Oddziaływanie paradygmatu rodziny tradycyjnej i postaw pronatalistycznych na zakres ochrony praw jednostki w polskim prawie rodzinnym
Przegląd Prawa Antydyskryminacyjnego nr 1/2026
Monika Płatek
Doktor habilitowana nauk prawnych, prof. UW; kierowniczka Zakładu Kryminologii na Wydziale Prawa i Administracji Uniwersytetu Warszawskiego
ORCID: https://orcid.org/0000-0001-6404-9397
Artykuł analizuje funkcjonowanie Krajowego Ośrodka Zapobiegania Zachowaniom Dyssocjalnym (KOZZD) jako przykład instytucjonalnej dehumanizacji prowadzącej do ograniczania ochrony praw człowieka. Ustawa o postępowaniu wobec osób z zaburzeniami psychicznymi stwarzających zagrożenie życia, zdrowia lub wolności seksualnej innych osób i praktyka jej stosowania tworzą mechanizm dyskryminacji, w którym osoby po odbyciu kary pozbawienia wolności są poddawane dalszej, często bezterminowej izolacji pod pozorem działań terapeutycznych. Proces dehumanizacji w tym kontekście polega na przedstawianiu tych osób przede wszystkim jako zagrożenia, co osłabia społeczną wrażliwość na naruszenia ich praw. Dehumanizacja stanowi skuteczne narzędzie erozji państwa prawa, ponieważ umożliwia stopniowe obniżanie standardów ochrony godności, wolności i równego traktowania wobec wybranych grup osób. W ocenie autorki język paniki moralnej wykorzystany podczas prac legislacyjnych nad omawianymi przepisami przygotował społeczną akceptację dla rozwiązań naruszających standardy konstytucyjne i konwencyjne. W praktyce funkcjonowania KOZZD warunki pobytu i organizacja ośrodka coraz bardziej przypominają model karceralny, a nie terapeutyczny. Analiza wskazuje, że cywilnoprawna forma postępowania nie zmienia jego faktycznie represyjnego charakteru, gdyż skutkiem pozostaje pozbawienie wolności po odbyciu kary i bez nowego wyroku skazującego.
Słowa kluczowe: dehumanizacja, dyskryminacja, prawa człowieka, osób, Krajowy Ośrodek Zapobiegania Zachowaniom Dyssocjalnym (KOZZD)
Monika Płatek
Dr Hab. of law, professor of the University of Warsaw; manager of the Criminology Department at the Faculty of Law and Administration, University of Warsaw, Poland ORCID: https://orcid.org/0000-0001-6404-9397
Dehumanization as a mechanism of institutional discrimination restricting the protection of human rights. A study in the light of the Act on proceeding with respect to people with mental disorders who pose a threat to the life, health or sexual freedom of others
This article presents an analysis of the functioning of the National Centre for the Prevention of Antisocial Behaviour (KOZZD) as an example of institutional dehumanization leading to the restriction of the protection of human rights. The Act on proceeding with respect to people with mental disorders who pose a threat to the life, health or sexual freedom of others and its application in practice constitute a mechanism of discrimination by which, after serving a prison sentence, people are subjected to further, frequently indefinite, isolation under the guise of therapeutic action. The process of dehumanization in this context is based on portraying these people primarily as threats, which lowers public sensitivity to violations of their rights. Dehumanization is an effective tool for eroding the rule of law, because it enables the gradual lowering of standards for protecting dignity, freedom and equal treatment of selected groups of people. According to the author, the language of moral panic used during the legislative process regarding these regulations prepared social acceptance for solutions that breach constitutional and conventional standards. In the practical operation of KOZZD, the conditions of stay and the organization of the centre increasingly resemble a carceral rather than a therapeutic model. The analysis demonstrates that the civil law form of proceeding does not change its actual repressive nature, because the result is still a deprival of freedom after having served a sentence, without a new conviction.
Keywords: dehumanization, discrimination, human rights, people, National Centre for the Prevention of Antisocial Behaviour (KOZZD)
Bibliografia/References
Barczak-Oplustil A., Środki reakcji „prawnokarnej” wobec osób z zaburzeniami psychicznymi stwarzających zagrożenie dla życia, zdrowia lub wolności seksualnej innych osób w perspektywie zasad zawartych w Konstytucji. Wybrane zagadnienia, „Czasopismo Prawa Karnego i Nauk Penalnych” 2014/4
Barczak-Oplustil A., Środki zabezpieczające w polskim systemie prawnym de lege lata [w:] Środki zabezpieczające. Ujęcie systemowe, red. A. Barczak-Oplustil, M. Pyrcak-Górowska, A. Zoll, Kraków 2021
Batko A., Sztuka perswazji, czyli język wpływu i manipulacji, Gdynia 2025
Beisert M., Rozwój seksualny w okresie dzieciństwa. Praktyczna analiza teoretyczna, Warszawa 2023
Blanchette I., Does emotion affect reasoning? Yes, in multiple ways [w:] Emotion and reasoning, red. I. Blanchette, London 2013
Blanchette I., Richards A., Reasoning About Emotional and Neutral Materials: Is Logic Affected by Emotion?, „Psychological Science” 2005/15 (11)
Blanchette I., The effect of emotion on interpretation and logic in a conditional reasoning task, „Memory and Cognition” 2006/5(34)
Bocheński M., Kogo „uleczy” Krajowy Ośrodek Zapobiegania Zachowaniom Dyssocjalnym?, „Ruch Prawniczy, Ekonomiczny i Socjologiczny” 2014/3
Bocheński M., Practical aspects of assessment of risk of re-offending by “especially dangerous” offenders in the context of the judgment of the Constitutional Tribunal of 23 november 2016 (K 6/14), „Problems of Forensic Sciences” 2016/108
Bondeson U., Prisoners in Prison Societies, New York 1989
Bredemeier K., Czarna retoryka. Siła i magia języka, tłum. opracowanie zbiorowe, Warszawa 2002
Brzozowski W., Postępowanie ze sprawcami niebezpiecznymi – główne wątpliwości konstytucyjne, „Przegląd Legislacyjny” 2015/4
Brzozowski W., Trudności pacjentów KOZZD z dostępem do świadczeń medycznych. Odpowiedź MZ, Biuletyn RPO, 28.03.2025 r., https://bip.brpo.gov.pl/pl/content/rpo-kozzd-pacjenci-swiadczenia-medyczne-problemy-mz-odpowiedz (dostęp: 30.08.2025 r.)
Christie N., Dogodni wrogowie [w:] W kręgu kryminologii romantycznej, red. M. Płatek, M. Fajst, tłum. M. Płatek, Warszawa 2004
Cierpiałowska L., Soroko E., Zaburzenia osobowości w modelach medycznych i w psychologii różnic indywidualnych [w:] Zaburzenia osobowości. Problemy diagnozy klinicznej, red. L. Cierpiałowska, E. Soroko, Poznań 2014
Czapiński J., Media budują histerię wokół Trynkiewicza, lecz winni są politycy, „Press”, 11.02.2014 r.
Daśko N., „Ustawa o bestiach” jako przykład populizmu penalnego [w:] Wpływ interesów politycznych na stanowienie prawa, red. N. Daśko, Toruń 2014
Dawidziuk E., Izolacja od społeczeństwa po odbyciu w pełni kary, „Archiwum Kryminologii” 2019/1(XLI)
Dawidziuk E., Nowakowska J., Izolacja sprawców przestępstw uznanych za niebezpiecznych dla społeczeństwa, Warszawa 2020
Dąbrowski K., Zdrowie psychiczne, Warszawa 1985
De Jong P., Vroling M., Better safe than sorry [w:] Emotion and reasoning, red. I. Blanchette, London 2013
Domagalski M., Izolacja ‘bestii’ pod szczególną kontrolą, „Rzeczpospolita” z 22.10.2018 r.
Domagalski M., Rozproszona kontrola ustawy o bestiach, „Rzeczpospolita” z 27.03.2017 r.
Domagalski M., Ustawa o bestiach. Sąd Najwyższy wyjaśnił jak rozumieć rozproszoną kontrolę konstytucyjną, „Rzeczpospolita” z 24.03.2017 r.
