Wykonanie budżetów przez jednostki samorządu terytorialnego w 2025 r.Luiza Budner-Iwanicka
doktorantka w Katedrze Prawa Finansowego i Gospodarki Narodowej Wydziału Prawa Uniwersytetu Masaryka w Brnie; prezes Regionalnej Izby Obrachunkowej w Gdańsku; przewodnicząca Komisji Analiz Budżetowych Krajowej Rady Regionalnych Izb Obrachunkowych; radca prawny, Polska
ORCID: https://orcid.org/0000-0002-7323-6140
Wykonanie budżetów przez jednostki samorządu terytorialnego w 2025 r.
Opracowanie przedstawia sytuację finansową jednostek samorządu terytorialnego w 2025 r. Tekst powstał na podstawie „Sprawozdania z działalności regionalnych izb obrachunkowych i wykonania budżetu przez jednostki samorządu terytorialnego w 2025 r.”, przedłożonego Sejmowi i Senatowi Rzeczypospolitej Polskiej przez Krajową Radę Regionalnych Izb Obrachunkowych w czerwcu 2026 r.
Słowa kluczowe: budżet jednostek samorządu terytorialnego, dochody i wydatki jednostek samorządu terytorialnego, Krajowa Rada Regionalnych Izb Obrachunkowych, sprawozdanie z działalności regionalnych izb obrachunkowych
Luiza Budner-Iwanicka
PhD student at the Department of Financial Law and National Economy of the Faculty of Law at Masaryk University in Brno, Czech Republic, president of the Regional Chamber of Audit in Gdańsk, chair of the Budget Analyses Commission of the National Council of the Regional Chambers of Audit, legal counsel, Poland
ORCID: https://orcid.org/0000-0002-7323-6140
Achievement of budgets by local authority units in 2025
The article presents the financial situation of local authority units in 2025. It was based on the ‘Report on the activities of the regional chambers of audit and the achievement of the budget by local authority units in 2025,’ which was submitted to the Sejm and the Senate of the Republic of Poland by the National Council of the Regional Chambers of Audit in June 2026.
Keywords: local authority unit budget, local authority unit income and expenditure, National Council of the Regional Chambers of Audit, report on the activities of the regional chambers of audit
Kacper Siwek
doktor w dziedzinie nauk społecznych w dyscyplinie ekonomia i finanse; skarbnik Miasta Legnicy, Polska
ORCID: https://orcid.org/0000-0001-8829-897X
Podatek od nieruchomości wobec narastającej luki finansowej w oświacie – perspektywa jednostek samorządu terytorialnego
W artykule przeprowadzono analizę relacji między narastającą luką finansową w oświacie a podatkiem od nieruchomości jako źródłem dochodów własnych jednostek samorządu terytorialnego (JST) w latach 2011–2025. Przyjęto tezę, że podatek od nieruchomości, mimo wysokiej stabilności fiskalnej i istotnego znaczenia w strukturze dochodów własnych JST, nie jest źródłem dochodów adekwatnym do kompensowania rosnącej luki finansowej w oświacie. Przedstawiono przyczyny narastania tej luki, znaczenie podatku od nieruchomości w systemie dochodów własnych JST oraz jego ograniczenia fiskalne i systemowe. Analiza danych wynikających ze sprawozdań budżetowych wykazała, że dynamika wpływów z tego podatku pozostaje wyraźnie niższa niż dynamika wydatków bieżących na oświatę. W efekcie podatek od nieruchomości nie jest w stanie zapewnić trwałego równoważenia rosnącej luki finansowej w oświacie mimo swojego istotnego znaczenia w dochodach własnych JST.
Słowa kluczowe: podatek od nieruchomości, luka finansowa w oświacie, dochody własne JST, finansowanie oświaty, adekwatność dochodów, stabilność fiskalna
Kacper Siwek
doctor of social sciences in economics and finance; treasurer of the Town of Legnica, Poland
ORCID: https://orcid.org/0000-0001-8829-897X
Property tax in the face of the growing financial gap in education – outlook for local authority units
The article presents an analysis of the relationship between the growing financial gap in education and property tax as a source of own income of local authority units (LAUs) in 2011–2025. It was assumed that despite a high level of fiscal stability and its particular significance in the structure of own income of LAUs, it is not a source of income that is adequate for compensating for the increasing financial gap in education. The article presents the causes of the growth in this gap, the significance of property tax in the system of own income of LAUs and its fiscal and systemic limitations. The analysis of the data arising from budget reports showed that the rate of growth of income from this tax remains clearly lower than the rate of growth of current expenditure on education. As a result, property tax is unable to assure a sustainable balance for the growing financial gap in education despite its particular significance in the own income of LAUs.
