizowany, red. D. Świecki, LEX 2025.
Matras J. [w:] Kodeks postępowania karnego. Komentarz, red. K. Dudka, Warszawa 2023.
Misztal P., Zdalne posiedzenia aresztowe w trybie art. 250 § 3b–3h Kodeksu postępowania karnego. Uwagi de lege lata i de lege ferenda, „Studia Prawnoustrojowe” 2021/54.
Morawski L., Zasady wykładni prawa, Toruń 2006.
Ozimek A., Udział osób niebędących stronami w posiedzeniu sądu pierwszej instancji i sądu odwoławczego. Zagadnienia wstępne, „Przegląd Sądowy” 2024/1.
Paluszkiewicz H., Pierwszoinstancyjne wyrokowanie merytoryczne poza rozprawą w polskim procesie karnym, Warszawa 2008.
Paluszkiewicz H., Posiedzenia „wyrokowe” sądu karnego I instancji w świetle niektórych zasad procesu karnego, „Prokuratura i Prawo” 2006/10.
Paluszkiewicz H. [w:] Kodeks postępowania karnego. Komentarz, red. K. Dudka, Warszawa 2023.
Skorupka J. [w:] Kodeks postępowania karnego, t. I, Komentarz do art. 1–166, red. R.A. Stefański, S. Zabłocki, Warszawa 2017.
Steinborn S., Postępowanie dowodowe w instancji apelacyjnej w świetle nowelizacji kodeksu postępowania karnego, „Prokuratura i Prawo” 2015/1–2.
Szewczyk M.J. [w:] Kodeks postępowania karnego. Komentarz do wybranych przepisów, red. D. Szumiło-Kulczycka, LEX 2022.
Śliwiński S., Proces karny. Przebieg procesu i postępowanie wykonawcze, Warszawa 1948.
Świecki D., Czynności procesowe obrońcy i pełnomocnika w sprawach karnych, Warszawa 2022.
Świecki D., Postępowanie odwoławcze w sprawach karnych. Komentarz. Orzecznictwo, Warszawa 2024.
Świecki D. [w:] B. Augustyniak, K. Eichstaedt, M. Kurowski, D. Świecki, Kodeks postępowania karnego, t. I i II, Komentarz aktualizowany, red. D. Świecki, LEX 2025.
Wójcicka B., Jawność postępowania sądowego w polskim procesie karnym, Łódź 1989.
Zabłocki S., Postępowanie odwoławcze, kasacyjne i wznowieniowe w nowym modelu procesu karnego, Studia i Analizy Sądu Najwyższego, t. II, Warszawa 2015.
Zabłocki S. [w:] S. Zabłocki, M. Klubińska, Kodeks postępowania karnego, t. IV, Komentarz do art. 425–467, red. R.A. Stefański, S. Zabłocki, Warszawa 2021.
Zabłocki S., Klubińska M., Kodeks postępowania karnego, t. IV, Komentarz do art. 425–467, red. R.A. Stefański, S. Zabłocki, Warszawa 2021.
Zagrodnik J. [w:] Kodeks postępowania karnego. Komentarz, red. J. Zagrodnik, Warszawa 2024.
Zgryzek K., Obligatoryjne posiedzenie przygotowawcze przed rozprawą [w:] Współczesne problemy procesu karnego i wymiaru sprawiedliwości. Księga ku czci Profesora Kazimierza Marszała, red. P. Hofmański, Katowice 2003.
dr Michał Prusek
adiunkt, Katedra Prawa Karnego Wydział Prawa i Administracji, Uniwersytet Opolski; adwokat, Polska
ORCID: https://orcid.org/0000-0002-4652-5529
Obrona obligatoryjna dziecka w polskim procesie karnym – uwagi na tle wyroku Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej z 5.09.2024 r., C-603/22, oraz projektu nowelizacji Kodeksu postępowania karnego z 31.07.2025 r.