Doroszewski J., Odmiany języka medycyny [w:] Językowe, prawne i dydaktyczne aspekty porozumiewania się z pacjentem, red. M. Kulus, A. Doroszewska, M. Chojnacka-Kuraś, Warszawa 2019
Dziergawka A., Negatywne skutki Ustawy o postępowaniu wobec osób z zaburzeniami psychicznymi stwarzających zagrożenie życia, zdrowia lub wolności seksualnej innych osób, „Probacja” 2022/1
Eribon D., Życie, starość i śmierć kobiety z ludu, tłum. J. Giszczak, Kraków 2024
Fassier D., Moralna abdykacja, tłum. O. Hedermann, Warszawa 2026
Foucault M., Teorie i instytucje karne, tłum. J. Dadlez, Warszawa 2025
Franklin M.S., Identifying individuals with intellectual disability within a population study, „Nursing research” 2020/6(69)
Gardocki L., Prawo karne, Warszawa 2025
Gierowski J., Paprzycki L.K., Kontrowersje związane z ustawą z dnia 22 listopada 2013 r. o postępowaniu wobec osób z zaburzeniami psychicznymi stwarzających zagrożenie życia, zdrowia lub wolności seksualnej innych osób-perspektywa prawna i psychiatryczno-psychologiczna, „Palestra” 2014/9
Gierowski J., Paprzycki L.K. [w:] System Prawa Karnego, t. 7, Środki zabezpieczające, red. L.K. Paprzycki, Warszawa 2015
Goel V., Vartanian O., Negative emotions can attenuate the influence of beliefs on logical reasoning, „Cognition and Emotion” 2011/1(25)
Golec de Zavala A., Narcyzm grupowy. Kultura narcyzmu, nacjonalizm, agresja, Sopot 2024
Grzelak K., Gostynin to więzienie udające szpital? Psychiatra ujawnia prawdę o ośrodku, „poradnik zdrowie.pl” 12.08.2025 r., https://www.poradnikzdrowie.pl/aktualnosci/gostynin-to-wiezienie-udajace-szpital-psychiatra-ujawnia-prawde-o-osrodku-aa-DcaX-MK43-9LGM.html (dostęp: 15.05.2026 r.)
Gutkowska A., Włodarczyk-Madejska J., Klimczak J., Sidor P., Gdy kara nie wystarcza… O praktyce stosowania wybranych rozwiązań prawnych wobec sprawców z zaburzeniami psychicznymi stwarzających zagrożenie dla społeczeństwa, Warszawa 2020
Gutkowska A., Włodarczyk-Madejska J., Klimczak J., Sidor P., Stosowanie ustawy o postępowaniu wobec osób z zaburzeniami psychicznymi stwarzających zagrożenie życia, zdrowia lub wolności seksualnej innych osób a orzekanie wybranych środków zabezpieczających. Analiza porównawcza rozwiązań prawnych, Warszawa 2020
Heitzman J., Ekspertyza z 3 września 2013 r. do projektu ustawy o postępowaniu wobec osób z zaburzeniami psychicznymi stwarzających zagrożenie życia, zdrowia lub wolności seksualnej innych osób [w:] Rządowy projekt Ustawy o postępowaniu wobec osób z zaburzeniami psychicznymi stwarzających zagrożenie życia, zdrowia lub wolności seksualnej innych osób, Kancelaria Sejmu. Biuro Analiz Sejmowych, Warszawa 2013
Heitzmann J., Opio M., Waszkiewicz-Białek E., Choroba – obrona – manipulacja: trudności opiniowania sądowo psychiatrycznego, „Psychiatria Polska” 2008/4
Heller L., LaPierre A., Leczenie traumy rozwojowej. Wpływ wczesnej traumy na samoregulację, obraz samego siebie i zdolność tworzenia związków, tłum. M. Ułaszewska-Żuk, M. Żuk, Wrocław 2018
Hołda Z. [w:] Z. Hołda, K. Postulski, Kodeks karny wykonawczy. Komentarz, Gdańsk 2006
Hryniewicz E., Przestępstwa abstrakcyjnego i konkretnego zagrożenia dóbr prawnych, Warszawa 2012
Jastrzębski K., Kacperska M.J., Genetyczne przyczyny upośledzenia umysłowego, z którymi neurolog może spotkać się w codziennej praktyce, „Aktualności Neurologiczne” 2013/2
Jung N., Wranke Ch., Hamburger K., Knauff M., How emotions affect logical reasoning: evidence from experiments with mood-manipulated participants, spider phobics, and people with exam anxiety, „Frontiers in Psychology” 2014/5
Kalisz T., Cele wykonywania kary pozbawienia wolności [w:] Nowa Kodyfikacja Prawa Karnego, t. 4, red. L. Bogunia, Wrocław 2000
Kelman H.C., Hamilton V.L., Crimes of Obedience. Towards a Social Psychology of Authority and Responsibility, New Heaven 1989
Kelman H.C., Hamilton V.L., The My Lai Masacre. A military crime of obedience, https://www.socbres.com/kelman-hamilton_crime-of-obedience-edit.pdf (dostęp: 14.07.2018 r.)
Kelman H.C., Violence without moral restraint. Reflections on the dehumanization of victims and victimizers, „Journal of Social Issues” 1973/3(29)
Klasa K., Zaburzenia psychiczne – typy, cechy, a kontekst akademicki, https://cd.uj.edu.pl/documents/151513575/151986873/Zaburzenia+psychiczne+-+typy+K.Klasa.pdf/9f718fdd-4ee3-4478-b770-85f8e8f8d335
Kluza J., O granicach zasad ne bis in idem i lex retro non agit. Uwagi na tle wyroku Trybunału Konstytucyjnego w sprawie tzw. „ustawy o bestiach”, „Krytyka Prawa” 2018/10
Kościelny P., Wprowadzenie [w:] Rządowy projekt Ustawy o postępowaniu wobec osób z zaburzeniami psychicznymi stwarzających zagrożenie życia, zdrowia lub wolności seksualnej innych osób, Kancelaria Sejmu. Biuro Analiz Sejmowych, Warszawa 2013
Kośla M., Psychiatra sądowy, Ośrodek w Gostyninie to nie szpital, nie więzienia – to prawny absurd, polityka zdrowotna.com, 12.08.2025 r., https://politykazdrowotna.com/artykul/psychiatra-sadowy-osrodek-n1766407 (dostęp: 11.07.2026 r.)
Krajewski K., Istota środków zabezpieczających [w:] System Prawa Karnego, t. 7, Środki zabezpieczające, red. L.K. Paprzycki, Warszawa 2015
Krawczyk P., Problem konstytucyjności tzw. ustawy o bestiach, „Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Przyrodniczo-Humanistycznego w Siedlcach. Administracja i Zarządzanie” 2014/100
Królikowski M., Człowiek niebezpieczny, człowiek zabezpieczony. Ustawa o „bestiach” po 13 latach, „Więź” 18.06.2026 r., https://wiez.pl/2026/06/18/czlowiek-niebezpieczny-czlowiek-zabezpieczony-ustawa-o-bestiach-po-13-latach/ (dostęp: 2.07.2026 r.)
Królikowski M., Sprawiedliwość karania w społeczeństwach liberalnych. Zasada proporcjonalności, Warszawa 2005
Królikowski M. [w:] Pełny zapis przebiegu posiedzenia Komisji Nadzwyczajnej do rozpatrzenia poselskiego projektu ustawy o zmianie ustawy – Kodeks karny oraz ustawy – Kodeks karny wykonawczy i rządowego projektu ustawy o postępowaniu wobec osób z zaburzeniami psychicznymi stwarzających zagrożenie życia, zdrowia lub wolności seksualnej innych osób, Sejm VII kadencji, 26.09.2013 r., nr 4, https://jbc.bj.uj.edu.pl/en/dlibra/publication/409356 (dostęp: 12.04.2026 r.)
Królikowski M. [w:] Pełny zapis przebiegu posiedzenia Komisji Nadzwyczajnej do rozpatrzenia poselskiego projektu ustawy o zmianie ustawy – Kodeks karny oraz ustawy – Kodeks karny wykonawczy i rządowego projektu ustawy o postępowaniu wobec osób z zaburzeniami psychicznymi stwarzających zagrożenie życia, zdrowia lub wolności seksualnej innych osób, 11.09.2013 r., nr 2, https://orka.sejm.gov.pl/zapisy7.nsf/0/25B1D3889999D0BEC1257BF200464FE1/%24File/0231507.pdf (dostęp: 20.06.2026 r.)