Keywords: property tax, financial gap in education, own income of local authority units, financing of education, adequacy of income, fiscal stability
Bibliografia / References
Alińska A., Woźniak B., Współczesne finanse publiczne. Ujęcie sektorowe, Warszawa 2019.
Będzieszak M., Stabilność dochodów własnych bieżących jednostek samorządu terytorialnego w Polsce, „Finanse Komunalne” 2017/3.
Bird R.M., Tarasov A.V., Closing the Gap: Fiscal Imbalances and Intergovernmental Transfers in Developed Federations, „Environment & Planning C: Government & Policy” 2004/22 (1).
Chojna-Duch E., System katastru nieruchomości i podatku od nieruchomości – uwarunkowania prawno-organizacyjne, „Nieruchomości@” 2019/3.
Cymanow P., System opodatkowania nieruchomości jako element polityki rozwoju regionalnego w Polsce na tle pozostałych krajów europejskich, „Studia Politicae Universitatis Silesiensis” 2023/36–37.
Czempas J., Podatek od nieruchomości – ważne źródło dochodów gmin (na przykładzie miast–powiatów grodzkich woj. śląskiego), „Świat Nieruchomości” 2016/2 (68).
Dzwonkowski H., Prawnofinansowa ocena art. 25 ustawy o finansowaniu zadań oświatowych, „Zeszyty Prawnicze BAS” 2018/1 (57).
Felis P., Funkcja fiskalna i społeczna w powierzchniowym systemie opodatkowania nieruchomości na przykładzie gmin w Polsce, „Gospodarka Narodowa” 2015/3 (277).
Felis P., O nowy ład podatków lokalnych w Polsce, „Annales UMCS, Sectio H” 2016/1, vol. L.
Felis P., Property tax in Europe, „Infos. Zagadnienia Społeczno-Gospodarcze BAS” 2013/1 (138).
Felis P., System opodatkowania nieruchomości w Polsce, „Infos. Zagadnienia Społeczno-Gospodarcze BAS” 2012.
Felis P., Bernardelli M., Malinowska-Misiąg E., Otczyk G., Modyfikacje podatków dochodowych a samodzielność finansowa samorządów lokalnych w Polsce, „Optimum. Economic Studies” 2024/2 (116).
Felis P., Otczyk G., Zróżnicowanie fiskalnych skutków gminnej polityki podatkowej w Polsce, „Studia BAS” 2021/1 (65).
Guziejewska B., W poszukiwaniu efektywnego systemu podatków samorządowych, „Annales UMCS, Sectio H Oeconomia” 2016/1.
Kańduła S., Polski Ład z perspektywy samodzielności finansowej JST [w:] Polski Ład a opodatkowanie dochodów. Ujęcie prawne, finansowe i ekonomiczne, red. E. Małecka-Ziembińska, Poznań 2023.
Kornberger-Sokołowska E., Zasada adekwatności w systemie finansów samorządu terytorialnego w Polsce, Warszawa 2013.
Kotlińska J., Dochody własne jednostek samorządu terytorialnego w Polsce, „Ruch Prawniczy, Ekonomiczny i Socjologiczny” 2009/3.
Kubalski G.P., Analiza zaspokojenia kosztów funkcjonowania edukacji częścią oświatową subwencji ogólnej, „Finanse Komunalne” 2019/10.
Marczakowska-Proczka J., Dochody podatkowe gmin w Polsce a ich stabilność fiskalna, „Ekonomiczne Problemy Usług” 2015/118.
Nucińska J., Fiscal Imbalance in Education in Poland – Selected Problems, „Torun Business Review” 2018/3, vol. 17.
Owczarczyk-Szpakowska G., Polityka fiskalna gminy Bydgoszcz w zakresie podatku od nieruchomości, „Zarządzanie Publiczne” 2010/4 (12).
Patrzałek L., Finanse lokalne, Wrocław 1998.
Poniatowicz M., Aktualne problemy i wyzwania finansów samorządu terytorialnego w Polsce [w:] Potrzeba zmian w samorządzie terytorialnym, red. C. Trutkowski, J. Podgórska-Rykała, Warszawa 2023.
Poniatowicz M., Nieruchomość jako źródło dochodów własnych gminy z uwzględnieniem możliwości oddziaływania władz samorządowych na ich wielkość, „Prace Naukowe Uniwersytetu Ekonomicznego we Wrocławiu” 2011/173.
Poniatowicz M., Nowa ustawa o dochodach jednostek samorządu terytorialnego – próba oceny, „Samorząd Terytorialny” 2025/4.