W wyroku z 5.09.2024 r., C-603/22, Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej wskazał, że potrzebna jest analiza zasadności kontynuacji obrony obligatoryjnej w przypadku oskarżonego, który w toku postępowania ukończył 18 lat, jeżeli kontynuacja tej obrony jest właściwa w świetle wszelkich okoliczności sprawy, w tym ze względu na stopień dojrzałości oraz konieczność szczególnego traktowania wspomnianych osób. Swoje stanowisko Trybunał oparł na art. 2 ust. 1 i 3 dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2016/800 z 11.05.2016 r. Przepis ten zastrzega konieczność rzeczonego badania co najmniej do momentu ukończenia przez oskarżonego 21 lat. Wydaje się, że komentowane orzeczenie jest jedną z przyczyn dodania przepisu art. 79 § 3a do Kodeksu postępowania karnego w projekcie zmian z 31.07.2025 r. Projektodawca zakłada automatyczne przedłużenie obrony obligatoryjnej do ukończenia przez wspomnianego oskarżonego 21 lat. Natomiast późniejsze utrzymanie obligatoryjnego charakteru obrony uzależnia od oceny sądu. Autor rozważa, czy dyrektywa 2016/800 wymaga wprowadzenia tak daleko idących zmian w przepisach Kodeksu postępowania karnego.
Słowa kluczowe: obrona obligatoryjna dzieci, obrona obligatoryjna nieletnich, prawo do obrony nieletnich, nieletni w procesie karnym, odpowiedzialność karna nieletnich
Dr Marek Prusek
assistant professor, Department of Criminal Proceedings, Faculty of Law and Administration, University of Opole; attorney-at-law, Poland
ORCID: https://orcid.org/0000-0002-4652-5529
Mandatory defence of a child in a Polish criminal trial – comments in the light of the judgment of the Court of Justice of the European Union of 5 September 2024, C-603/22, and the draft amendment to the Criminal Procedures Code of 31 July 2025
In its judgment of 5 September 2024 (C-603/22), the Court of Justice of the EU pointed out that an analysis of the justification for continuing mandatory defence is necessary in the case of an accused who turned 18 during the proceedings if the continuation of mandatory defence is appropriate in the light of all the circumstances of the case, including the degree of maturity and the need for special treatment of the persons in question. The Court based its position on Article 2(1) and (3) of Directive (EU) 2016/800 of the European Parliament and of the Council of 11 May 2016 on procedural safeguards for children suspected or accused in criminal proceedings. This provision stipulates the need for such an examination at least until the accused reaches the age of 21. It appears that this ruling was one of the reasons for adding Article 79 § 3a to the Criminal Procedures Code in the draft amendment of 31 July 2025. The drafter assumes the automatic extension of mandatory defence until the said accused reaches the age of 21. However, he makes the continuation of the mandatory nature of the defence subject to the court’s assessment. The author considers whether Directive 2016/800 requires such far-reaching changes to the provisions of the Criminal Procedures Code.
Keywords: mandatory defence of children, mandatory defence of juveniles, the right of defence of juveniles, juveniles in criminal proceedings, criminal liability of juveniles
Bibliografia / References
Boratyńska K.T., Czarnecki P. [w:] Kodeks postępowania karnego. Komentarz, red. A. Sakowicz, Warszawa 2023.
Dąbkiewicz K., Kodeks postępowania karnego. Komentarz do zmian 2015, Warszawa 2015.
Eichstaedt K. [w:] B. Augustyniak, K. Eichstaedt, M. Kurowski, D. Świecki, Kodeks postępowania karnego, t. I, Komentarz aktualizowany, red. D. Świecki, LEX 2022.
Grzegorczyk T., Kodeks postępowania karnego, t. I, Artykuły 1–467. Komentarz, Warszawa 2014.
Hofmański P., Sadzik E., Zgryzek K., Kodeks postępowania karnego, t. I, Komentarz do artykułów 1–296, red. P. Hofmański, Warszawa 2011.
Drajewicz D. [w:] Kodeks postępowania karnego, t. I, Komentarz. Art. 1–424, red. D. Drajewicz, Warszawa 2020.