Kruszyński P., Warchoł M., Opinia prawna na temat rozwiązań zaproponowanych w rozdziale 1 rządowego projektu ustawy o postępowaniu wobec osób z zaburzeniami psychicznymi stwarzających zagrożenie życia, zdrowia lub wolności seksualnej innych osób [w:] Rządowy projekt Ustawy o postępowaniu wobec osób z zaburzeniami psychicznymi stwarzających zagrożenie życia, zdrowia lub wolności seksualnej innych osób, Kancelaria Sejmu. Biuro Analiz Sejmowych, Warszawa 2013
Krzyżanowska-Mierzewska M., Niewygodna Europejska Konwencja Praw Człowieka; czemu uwiera Tuska i innych europejskich liderów? „OkoPress”, 11.05.2026 r.
Kukliński P., Praktyka funkcjonowania Krajowego Ośrodka Zapobiegania Zachowaniom Dyssocjalnym. Uwagi na tle wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 23 listopada 2016 roku w sprawie K 6/14 – część I, „Studenckie Prace Prawnicze, Administratywistyczne i Ekonomiczne” 2021/35
Kwieciński A., Skazani z niepsychotycznymi zaburzeniami psychicznymi [w:] Postępowanie z wybranymi grupami skazanych w polskim systemie penitencjarnym. Aspekty prawne, red. A. Kwieciński, Warszawa 2013
Livingston Smith D., Less than Human. Why We Demean, Enslave, and Exterminate Others, New York 2011
Lurka, K., W ośrodku w Gostyninie mają leczyć z tego, co jest niemożliwe do wyleczenia, „Termedia”, 12.08.2025 r., https://www.termedia.pl/mz/W-osrodku-w-Gostyninie-maja-leczyc-z-tego-co-jest-niemozliwe-do-wyleczenia,63554.html (dostęp: 11.07.2026 r.)
Łętowska E., Jak prawo (nie)działa i dlaczego, https://krytykapolityczna.pl/instytut/jak-prawo-nie-dziala-i-dlacze go/ (dostęp: 10.10.2015 r.)
Mateja P., Adwokat diabłów, Kraków 2026
Michorzewski A.M., Dzień, w którym wybiło szambo, czyli nadużycia w psychiatrii, Gdańsk 2005
Milgram S., Posłuszeństwo wobec autorytetu, tłum. M. Hołda, Kraków 2008
Mróz K., Problematyka postpenalnej izolacji terapeutycznej osób z zaburzeniami psychicznymi stwarzających zagrożenie życia, zdrowia lub wolności seksualnej innych osób, „Studia Prawno-Ekonomiczne” 2018/106
Niewiadomska-Krawczyk M., Ewolucja środków zabezpieczających w polskim prawie karnym, „Nowa Kodyfikacja Prawa Karnego” 2018/50
Otwinowska S., W Czersku powstaje filia ośrodka w Gostyninie. „Bestie” trafią tam już w styczniu, Polska Agencja Prasowa, 31.01.2021 r., https://www.pap.pl/aktualnosci/news%2C1040901%2Cw-czersku-powstaje-filia-osrodka-w-gostyninie-bestie-trafia-tam-juz-w (dostęp: 12.07.2026 r.)
Orvos-Tóth N., Los, który dziedziczysz. Jak uwolnić się od rodzinnych traum, tłum. R. Zieliński, Warszawa 2024
Pakul A., Opiniowanie biegłych w świetle ustawy z dnia 22 listopada 2013 r. o postępowaniu wobec osób z zaburzeniami psychicznymi stwarzających zagrożenie życia, zdrowia lub wolności seksualnej innych osób, „Studia Prawnicze. Rozprawy i Materiały” 2025/2(37)
Parnowski T., Zdrowie psychiczne – granice niewiadomego [w:] Językowe, prawne i dydaktyczne aspekty porozumiewania się z pacjentem, red. M. Kulus, A. Doroszewska, M. Chojnacka-Kuraś, Warszawa 2019
Perry B.D., Winfrey O., Co Ci się przydarzyło. Rozmowy o traumie, odporności psychicznej i zdrowieniu, tłum. K. Mojkowska, Warszawa 2022
Piech K., Prawa człowieka, a instytucja izolacji postpenalnej – analiza wybranych przepisów ustawy o postępowaniu wobec osób z zaburzeniami psychicznymi stwarzających zagrożenie życia, zdrowia lub wolności seksualnej innych osób, „Folia Iuridica Universitatis Wratislaviensis” 2015/2(5)
Piotrowski R., Opinia dotycząca zgodności z Konstytucją RP projektu ustawy o postępowaniu wobec osób z zaburzeniami psychicznymi stwarzających zagrożenie życia, zdrowia lub wolności seksualnej innych osób [w:] Rządowy projekt Ustawy o postępowaniu wobec osób z zaburzeniami psychicznymi stwarzających zagrożenie życia, zdrowia lub wolności seksualnej innych osób, Kancelaria Sejmu. Biuro Analiz Sejmowych, Warszawa 2013, https://orka.sejm.gov.pl/WydBAS.nsf/0/C9C9D2ECF427AB48C1257C3900505560/$file/ppc_2-2013.pdf (dostęp: 21.01.2019 r.)
Płatek M., Europejskie Reguły Więzienne z 11 stycznia 2006 roku, „Biuletyn” 2008/1
Płatek M., Kreowanie „Groźnych, niebezpiecznych, złych”, „Archiwum Kryminologii” 2019/1(XLI)
Płatek M., Negatywne skutki iluzji terapii. Uwagi o stosowaniu ustawy o postępowaniu wobec osób z zaburzeniami psychicznymi stwarzających zagrożenie życia, zdrowia lub wolności seksualnej innych osób, „Państwo i Prawo” 2020/11
Płatek M., Niebezpieczni w prawie karnym – legal fiction czy fiction of reality? [w:] Między nauką a praktyką prawa karnego. Księga jubileuszowa profesora Lecha Gardockiego, red. Z. Jędrzejewski, M. Królikowski, Z. Wiernikowski, S. Żółtek, Warszawa 2014
Płatek M., Opinia na temat poselskiego projektu ustawy o zmianie ustawy – Kodeks karny oraz ustawy – Kodeks karny wykonawczy oraz rządowego projektu ustawy o postępowaniu wobec osób z zaburzeniami psychicznymi stwarzających zagrożenie życia, zdrowia lub wolności seksualnej innych osób [w:] Rządowy projekt Ustawy o postępowaniu wobec osób z zaburzeniami psychicznymi stwarzających zagrożenie życia, zdrowia lub wolności seksualnej innych osób, Kancelaria Sejmu. Biuro Analiz Sejmowych, Warszawa 2013, https://orka.sejm.gov.pl/WydBAS.nsf/0/C9C9D2ECF427AB48C1257C3900505560/$file/ppc_2-2013.pdf (dostęp: 21.01.2019 r.)
Podkowik J., Konstytucyjna zasada równości i zakaz dyskryminacji w prawie cywilnym, „Kwartalnik Prawa Prywatnego” 2016/2
Porges S., Porges S.W., Jak trauma i poczucie bezpieczeństwa wpływają na nasze życie. Perspektywa poliwagalna, tłum. K. Midor, Kraków 2025
Pużyński S., Choroba psychiczna. Problemy z definicją oraz miejscem w diagnostyce oraz regulacjach prawnych, „Psychiatria Polska” 2007/3
Pyrcak-Górowska M., Detencja psychiatryczna orzekana jako środek zabezpieczający w świetle badań aktowych, Kraków 2017
Reemtsma J.P., Zaufanie i przemoc. Esej o szczególnej konstelacji nowoczesności, tłum. M. Kałużna, I. Sellmar, K. Śliwińska, Poznań 2011
Seierstad A., Jeden z nas. Opowieść o Norwegii, Warszawa 2015
Skarżyńska K., Bariery komunikacji: indywidualne, grupowe, społeczne [w:] Bariery i pomosty w komunikacji językowej Polaków, red. J. Bartmiński, U. Majer-Baranowska, Lublin 2005
Smith D.L., Less than Human. Why We Demean, Enslave, and Exterminate Others, New York 2011
Szafrańska M., „Kończy się raj dla pedofilów!”. Populizm penalny na przykładzie ustawy o przeciwdziałaniu zagrożeniom przestępczością na tle seksualnym [w:] Populizm penalny, red. J. Widacki, Kraków 2017
Szulc A., Rozen A., Bestie wracają. Mordercy na wolności, „Newsweek”, 19.09.2013 r.