Przygodzka R., Władztwo podatkowe a stabilność finansowa gmin, „Nierówności Społeczne a Wzrost Gospodarczy” 2014/4 (40).
Rechul H., Niedoszacowanie kwoty udziału budżetu państwa w finansowaniu wydatków oświatowych jednostek samorządu terytorialnego w Polsce, „Studia Ekonomiczne. Gospodarka – Społeczeństwo – Środowisko” 2023/1 (11).
Rogalska J., Znaczenie podatku od nieruchomości w dochodach podatkowych miasta Kielce, „Acta Scientifica Academiae Ostroviensis” Sectio A, Nauki Humanistyczne, Społeczne i Techniczne 2016/1, tom 7.
Sekuła A., Nucińska J., Finansowanie zadań oświatowych jednostek samorządu terytorialnego, Olsztyn 2021.
Slack E., Fiscal Imbalance: The Case for Cities, Toronto 2006.
Sołtyk P., Ocena wydajności fiskalnej podatku od nieruchomości w samorządzie gminnym w Polsce, „Przegląd Ustawodawstwa Gospodarczego” 2024/11 (917).
Sosnowski M., Sprawność fiskalna podatków majątkowych, „Prace Naukowe Uniwersytetu Ekonomicznego we Wrocławiu” 2018/528.
Surówka K., Adekwatność dochodów JST do zakresu realizowanych zadań a problem ich samodzielności finansowej na przykładzie gmin oraz miast na prawach powiatu, „Prace Naukowe UE we Wrocławiu” 2017/485.
Surówka K., Wpływ źródeł dochodów na samodzielność JST, „Finanse Komunalne” 2019/7–8.
Swianiewicz P., Finanse samorządowe. Koncepcje, realizacja, polityki lokalne, Warszawa 2011.
Swianiewicz P., Łukomska J., Kurniewicz A., Grobowski W., Grzyb T., Sukces w ogóle, ale diabeł tkwi w szczególe, czyli o ustawie o dochodach jednostek samorządu terytorialnego z października 2024 r., Narodowy Instytut Samorządu Terytorialnego, „Badania i Raporty nr 25/2025” Warszawa 2024.
Swianiewicz P., Neneman J., Łukomska J., Koncepcja przekształceń podatku od nieruchomości, „Finanse Komunalne” 2013/7–8.
Śmiechowicz J., Wydajność fiskalna podatków lokalnych, „Studia BAS” 2021/65.
Wacinkiewicz D., O konstytucyjnych wyznacznikach modelu finansowania zadań oświatowych i ich praktycznych konsekwencjach raz jeszcze, „Przegląd Prawa Konstytucyjnego” 2022/6 (70).
Wojarska M., The Financial Gap Arising from the Local Government’s Educational Tasks and the Sustainable Development of Communes in Poland, „Sustainability” 2024, vol. 16, numer artykułu 10073.
Zaborek D., Czarnecki K., Podatki lokalne jako źródło dochodów samorządu gminnego, „Prawo Budżetowe Państwa i Samorządu” 2018/2 (6).
Zięba J., Tobor M., Powiatowa oświata w nowej kadencji samorządu, Warszawa 2019.
Anna Wójtowicz-Dawid
doktor nauk prawnych, Wydział Prawa i Administracji, Uniwersytet Rzeszowski, Polska
ORCID: https://orcid.org/0000-0003-3437-3289
Smart city a smart‑zamówienia – zamówienia publiczne jako instrument polityk miejskich
Koncepcja smart city, oparta na wykorzystaniu ICT, danych i AI, coraz silniej wpływa na sposób prowadzenia postępowań o udzielenie zamówienia publicznego, wymuszając strategiczne, partycypacyjne planowanie oraz powiązanie opisu przedmiotu zamówienia, warunków udziału i kryteriów oceny ofert z długofalowymi strategiami rozwoju miasta. Artykuł analizuje – na gruncie dogmatyki prawa i literatury o inteligentnych miastach – tezę, że integracja smart city ze smart‑zamówieniami może z jednej strony zwiększać efektywność wydatkowania środków i realizację celów polityk publicznych, z drugiej zaś stwarza ryzyko ukrytego protekcjonizmu poprzez promowanie określonych technologii, dostawców lub lokalnych łańcuchów wartości.