Kosonoga J., Przesłanki obrony obligatoryjnej w postępowaniu wykonawczym [w:] Pozbawienie wolności – funkcje i koszty. Księga jubileuszowa Profesora Teodora Szymanowskiego, red. A. Rzepliński, I. Rzeplińska, M. Niełaczna, P. Wiktorowska, Warszawa 2013.
Murzynowski A., Glosa do postanowienia SN z 17.02.2004 r., II KK 277/02, „Orzecznictwo Sądów Polskich” 2005/3.
Orzechowska S., Ułomności fizyczne jako podstawa obrony obligatoryjnej, „Ius Novum” 2010/3.
Paluszkiewicz H. [w:] Kodeks postępowania karnego. Komentarz, red. K. Dudka, Warszawa 2023.
Posnow W. [w:] Kodeks postępowania karnego. Komentarz, red. J. Skorupka, Warszawa 2015.
Posnow W. [w:] Kodeks postępowania karnego. Komentarz, red. J. Skorupka, Warszawa 2021.
Prusek M., Podstawy obrony obligatoryjnej nieletnich w procesie karnym w świetle ustawy o wspieraniu i resocjalizacji nieletnich, „Przegląd Sądowy” 2023/10.
Satko J., Seremet A., Przesłanki obowiązkowej obrony oskarżonego głuchego, niemego lub niewidomego (art. 70 § 1 pkt 1 k.p.k.), „Palestra” 1995/9–10.
Stefański R.A., Glosa do wyroku SN z dnia 19.09.2007 r. – III KK 130/07, „Ius Novum” 2007/4.
Stefański R.A., Obrona obligatoryjna po 1.07.2015 r. [w:] Obrońca i pełnomocnik w procesie karnym po 1.07.2015 r. Przewodnik po zmianach, red. P. Wiliński, Warszawa 2015.
Stefański R.A., Obrona obligatoryjna w polskim procesie karnym, Warszawa 2012.
Stefański R.A. [w:] Kodeks postępowania karnego, t. I, Komentarz do art. 1–166, red. R.A. Stefański, S. Zabłocki, Warszawa 2017.
Steinborn S. [w:] J. Grajewski, P. Rogoziński, S. Steinborn, Kodeks postępowania karnego. Komentarz do wybranych przepisów, red. S. Steinborn, LEX 2016.
Świecki D., Czynności procesowe obrońcy i pełnomocnika w sprawach karnych, Warszawa 2016.
Zgryzek K., Obrona obligatoryjna – czy rzeczywiście konieczna? Uwagi na marginesie art. 79 k.p.k. [w:] Węzłowe problemy procesu karnego, red. P. Hofmański, Warszawa 2010.
Zgryzek K., Prawo do obrony po noweli wrześniowej – kilka uwag [w:] Wokół gwarancji współczesnego procesu karnego. Księga jubileuszowa Profesora Piotra Kruszyńskiego, red. B.T. Bieńkowska, H. Gajewska-Kraczkowska, M. Rogacka-Rzewnicka, Warszawa 2015.
Zimna M., Kształtowanie się instytucji obrony obligatoryjnej w świetle ostatnich zmian kodeksu postępowania karnego, „Ius Novum” 2015/4.
Zofia Trocka
absolwentka kierunku prawo na Wydziale Prawa i Administracji Uniwersytetu Warszawskiego, Polska
ORCID: https://orcid.org/0009-0003-3090-0333
Wyłączenie sędziego w Stanach Zjednoczonych
Autorka analizuje instytucję wyłączenia sędziego jako kluczowego mechanizmu gwarantującego bezstronność sędziowską, koncentrując się na rozwiązaniach przyjętych w prawie Stanów Zjednoczonych. Przedstawia genezę tej instytucji oraz jej podstawy normatywne, ze szczególnym uwzględnieniem specyfiki systemu common law oraz roli orzecznictwa sądowego w jej kształtowaniu. Przeprowadzona analiza porównawcza regulacji amerykańskich i polskich prowadzi do wniosku, że mimo tożsamego celu rozwiązania przyjęte w tych porządkach prawnych wykazują istotne różnice. Obejmują one w szczególności zasady dotyczące składu sądu rozpoznającego wniosek o wyłączenie sędziego oraz dopuszczalność wyłączenia sędziego bez uprzedniego złożenia przez niego wyjaśnień.