Tomczyk M., Zasada nullum crimen sine lege certa i jej ograniczenia na tle języka etnicznego, „Ruch Prawniczy, Ekonomiczny i Socjologiczny” 2018/2
Walker P., Złożone PTSD. Od przetrwania do pełni życia. Proces powrotu do zdrowia po traumie dziecięcej, tłum. J. Okuniewski, P. Malinowski, Gdańsk 2024
Warecka K., Strasbourg. W polskich więzieniach wciąż ciasno i dużo przemocy, „Prawo.pl”, 23.08.2018 r., https://www.prawo.pl/prawnicy-sady/strasburg-w-polskich-wiezieniach-wciaz-ciasno-i-duzo-przemocy,294997.html (dostęp: 12.04.2026 r.)
Wodak R., Dyskurs populistyczny. Retoryka wykluczenia a gatunki języka pisanego, tłum. J. Wawrzyniak, A. Wójcicki [w:] Krytyczna analiza dyskursu. Interdyscyplinarne podejście do komunikacji społecznej [A Critical Analysis of Discourse. An Interdisciplinary Approach to Social Communication], red. A. Duszak, N. Fairclough, Kraków 2008
Wronkowska S., Zieliński M., Komentarz do zasad techniki prawodawczej, Warszawa 2004
Wykowski J., Leczenie przestępców z Gostynina ma finansować NFZ. Ministerstwo Finansów: nie do zaakceptowania, rynekzdrowia.pl (dostęp: 27.05.2026 r.)
Zimbardo P.G., Efekt Lucyfera, tłum. A. Cybulko, J. Kowalczewska, J. Radzicki, M. Zieliński, Warszawa 2008
Zubik M., Podmioty konstytucyjnych wolności, praw i obowiązków, „Przegląd Legislacyjny” 2007/2
Adrianna Zawadzka
Uniwersytet Warszawski, Wydział Prawa i Administracji;
ORCID: https://orcid.org/0009-0008-8124-1696
Oddziaływanie paradygmatu rodziny tradycyjnej i postaw pronatalistycznych na zakres ochrony praw jednostki w polskim prawie rodzinnym
Niniejsze opracowanie poddaje analizie wpływ polityki prorodzinnej i tendencji pronatalistycznych na kształtowanie się instytucji polskiego prawa rodzinnego oraz zakres ochrony praw jednostki. Głównym założeniem tekstu jest teza, że obecne regulacje Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, mimo deklaratywnego oparcia na zasadzie dobra dziecka i podejściu prorodzinnym, w rzeczywistości promują tradycyjny, konserwatywny model rodziny, co prowadzi do systemowej stygmatyzacji innych grup społecznych. W pracy szczegółowo omówiono m.in. instytucję małżeństwa w kontekście dyskryminacji osób nieheteronormatywnych. Autorka poddaje krytyce również przeszkody małżeńskie dotyczące wieku, niepełnosprawności intelektualnej oraz powinowactwa, wykazując ich sprzeczność ze współczesną wiedzą medyczną i społeczną. Istotną część analizy poświęcono uregulowaniom dotyczącym rozwodu i separacji, w których autorka dostrzega nadmierną ingerencję państwa w sferę intymności małżonków oraz instrumentalizację więzi fizycznych, podporządkowaną społeczno-prokreacyjnym funkcjom rodziny. Wnioski końcowe wskazują na pilną potrzebę dekonstrukcji ideologicznych fundamentów polskiego prawa rodzinnego. Autorka postuluje modernizację przepisów w myśl pluralizmu modeli życia rodzinnego oraz pełnego poszanowania praw człowieka, argumentując, że rzeczywista ochrona rodziny powinna opierać się na podmiotowości wszystkich jej członków, a nie na realizacji założeń demograficznych państwa.
Słowa kluczowe: prawo rodzinne, prawa człowieka, dzietność, stygmatyzacja, małżeństwo
Adrianna Zawadzka
University of Warsaw, Faculty of Law and Administration;
ORCID: https://orcid.org/0009-0008-8124-1696
Impact of the traditional family paradigm and pro-natalist attitudes on the extent to which individual rights are protected under Polish family law
This article presents an analysis of the impact of pro-family policies and pro-natalist trends on the development of Polish family law institutions and the extent to which individual rights are protected. The central argument of the article states that, despite the declared reliance on the principle of the child’s best interests and a pro-family approach, current regulations in the Family and Guardianship Code actually promote a traditional, conservative model of the family, leading to the systemic stigmatization of other social groups. The article contains a detailed discussion of the institution of marriage in the context of discrimination against non-heteronormative individuals, among other things. The author also addresses matrimonial impediments regarding age, intellectual disability and affinity, demonstrating their anachronism in the light of contemporary medical and social knowledge. A significant part of the analysis is devoted to the regulations on divorce and separation, in which the author notes excessive state interference in the area of marital intimacy, as well as the instrumentalization of physical bonds subordinated to the socio-procreative functions of the family. The concluding remarks highlight the urgent need to deconstruct the ideological foundations of Polish family law. The author proposes the modernization of the regulations in the spirit of pluralism of models of family life and full respect for human rights, arguing that genuine family protection should be based on the agency and subjectivity of all its members, instead of the achievement of the state’s demographic objectives.
Keywords: family law, human rights, pro-natalist policy, stigmatization, marriage
Bibliografia/References
Balcerzak M., Analiza prawna na temat wykonywania wyroków Europejskiego Trybunału Praw Człowieka przez Sejm [w:] Wykonywanie wyroków Europejskiego Trybunału Praw Człowieka przez Sejm, Biuro Analiz Sejmowych, Warszawa 2012.
Belikova I., At what age can you legally get married in Europe?, „Euronews”, 1.03.2023 r., https://www.euronews.com/2023/03/01/at-what-age-can-you-legally-get-married-in-europe (dostęp: 1.04.2026 r.).
Bem K., Glosa do wyroku ETPC z dnia 24 czerwca 2010 r., 30141/04, LEX 2010.
Bojarski Ł., Płatek M., Z prawem na ty, Kraków 1999.
Borysiak W. [w:] Kodeks rodzinny i opiekuńczy. Komentarz, red. J. Wierciński, Warszawa 2014.
Borysiak W. [w:] Konstytucja RP, t. 1, Komentarz art. 1–86, red. M. Safjan, L. Bosek, Warszawa 2016.
Brągiel J., Rodzina – przemiany definicyjne [w:] Pedagogika społeczna: spotkania, trwanie i zmienność, pogranicza, t. 10, red. A. Walczak, L. Telka, M. Granosik, Łódź 2020.
Cameron D., Full text: David Cameron’s Conservative conference speech, BBC News, 5.10.2011 r., https://www.bbc.com/news/uk-politics-15189614 (dostęp: 1.04.2026 r.).
Coleman E., Radix A.E., Bouman W.P. i in., Standards of Care for the Health of Transgender and Gender Diverse People, Version 8, „International Journal of Transgender Health” 2022/S1(23).
Czaplińska O., Zmiany interpretacji prawnokarnej ochrony życia i zdrowia dziecka w okresie prenatalnym [w:] Prawo karne i kryminologia wobec kryzysów XXI wieku, red. E.W. Pływaczewski, D. Dajnowicz-Piesiecka, E. Jurgielewicz-Delegacz, Warszawa 2022.
Domański M., Zawieranie małżeństw przez osoby z niepełnosprawnością intelektualną i psychiczną w prawie polskim a Konwencja ONZ o prawach osób niepełnosprawnych, „Studia Prawnicze” 2013/2.
Drapalska-Grochowicz M., Podobne do małżeństwa, czyli...? Dylematy interpretacyjne wokół wspólnego pożycia, „Państwo i Prawo” 2023/10.
Drescher J., Out of DSM: Depathologizing Homosexuality, „Behavioral Sciences” 2015/4(5).
Galea S., The Legal Frameworks and Policies Towards the LGBTIQ Community in Malta and Poland, 2020 (praca licencjacka).