Słowa kluczowe: smart city, smart-zamówienia, zamówienia publiczne
Anna Wójtowicz-Dawid
Doctor of Law, Faculty of Law and Administration, University of Rzeszów, Poland
ORCID: https://orcid.org/0000-0003-3437-3289
Smart city vs smart procurement – public procurement as an instrument of urban policy
The impact of the concept of the smart city based on the use of ICT, data and AI is increasingly strongly affecting the way public procurement procedures are conducted, necessitating strategic, participatory planning and the alignment of the contract specifications, conditions for participation and tender evaluation criteria with the city’s long-term development strategies. Based on the legal doctrine and the literature on smart cities, this article analyses the argument that the integration of smart cities with smart procurement can, on the one hand, increase the efficiency of public spending and the achievement of public policy objectives, while, on the other hand, it creates a risk of hidden protectionism by promoting specific technologies, suppliers or local value chains.
Keywords: smart city, smart procurement, public procurement
Bibliografia / References
Abdullah Kaiser Z.R.M., Smart Governance for Smart Cities and Nations, „Journal of Economy and Technology” 2024/2, https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S2949948824000313 (dostęp: 1.04.2026 r.).
Albino V., Berardi U., Dangelico R.M., Smart Cities: Definitions, Dimensions, and Performance, http://cl.uw.edu.pl/dok/smart_cities.pdf (dostęp: 1.04.2026 r.).
Ardar Z., Ravetz J.R., Cyberfutures: Culture and Politics on the Information Superhighway, New York 1996.
Batty M., Smart Cities, Big Data, “Environment and Planning B: Planning and Design” 2012, vol. 39.
Camarda D., Complexity, Governance and the Smart City, https://www.corp.at/archive/CORP2019_58.pdf (dostęp: 1.04.2026 r.).
Castells M., Towards the Informational City? High Technology, Economic Change, and Spatial Structure, Some Exploratory Hypotheses, Berkeley 1984.
Coelho J., Public Procurement of Innovation and Smart Cities in the European and Portuguese Context, https://whatnext.law/2023/09/22/public-procurement-of-innovation-and-smart-cities-in-the-european-and-portuguese-context/ (dostęp: 5.04.2026 r.).
Coletta C., Evans L., Heaphy L., Kitchin R., Creating Smart Cities, Routledge, London–New York 2019.
Directorate-General for Environment, The Role of Sustainable Public Procurement in Shaping Resilient and Low-Emission Economies, https://green-forum.ec.europa.eu/news/role-sustainable-public-procurement-shaping-resilient-and-low-emission-economies-2025-11-28_en (dostęp: 26.06.2026 r.).
Eisenmann T.R., Telewizja kablowa: Od anten społeczności do miast przewodowych, https://www.library.hbs.edu/working-knowledge/cable-tv-from-community-antennas-to-wired-cities (dostęp: 10.04.2026 r.).
Emerging Technologies in Public Procurement, https://single-market-economy.ec.europa.eu/single-market/public-procurement/digital-procurement/emerging-technologies-public-procurement_en (dostęp: 26.06.2026 r.).
Eurocities, The Local Leverage of Public Procurement: Innovating for Sustainable Cities, https://eurocities.eu/latest/the-local-leverage-of-public-procurement-innovating-for-sustainable-cities/ (dostęp: 26.06.2026 r.).
Jiang H., Smart Urban Governance in the ‘Smart’ Era: Why Is It Urgently Needed?, https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0264275120313524 (dostęp: 1.04.2026 r.).
Komisja Europejska, Guidance on Innovation Procurement, https://ec.europa.eu/docsroom/documents/45975 (dostęp: 26.06.2026 r.).
Martin J., The Wired Society: A Challenge for Tomorrow, Englewood Cliffs 1978.
Milenković M., Rašić M., Jovančević R., Public Procurement of Innovative and Technological Solutions in the EU, 2022 45th Jubilee International Convention on Information, Communication and Electronic Technology (MIPRO), Opatija, Croatia 2022.
OECD, Government at a Glance 2023, Paris 2023.
OECD, Public Procurement for Sustainable and Inclusive Growth: Enabling Reform through Evidence and Peer Reviews, Paris 2019, s. 15–18.
OECD, Recommendation of the Council on Public Procurement, Paris 2015.
OECD, Strategic Public Procurement, Paris 2025, https://www.oecd.org/public-procurement/strategic/ (dostęp: 10.04.2026 r.).
OECD, Strategic Public Procurement – strona tematyczna, https://www.oecd.org/en/topics/strategic-public-procurement.html (dostęp: 26.06.2026 r.).
Orum A.M., Dutton W.H., Wired City [w:] The Wiley Blackwell Encyclopedia of Urban and Regional Studies, ed. A.M. Orum, Wiley Blackwell 2026.
Pau C.-L., Smart Governance: A Framework for the Future [w:] Smart cities, “Resilient Communities Empowered by Collective Intelligence”, 2024, vol. 12, s. 243–264 (plik PDF, dostęp: 1.04.2026 r.).