Słowa kluczowe: sędzia, wyłączenie sędziego, bezstronność sędziego, gwarancje bezstronności, iudex inhabilis, iudex suspectus
Zofia Trocka
graduate of law from the Faculty of Law and Administration of the University of Warsaw, Poland
ORCID: https://orcid.org/0009-0003-3090-0333
Recusal of a judge in the United States
The author analyses the institution of the recusal of a judge as a key mechanism guaranteeing judicial impartiality, focusing on the solutions adopted in United States law. She presents the origins of this institution and its normative foundations, especially highlighting the specific nature of the common law system and the role of case law in that system. A comparative analysis of American and Polish regulations leads to the conclusion that, despite sharing the same objective, the solutions adopted in these legal systems exhibit significant differences. These differences include, in particular, the rules regarding the composition of the bench considering a motion for the recusal of a judge and the admissibility of recusal without the judge having first submitted explanations.
Keywords: judge, recusal of a judge, impartiality of a judge, guarantees of impartiality, iudex inhabilis, iudex suspectus
Bibliografia / References
Amielańczyk K., Zawrot J., Nemo iudex in causa sua. Wyłączenie sędziego w polskim postępowaniu cywilnym, „Gdańskie Studia Prawnicze” 2011/2.
Chaset A.J., Disqualification of Federal Judges by Peremptory Challenge, Federal Judicial Center, Washington, DC, February 1981, https://www.fjc.gov/sites/default/files/2012/DisqFJud.pdf (dostęp: 11.04.2026 r.).
Derlatka J., Wyłączenie sędziego w postępowaniu cywilnym, Warszawa 2016.
Flamm R.E., History of and problems with the federal judicial disqualification framework, „Drake Law Review” 2010/58 (3).
Geyh C.G., Judicial Disqualification: An Analysis of Federal Law, Federal Judicial Center, Washington, DC 2020.
Grzymisławska-Cybulska M., Instytucja wyłączenia sędziego w prawie amerykańskim jako element realizacji prawa do rozpoznania sprawy przez bezstronny sąd – zagadnienia wybrane, „Studia Prawa Publicznego” 2015/12.
Jones M., Religiously devout judges: A decision-making framework for judicial disqualification, „Indiana Law Journal” 2013/88 (3).
Konstytucja Stanów Zjednoczonych Ameryki, uchwalona 17.09.1787 r., tł. A. Pułło, Warszawa 2002.
Lynch D., The Role of Circuit Courts in the Formation of United States Law in the Early Republic: Following Supreme Court Justices Washington, Livingston, Story and Thompson, Portland, OR 2018.
Maroń G., Integralność religijna sędziego oraz argumentacja religijna w amerykańskim procesie orzeczniczym, Rzeszów 2018.
McKevitt T., The rule of necessity: Is judicial non-disqualification really necessary?, „Hofstra Law Review” 1996/24 (3).
Mendez M., Samuels D., Judicial Recusal Reform: Toward Independent Consideration of Disqualification, Brennan Center for Justice, New York University School of Law, 2016, https://www.brennancenter.org/sites/default/files/2019-08/Report_Judicial_Recusal_Reform.pdf (dostęp: 11.04.2026 r.).
Najgebauer Z., Problematyka wyłączenia sędziego w świetle orzecznictwa i piśmiennictwa, „Biuletyn Ministerstwa Sprawiedliwości” 1965/2.
Reiwer R. [w:] Kodeks postępowania cywilnego. Komentarz, red. P. Rylski, A. Olaś, Warszawa 2025.
Tokarczyk R., Prawo amerykańskie, Warszawa 2011.