Gulczyński M., Dynamika nierówności płci na polskich uczelniach. Analiza stopni i tytułów nadawanych w latach 2004–2021 z podziałem na grupy kierunków i dziedziny nauki, „Nauka” 2023/2.
Helios J., Jedlecka W., Przemoc wobec dzieci w rodzinie, Wrocław 2019.
Horowitz J.M., Graf N., Livingston G., Marriage and Cohabitation in the U.S. Why people get married or move in with a partner, Pew Research Center, 6.11.2019 r., https://www.pewresearch.org/social-trends/2019/11/06/why-people-get-married-or-move-in-with-a-partner/ (dostęp: 1.04.2026 r.).
Ignatowicz J., Nazar M., Prawo rodzinne, Warszawa 2016.
Kmiecik Z.R., Zaburzenia psychiczne a małżeństwo w świetle prawa cywilnego i prawa kanonicznego, „Przegląd Sądowy” 2015/7–8.
Kotłowski D., Kodeks rodzinny i opiekuńczy. Wybór orzecznictwa. Komentarz orzeczniczy, Warszawa 2014.
Krajewski R., Prawa i obowiązki seksualne małżonków. Studium prawne nad normą i patologią zachowań, Warszawa 2009.
Kuczma P., Prawna ochrona życia, https://repozytorium.uni.wroc.pl/Content/52912/PDF/01_Pawel_Kuczma.pdf (dostęp: 1.04.2026 r.).
Laskowska-Hulisz A., Rozpoznanie sprawy. Wysłuchanie. Dowody [w:] System Prawa Procesowego Cywilnego, t. 4, cz. 2, Postępowanie nieprocesowe. Postępowania z zakresu prawa osobowego, rodzinnego i rzeczowego, red. P. Rylski, M. Walasik, Warszawa 2023.
Łętowska E., Woleński J., Instytucjonalizacja związków partnerskich a Konstytucja RP z 1997 r., „Państwo i Prawo” 2013/6.
Maj E.A., Maj N., Rodzina z dzieckiem niepełnosprawnym w systemie pomocy społecznej i wsparcia społecznego, „Rocznik Administracji Publicznej” 2020/6.
Mendecka K., Dobro dziecka w ujęciu indywidualistycznym i wspólnotowym, „Jurysprudencja” 2023/20.
Michalska-Warias A., Zgwałcenie w małżeństwie, Warszawa 2016.
Niżyńska A., Płatek M., Przybysz I., Zielona księga (nie)równości w prawie, Warszawa 2016.
Omyła-Rudzka M., Pokolenia Z i Y o rodzicielstwie, Komunikat z badań nr 68/2025, https://www.cbos.pl/PL/publikacje/raporty_tekst.php?id=7053 (dostęp: 3.06.2025 r.).
Pawłowski Ł., Konstytucja nie zakazuje małżeństw homoseksualnych. Wywiad z prof. E. Łętowską, „Kultura Liberalna”, 10.07.2017 r., https://kulturaliberalna.pl/2017/07/10/konstytucja-nie-zakazuje-malzenstw-homoseksualnych/ (dostęp: 1.04.2026 r.).
Rafałowicz P., Początek ochrony życia dziecka poczętego – analiza przedmiotu ochrony przestępstw aborcyjnych, „Pomeranian Journal of Life Sciences” 2017/4(62).
Singh A.K., Pandit S., A Review of Family Structure and Its Changing Dimensions in Modern Society: A Sociological Perspective, „International Journal of Research and Technology” 2024/4(12).
Smyczyński T., Prawo rodzinne i opiekuńcze, Warszawa 2012.
Stawarska-Rippel A. [w:] Kodeks rodzinny i opiekuńczy. Komentarz aktualizowany, red. M. Fras, M. Habdas, LEX 2023.
Stefanicki R., Glosa do wyroku TK z dnia 22 listopada 2016 r., K 13/15, „Prokuratura i Prawo” 2017/11.
Szymusik A., Psychiatria sądowa i orzecznictwo [w:] Psychiatria, red. A. Bilikiewicz, W. Strzyżewski, Warszawa 1992.
Świderska M., Zgoda pacjenta na zabieg medyczny, Toruń 2007.
Warecka K., Strasburg: odmowa udzielenia rozwodu przez polski sąd nie naruszyła Konwencji. Babiarz przeciwko Polsce – wyrok ETPC z dnia 10 stycznia 2017 r., skarga nr 1955/10, LEX 2017.
Winiarz J. [w:] Kodeks rodzinny i opiekuńczy. Komentarz, red. K. Pietrzykowski, Warszawa 2012.
Wybrańczyk D., Rozwód z orzeczeniem o winie małżonka odmawiającego współżycia fizycznego a prawo do poszanowania życia prywatnego – glosa do wyroku ETPC z 23.01.2025 r., 13805/21, H.W. przeciwko Francji, „Europejski Przegląd Sądowy” 2025/7.
Wybrańczyk D., Sytuacja prawna małoletniego dziecka rozwodzących się rodziców, Warszawa 2022.
Zygmunt M., Czy ustawodawca ma obowiązek penalizować przerwanie ciąży? (konstytucyjny wymiar prawnokarnej ochrony życia w fazie prenatalnej), „Czasopismo Prawa Karnego i Nauk Penalnych” 2024/1–2.
Katarzyna Włodarczyk
pedagog specjalny, przedszkolny i wczesnoszkolny, logopeda kliniczny, psycholog, psychotraumatolog, psychoterapeuta, specjalista AAC, międzynarodowy trener metody PODD;
ORCID: https://orcid.org/0009-0001-1343-0902
udział w autorstwie tekstu – 50%
Halszka Janowicz
pedagog specjalny, doświadczenie w pracy jako pedagog specjalny i terapeuta AAC w placówkach integracyjnych i specjalnych, doświadczenie w pracy jako szkoleniowiec z zakresu AAC;
ORCID: https://orcid.org/0009-0002-2519-7826
udział w autorstwie tekstu – 50%
Osoba z niepełnosprawnością jako uczestnik postępowań prawnych. Wyzwania i racjonalne dostosowania
Artykuł przedstawia aktualną sytuację osób z niepełnosprawnością jako uczestników postępowań prawnych. Skupiono się na osobach ze złożonymi potrzebami komunikacyjnymi (Complex Communication Needs – CCN). W lutym 2024 r. weszła w życie nowelizacja wprowadzająca art. 185e–185f Kodeksu postępowania karnego. Nowe przepisy gwarantują stosowanie komunikacji wspomagającej i alternatywnej (Augmentative and Alternative Communication – AAC) w przesłuchaniach osób z CCN. W tekście opisano warunki, sposoby przygotowywania i przeprowadzania postępowań z udziałem użytkowników AAC oraz rolę biegłego w kontekście wspierania i komunikowania się z nimi. Wyjaśniono, czym jest AAC i kto może z niej korzystać. Podkreślono również znaczenie AAC w zakresie zgłaszania naruszeń praw człowieka, szukania pomocy i otrzymywania wsparcia w sytuacji nadużyć, przemocy i dyskryminacji. Wskazano, jakie są specyficzne konteksty dotyczące osób z niepełnosprawnością jako ofiar przemocy oraz bycia przez nich świadkami w postępowaniach prawnych.
Słowa kluczowe: przesłuchanie, AAC, osoba z CCN, świadek, dostosowania, biegły
Katarzyna Włodarczyk
Special education teacher, nursery school and early school teacher, clinical speech therapist, psychologist, psychotraumatologist, psychotherapist, AAC specialist, international trainer of the PODD method;
ORCID: https://orcid.org/0009-0001-1343-0902
contribution to the preparation of the article – 50%
Halszka Janowicz
Special education teacher and AAC therapist in integrated and special facilities, AAC trainer;
ORCID: https://orcid.org/0009-0002-2519-7826
contribution to the preparation of the article – 50%
A person with disabilities as a participant of legal proceedings. Challenges and rational adaptation?
The article presents the current situation of people with disabilities as participants of legal proceedings. It focuses on people with complex communication needs (CCN). An amendment introducing Articles 185e–185f of the Criminal Procedures Code of 6 June 1997 entered into force in February 2024. The new regulations guarantee the use of Augmentative and Alternative Communication (AAC) while examining people with CCN. The article describes the conditions, the methods of preparing and handling proceedings with the participation of AAC users, as well as the role of the expert witness in the context of supporting and communicating with them. It explains what AAC is and who can benefit from it. It also emphasizes the significance of AAC in reporting human rights violations, seeking aid and receiving support in cases of abuse, violence and discrimination. It indicates the specific contexts of people with disabilities as victims of violence and their role as witnesses in legal proceedings.