Smart Cities Marketplace, Solution Booklet – Public Procurement in Smart Cities, https://smart-cities-marketplace.ec.europa.eu/news-and-events/news/2023/solution-booklet-public-procurement-smart-cities (dostęp: 26.06.2026 r.).
Spiller J., Smart City – popyt na technologie i wartość rynku, https://www.teraz-srodowisko.pl/aktualnosci/smart-city-popyt-na-technologie-wartosc-rynku-13000.html (dostęp: 26.06.2026 r.).
Tiago Carneiro Peixoto T., Vlad D.-C., Transforming Government Through Smart Procurement: A Blueprint for a Digital Marketplace, https://blogs.worldbank.org/en/digital-development/transforming-government-through-smart-procurement--a-blueprint-f (dostęp: 26.06.2026 r.).
United Nations, Department of Economic and Social Affairs, 68% of the World Population Projected to Live in Urban Areas by 2050, https://www.un.org/uk/desa/68-world-population-projected-live-urban-areas-2050-says-un (dostęp: 2.04.2026 r.).
Beata Potemska
doktor nauk ekonomicznych w zakresie zarządzania; absolwentka Wydziału Prawa i Administracji Uniwersytetu Łódzkiego; wieloletni pracownik samorządowy, Polska
Regulamin udzielania zamówień publicznych poniżej progu ustawowego – zakres, znaczenie i ryzyka systemowe w świetle aktualnych przepisów
Zamówienia publiczne udzielane poniżej progu stosowania ustawy – Prawo zamówień publicznych stanowią obszar szczególnie podatny na ryzyka organizacyjne, finansowe i kontrolne w jednostkach samorządu terytorialnego. Brak ustawowej formalizacji procedur powoduje, że to regulamin zamówień podprogowych staje się podstawowym narzędziem zapewnienia zgodności z zasadami gospodarowania środkami publicznymi, w tym celowości, oszczędności, efektywności i przejrzystości wynikającymi z ustawy o finansach publicznych. Celem artykułu jest wykazanie, że regulamin zamówień podprogowych pełni funkcję systemową, a jego jakość determinuje bezpieczeństwo audytowe jednostki oraz minimalizuje ryzyko naruszenia dyscypliny finansów publicznych. W opracowaniu omówiono kluczowe elementy regulaminu, w tym zasady szacowania wartości, niedzielenia zamówień, analizy konkurencyjności oraz archiwizacji dokumentacji, a także obowiązki wynikające z ustawy o szczególnych rozwiązaniach w zakresie przeciwdziałania wspieraniu agresji na Ukrainę oraz służących ochronie bezpieczeństwa narodowego, które mają zastosowanie również do zamówień podprogowych. Artykuł wskazuje, że właściwie skonstruowany regulamin stanowi nie tylko narzędzie organizacyjne, lecz także mechanizm ochronny, stabilizujący proces zakupowy i ograniczający ryzyka systemowe. Zawiera on również analizę ryzyk charakterystycznych dla zamówień podprogowych oraz ich powiązanie z mechanizmami kontroli zarządczej.
Słowa kluczowe: zamówienia podprogowe, regulamin zamówień, analiza konkurencyjności, kontrola zarządcza, dyscyplina finansów publicznych
Beata Potemska
doctor of economics specializing in management; graduate of the Faculty of Law and Administration of the University of Łódź; long-term local government employee, Poland
Below-threshold public procurement regulations: scope, significance and systemic risks in the light of the current legal framework
Public procurement awarded below the statutory thresholds of the Public Procurement Law constitutes an area that is particularly exposed to organizational, financial and control-related risks within local authority units. The lack of statutory procedural formalization means that the internal regulations governing below-threshold procurement become the primary instrument for ensuring compliance with the principles of management of public finance, including expediency, economy, efficiency and transparency, as required by the Public Finance Act. The objective of this article is to demonstrate that the below-threshold procurement regulations perform a systemic function, and that their quality determines the audit security of the entity while minimizing the risk of breaching public finance discipline. The article discusses the key components of the regulations, including the rules for estimating the contract value, preventing the division of contracts, conducting a competitiveness analysis and archiving documentation, as well as the obligations arising from the Act on counteracting support for aggression against Ukraine and serving the protection of national security, which also apply to below-threshold procurement. The article argues that properly structured regulations serve not only as an organizational tool but also as a protective mechanism that stabilizes the procurement process and mitigates systemic risks. It also contains an analysis of the risks that are typical of below-threshold procurement and their relationship with internal control mechanisms.
Keywords: below-threshold procurement, procurement regulations, competitiveness analysis, internal control, public finance discipline