Keywords: examination, AAC, person with CCN, witness, adaptation, expert witness
Bibliografia/References
Bambara L.M., Kern L., Individualized Supports for Students with Problem Behaviors: Designing Positive Behavior Plans, New York 2021.
Blackstone S., Hunt Berg, M., Social Networks: A Communication inventory for individuals with complex communication needs and their communication partners, Monteray 2003.
Bornman J., Bryen D.N., Kershaw P., Ledwaba G., Reducing the risk of being a victim of crime in South Africa: You can tell and be heard!, „Augmentative and Alternative Communication” 2011/2(27).
Branson D., Demchak M., The use of augmentative and alternative communication methods with infants and toddlers with disabilities: A research review, „Augmentative and Alternative Communication” 2009/4(25).
Bryen D.N., AAC Vocabulary for Socially Valued Adult Roles, „Journal of Intellectual Disability Research” 2008/9(52).
Bryen D.N., Carey A.C., Frantz B., Ending the silence: adults who use augmentative communication and their experiences as victims of crimes, „Augmentative and Alternative Communication” 2003/19.
Bryen D.N., Chung Y., Lever S., What you might not find in a typical transition plan! Some important lessons from adults who rely on augmentative and alternative communication, „Perspectives on Augmentative and Alternative Communication” 2010/19.
Budzyńska A., Wysłuchanie dziecka w postępowaniu cywilnym – perspektywa psychologiczna, „Dziecko Krzywdzone. Teoria, Badania, Praktyka” 2015/4(14).
Burkhart L., Key Concepts for using augmentative communication with children who have complex communication needs, Maryland 2008, materiał szkoleniowy.
Cappadocia M.C., Weiss J.A., Pepler D., Bullying experiences among children and youth with autism spectrum disorders, „Journal of Autism and Developmental Disorders” 2012/42.
Collier B., Safeguarding people who use augmentative communication from sexual abuse victimization, Toronto 2003.
Collier B., McGhie-Richmond D., Odette F., Pyne J., Reducing the risk of sexual abuse for people who use augmentative and alternative communication, „Augmentative and Alternative Communication” 2006/1(22).
Dewey K., Horsley S., Applying the principles of trauma-Informed care in intellectual disability services, „Learning Disability Practice” 2022/5(25).
Eastgate G., Van Driel M.L., Lennox N., Scheermeyer E., Women with intellectual disabilities. A study of sexuality, sexual abuse and protection skills, „Australian Family Physician” 2011/4(40).
Erickson K., Koppenhaver D., Comprehensive literacy for all. Teaching students with significant disabilities to read and write, Baltimore 2019.
Farrar P., End the silence: Preventing the sexual abuse of women with communication disabilities: Developing a community response, Alberta 1996.
García-Méndez S., Fernández-Gavilanes M., Costa-Montenegro E., Juncal-Martínez J., González-Castaño F.J., Automatic natural language generation applied to alternative and augmentative communication for online video content services using simpleNLG for Spanish [w:] Proceedings of the 15th International Web for All Conference, Lyon 2018.
Green V.A., O’Reilly M., Itchon J., Sigafoos J., Persistence of early emerging aberrant behavior in children with developmental disabilities, „Research in Developmental Disabilities” 2005/1(26).
Hanson E.K., Beukelman D.R., Yorkston K.M., Communication support through multimodal supplementation. A scoping review, „Augmentative and Alternative Communication” 2013/4(29).
Hatton C., Emerson E., The relationship between life events and psychopathology amongst children with intellectual disabilities, „Journal of Applied Research in Intellectual Disabilities” 2004/2(17).
Karwacka M., Przemoc seksualna wobec osób z niepełnosprawnością intelektualną, „Interdyscyplinarne Konteksty Pedagogiki Specjalnej” 2013/2.
Krzyżanowski A., Krzyżanowska A., Przemoc seksualna. Wykorzystanie seksualne dziecka w wieku wczesnoszkolnym, „Przegląd Terapeutyczny” 2013/9–10.
Larcher J., Crime against persons with little or no functional speech: A UK perspective [w:] Stop violence against people with disabilities! An international resource, red. D.N. Bryen, J. Bornman, Pretoria 2014.
Marshall J., Barrett H., Human rights of refugee-survivors of sexual and gender-based violence with communication disability, „International Journal of Speech-Language Pathology” 2017/20.
Mirenda P., Augmentative and Alternative Communication [w:] Handbook of Autism and Pervasive Developmental Disorders, red. F.R. Volkmar, R. Paul, S.J. Rogers, K.A. Pelphrey, Hoboken 2014.
Olechowska A., Specjalne Potrzeby Edukacyjne, Warszawa 2016.
Pieńkowska E., Fornalik I., Przesłuchiwanie świadków z niepełnosprawnością intelektualną, „Dziecko Krzywdzone. Teoria, Badania, Praktyka” 2018/4(17).
Porter G., Pragmatic Organisation Dynamic Display Communication Books. Advanced Workshop, Melbourne 2019, materiał szkoleniowy.
Porter G., Kirkland J., Integrating augmentative and alternative communication into group programs: Utilising the principles of conductive education, Melbourne 1995.
Powers L., Oschwald M., Violence and abuse against people with disabilities: experiences, barriers and prevention strategies, https://sid-inico.usal.es/idocs/F8/FDO26248/laurie_powers%202.pdf (dostęp: 21.03.2025 r.).
Romski M., Sevcik R.A., Barton-Hulsey A., Whitmore A.S., Early intervention and AAC: What a difference 30 years makes, „Augmentative and Alternative Communication” 2015/3(31).
Rutka P., Włodarczyk K., Autonomia w komunikacji. Czym jest i jak ją budować?, „Terapia Specjalna Dzieci i Dorosłych” 2022/23.
van Roekel E., Scholte R.H., Didden R., Bullying among adolescents with autism spectrum disorders: prevalence and perception, „Journal of Autism and Developmental Disorders” 2010/40.
Zasępa E., Osoba z niepełnosprawnością intelektualną. Procesy poznawcze, Kraków 2017.
Ziv N., Witnesses with mental disabilities: Accommodations and the search for truth – the Israeli case, „Disability Studies Quarterly” 2007/4(27).
Agnieszka Szydełko
Doktor nauk prawnych, adwokat przy Izbie Adwokackiej w Katowicach, wykładowca na Uniwersytecie SWPS;
ORCID: https://orcid.org/0000-0002-2863-1328
udział w autorstwie tekstu – 50%
Dobrosława Tomzik
Adwokat przy Izbie Adwokackiej w Katowicach, współpracownik naukowy Instytutu Allerhanda;
ORCID: https://orcid.org/0000-0002-5163-8851
udział w autorstwie tekstu – 50%
Wysłuchanie małoletniego głuchego lub głuchoniemego w postępowaniu cywilnym
Instytucja wysłuchania małoletniego uczestnika postępowania cywilnego stanowi istotny element realizacji zasady prawa do sądu oraz rzetelnego procesu. W odniesieniu do osób głuchych jej znaczenie ulega szczególnemu wzmocnieniu, gdyż bariery komunikacyjne mogą prowadzić do faktycznego ograniczenia możliwości udziału w postępowaniu oraz wpływu na jego wynik. Celem niniejszego artykułu jest analiza prawnych i praktycznych aspektów wysłuchania osób głuchych w polskim postępowaniu cywilnym, ze szczególnym uwzględnieniem obowiązków sądu w zakresie zapewnienia skutecznej komunikacji. Przeanalizowano rolę i dopuszczalność tłumacza PJM oraz innych środków komunikacji wspomagającej, a także konsekwencje procesowe przeprowadzenia wysłuchania z naruszeniem wymogu dostępności. Artykuł wskazuje na istniejące luki w praktyce stosowania prawa, wewnętrzne sprzeczności obowiązujących przepisów o randze ustawowej, sprzeczności między dyspozycjami wynikającymi z ustawy i rozporządzenia. Formułuje on również postulaty de lege lata i de lege ferenda, zmierzające do wzmocnienia gwarancji procesowych małoletnich osób głuchych w postępowaniu cywilnym.
Słowa kluczowe: wysłuchanie małoletniego, małoletni, głuchy, język migowy, PJM, tłumacz, biegły psycholog
Agnieszka Szydełko
Doctor of law, attorney at law at the Regional Bar Association in Katowice, lecturer at the SWPS University of Social Sciences and Humanities;
ORCID: https://orcid.org/0000-0002-2863-1328
contribution to the preparation of the article – 50%
Dobrosława Tomzik
Attorney-at-law at the Regional Bar Association in Katowice, academic associate of the Allerhand Institute, Poland;
ORCID: https://orcid.org/0000-0002-5163-8851
contribution to the preparation of the article – 50%
The examination of a deaf or deaf and mute minor in civil proceedings
The institution of the examination a minor participant in civil proceedings is an important element of exercising the right to a trial in court and the right to a fair trial. Its significance with regard to deaf people is particularly heightened, as communication barriers can lead to an actual limitation of their ability to participate in the proceedings and to influence their outcome. The objective of this article is to analyse the legal and practical aspects of examining deaf people in Polish civil proceedings, with particular emphasis on the court’s obligations to ensure effective communication. It presents an analysis of the role and admissibility of a Polish sign language interpreter, as well as other means of augmentative communication, and reviews the procedural consequences of conducting an examination in breach of the requirements of accessibility. It identifies existing gaps in the practice of applying the law, internal inconsistencies in the applicable statutory regulations, as well as discrepancies between norms arising from statutes and those stemming from secondary legislation. It also formulates de lege lata and de lege ferenda proposals intended to strengthen the procedural safeguards afforded to deaf minors in civil proceedings.
Keywords: examination of a minor, minors, deaf, sign language, Polish sign language, translator, expert psychologist
Bibliografia/References
Bodio J., Status dziecka jako uczestnika postępowania nieprocesowego, LEX 2019.
Borkowska K., Prawo dziecka do wypowiedzi w prawie międzynarodowym i krajowym, „Rodzina i Prawo” 2011/19.
Budzyńska A., Wysłuchanie dziecka w postępowaniu cywilnym – perspektywa psychologiczna, „Dziecko Krzywdzone. Teoria – Badania – Praktyka” 2015/14(4).
Cieśliński M.M., Określenie odpowiedniego czasu na dokonanie czynności wysłuchania dziecka w postępowaniu cywilnym, „Polski Proces Cywilny” 2024/3.
Cieśliński M.M., Praktyka sądowa w zakresie wysłuchania dziecka, Warszawa 2024, www.iws.gov.pl/wp-content/uploads/PDF/2024/PRAWO%20RODZINNE/2024_PrawoR_M_M_Cieslinski_Praktyka-sadowa-w-zakresie-wysluchania-dziecka.pdf (dostęp: 22.05.2026 r.).
Cieśliński M.M., Wysłuchanie dziecka w procesie cywilnym (art. 2161 k.p.c.), „Przegląd Sądowy” 2012/6.
Dąbrowska U. [w:] Rozwód i separacja, red. J. Ignaczewski, Warszawa 2012.
Flaga-Gieruszyńska K., Zieliński A., Kodeks postępowania cywilnego. Komentarz, Warszawa 2024.
Jakubowski S., Śródki techniczne w rehabilitacji i edukacji osób z niepełnosprawnością sensoryczną [w:] Społeczeństwo równych szans. Tendencje i kierunki zmian, red. D. Gorajewska, Warszawa 2005.
Kosiba O., Grenda P., Leksykon języka migowego, Bogatynia 2011.
Kotas-Turoboyska S., Wykonywanie władzy rodzicielskiej przez rozwiedzionych rodziców, Warszawa 2022.
Kowalska P., Durko T., Język migowy jako środek komunikacji społecznej osób głuchych, „Otolaryngologia” 2011/10(2).
Krakowiak K., Fonogesty jako narzędzie formowania języka dzieci z uszkodzonym słuchem. Komunikacja językowa i jej zaburzenia, Lublin 1995.
Kruś S. (red.), Anatomia patologiczna. Podręcznik dla studentów medycyny, Warszawa 2000.
Kuna D., Znaczenie głosu dziecka w procedurze cywilnej – nowe standardy wysłuchania małoletniego w świetle ochrony interesu dziecka, „Dziecko Krzywdzone. Teoria – Badania – Praktyka” 2024/3.
Lowe A., Wychowanie słuchowe. Historia – metody – możliwości, Warszawa 1995.
Manowska M. (red.), Kodeks postępowania cywilnego. Komentarz aktualizowany, t. 1, Art. 1–477(16), LEX 2022.
Mroczek D., Wpływ głuchoty całkowitej na język pisany [w:] Stan badań nad polskim językiem migowym, red. E. Twardowska, Łódź 2008.
Niebieski pokój przesłuchań – czym jest i jak go wyposażyć, https://www.gazetaprawna.pl/twoje-prawo/artykuly/10845638,niebieski-pokoj-przesluchan-czym-jest-i-jak-go-wyposazyc.html (dostęp 29.03.2026 r.).
Rudkowska-Ząbczyk E. [w:] Kodeks postępowania cywilnego. Komentarz, red. E. Marszałkowska-Krześ, Warszawa 2018.
Rutkowska A., Rutkowski D. [w:] Kodeks postępowania cywilnego. Komentarz aktualizowany, t. 1, Art. 1–505(39), red. O.M. Piaskowska, LEX 2025.
Sękowska Z., Pedagogika specjalna – zarys, Warszawa 1985.
Sowa J., Pedagogika specjalna w zarysie, Rzeszów 1997.
Stojanowska W., Dziecko w postępowaniu sądowym, „Jurysta” 1997/5.
Szczepankowski B., Słownik liturgiczny języka migowego, Katowice 2000.
Szczepankowski B., Sokalski G., Panas A., Cis K., Effatha! Język migowy, Warszawa 2005.
Szydełko A., Sytuacja prawna osób głuchych w dziedziczeniu testamentowym, Warszawa 2021, niepublikowana praca doktorska.
Telenga P. [w:] Kodeks postępowania cywilnego. Komentarz aktualizowany, t. 1, Art. 1–729, red. A. Jakubecki, LEX 2019.
Tomzik D., Czy konieczne jest ustawowe doprecyzowanie kodeksowych przesłanek orzekania o pieczy naprzemiennej, „Civitas et Lex” 2025/4.
Weitz K. [w:] Kodeks postępowania cywilnego. Komentarz, t. 2, Postępowanie rozpoznawcze, red. T. Ereciński, Warszawa 2016.
Weitz K. [w:] Kodeks postępowania cywilnego. Komentarz. Część pierwsza. Postępowanie rozpoznawcze. Część druga. Postępowanie zabezpieczające, t. 3, red. T. Ereciński, Warszawa 2009.
Więcek-Durańska A., Opiniowanie sądowo-psychologiczne, Warszawa 2023.
Wybrańczyk D., Wysłuchanie małoletniego w postępowaniu cywilnym – poradnik dla praktyków, LEX 2025.
prof. dr hab. Andrzej Wróbel
ORCID: https://orcid.org/0000-0003-1007-847X
Celem glosy jest krytyczna analiza wyroku TS z 25.11.2025 r., C-713/23, Jakub Cupriak-Trojan, Mateusz Trojan przeciwko Wojewodzie Mazowieckiemu, i jego potencjalnych skutków w polskim porządku konstytucyjnym. W wyniku tych analiz ustalono, że w kwestii uznawania przez państwa pochodzenia małżeńskich związków osób tej samej płci zawartych przez obywateli tego państwa w innym państwie członkowskim UE Trybunał zajął stanowisko integracjonistyczne, kierując się w tym względzie celami integracji europejskiej w dziedzinie kompetencji wyłącznych państw członkowskich, czyniąc podstawą prawną rozstrzygnięcia art. 21 ust. 1 TFUE, gwarantujący swobodę przemieszczania się i pobytu na terytorium Unii. Trybunał, zobowiązując państwo pochodzenia do dokonania transkrypcji aktu małżeństwa jednopłciowego zawartego legalnie w innym państwie członkowskim, nie wypowiada się wiążąco co do statusu tego związku w państwie pochodzenia, pozostawiając tę kwestię uznaniu państwa przyjmującego. Z wyroku nie wynika zatem jasno, czy państwo polskie zobowiązane do wykonania wyroku powinno nadać tym małżeństwom status równy statusowi małżeństwa jako związku mężczyzny i kobiety, czy też status zbliżony do statusu związków partnerskich.
Słowa kluczowe: małżeństwa jednopłciowe, transkrypcja aktu małżeństwa jednopłciowego, prawo do życia rodzinnego, zasada niedyskryminacji, tożsamość narodowa, swoboda przemieszczania się i pobytu, status obywatela, kompetencje wyłączne UE
Professor Dr Hab. Andrzej Wróbel
ORCID: https://orcid.org/0000-0003-1007-847X
Freedom of movement and residence are guaranteed, but what about marital rights? Partially critical commentary on the ruling of the Court of Justice of 25 November 2025, C-713/23, Jakub Cupriak-Trojan and Mateusz Trojan v Wojewoda Mazowiecki
The objective of the commentary is to present a critical analysis of the ruling of the CJEU of 25 November 2025, C-713/23, Jakub Cupriak-Trojan, Mateusz Trojan v Wojewoda Mazowiecki, and its potential effects in Poland’s constitutional order. It was established from these analyses that the Court adopted an integrationist stance with regard to the recognition by the country of origin of same-sex marriages concluded by citizens of that country in another EU Member State, thereby pursuing the objectives of European integration in the area of the exclusive competence of the Member States, making Article 21(1) TFEU, which guarantees freedom of movement and residence within the territory of the EU, the legal basis for the decision. In obliging the country of origin to transcribe the certificate of a same-sex marriage that was legally concluded in another Member State, the Court did not make a binding statement about the status of that union in the country of origin, leaving this matter to the discretion of the host country. Therefore, the ruling does not clearly state whether Poland, which is obliged to execute it, should award these marriages a status that is equal to that of a marriage, as a union of a man and a woman, or a status that is similar to that of civil partnerships.
Keywords: same-sex marriage, transcription of a same-sex marriage certificate, the right to a family life, the principle of non-discrimination, national identity, freedom of movement and residence, a citizen’s status, exclusive competence of the EU
Bibliografia/References
Bamforth N., Sexuality and citizenship in contemporary constitutional argument, „International Journal of Constitutional Law” 2012/2(10)
Barcz J., Zawstydzające mataczenie w sprawie wykonania wyroku TSUE dotyczącego transkrypcji małżeństw jednopłciowych, 26.04.2026 r. Konstytucyjny.pl; https://konstytucyjny.pl/jan-barcz-zawstydzajace-mataczenie-w-sprawie-wykonania-wyroku-tsue-dotyczacego-transkrypcji-malzenstw-jednoplciowych/ (dostęp: 31.05.2026 r.)
Cieśliński A., Szwarc M., Zawidzka-Łojek A., Odrębność charakteru prawnego [w:] System Prawa Unii Europejskiej, t. 7, Prawo rynku wewnętrznego, red. D. Kornobis-Romanowska, Warszawa 2019
Harasimiuk D.E., Prawo do swobodnego przemieszczania się i pobytu obywateli unijnych pozostających w jednopłciowych związkach małżeńskich (uwagi na tle wyroku TS z 5.06.2018 r.), „Państwo i Prawo” 2020/10
Kochenov D., Belavusau U., Same-Sex Spouses: More free movement, but what about marriage? Coman, „Common Market Law Review” 2020/1(57)
Łętowska E., W połowie drogi do małżeństw jednopłciowych. Dobre i to!, https://oko.press/prof-letowska-okrezna-droga-do-legalizacji-malzenstw-jednoplciowych-dobre-i-to (dostęp: 31.05.2026 r.)
Matusiak-Frącczak M., Transkrypcja aktów małżeństwa par jednopłciowych a swoboda przepływu osób – komentarz do wyroku Trybunału Sprawiedliwości z 25.11.2025 r., C-713/23, Cupriak-Trojan i Trojan, „Europejski Przegląd Sądowy” 2026/2
Mayer Ch.F., EuGH: Anerkennung einer gleichgeschlechtlichen Ehe in Polen, „Neue Juristische Wochenschrift” 2026/5
Przyśliwska E., Kolizyjna i procesowa klauzula porządku publicznego, „Metryka” 2017/1
Szczerba-Zawada A., Pochodne prawo pobytu współmałżonka obywatela Unii Europejskiej tej samej płci – glosa do wyroku Trybunału Sprawiedliwości z 5.06.2018 r., C-673/16, Relu Adrian Coman i in. przeciwko Inspectoratul General pentru Imigrări i Ministerul Afacerilor Interne, „Europejski Przegląd Sądowy” 2018/11
Wojewoda M., Uznanie związków osób tej samej płci w Polsce i transkrypcja zagranicznych aktów małżeństwa par jednopłciowych – glosa do wyroku Trybunału Sprawiedliwości z 25.11.2025 r., C-713/23, Cupriak-Trojan i Trojan, „Europejski Przegląd Sądowy” 2026/2
Wróbel A., Prawa indywidualne UE [w:] System Prawa Unii Europejskiej, t. 5, Ochrona prawna, red. N. Półtorak, Warszawa 2025
Doktor nauk prawnych, Uniwersytet Warszawski;
ORCID: https://orcid.org/0000-0002-8101-7351
Równe traktowanie pracowników; zasada równego traktowania w zabezpieczeniu społecznym – przegląd orzecznictwa Sądu Najwyższego (lata 2024–2025)
W artykule omówiono aktualne orzecznictwo Sądu Najwyższego (lata 2024–2025) dotyczące problematyki równego traktowania w zatrudnieniu oraz w zabezpieczeniu społecznym. Poruszono w nim m.in. zagadnienia: relacji między zasadami równego traktowania i niedyskryminacji, kryteriów doboru pracowników do zwolnień i kryteriów różnicowania wynagrodzeń oraz dyskryminacji ze względu na więź. W odniesieniu do problematyki zabezpieczenia społecznego została podsumowana argumentacja Sądu Najwyższego odnośnie do zgodności z zasadą równego traktowania mechanizmów korygujących świadczenia emerytalne funkcjonariuszy pełniących służbę na rzecz totalitarnego państwa. Wyjaśniono także mechanizm zastosowania zasady równego traktowania ubezpieczonych w sprawach dotyczących renty rodzinnej.
Słowa kluczowe: zasada równego traktowania pracowników, zasada niedyskryminacji pracowników, zasada równego traktowania ubezpieczonych
Eliza Maniewska
Doctor of Law, University of Warsaw;
ORCID: https://orcid.org/0000-0002-8101-7351
Equal treatment of employees; principle of equal treatment in social security the case law of the Supreme Court (2024–2025)
The author discusses the recent judgments of the Supreme Court (2024–2025) regarding equal treatment in employment and in social security. She addresses such issues as, the relationship between the principles of equal treatment and non-discrimination, criteria for selecting employees for being laid off, criteria for differentiating salaries and discrimination based on family ties. As for the issue of social security, she summarizes the Supreme Court’s arguments regarding compliance with the principle of equal treatment of mechanisms for adjusting pension benefits for officers serving in a totalitarian state. She also explains the mechanism for applying the principle of equal treatment of insured persons in cases regarding the survivor’s pension.
Keywords: principle of equal treatment of employees; principle of non-discrimination of employees, principle of equal treatment of insured persons
Rafał Stronk
Poznańskie Centrum Praw Człowieka INP PAN
ORCID: https://orcid.org/0000-0001-8187-3142
Na marginesach uchwały Sądu Najwyższego w sprawie sądowej procedury uzgodnienia płci (III CZP 6/24)
Tekst stanowi omówienie uchwały Sądu Najwyższego (Izba Cywilna) z 4.03.2025 r. (III CZP 6/24). W uchwale Sąd Najwyższy wskazał tryb nieprocesowy jako właściwy model postępowania w sprawach sądowego uzgodnienia płci. Przesądził również o wykorzystaniu sprostowania aktu urodzenia (w miejsce wykorzystywanej od pierwszej połowy lat 90. „wzmianki dodatkowej”). W tekście przedstawiono normatywny i orzeczniczy kontekst wydania uchwały. Autor wskazał na ewolucję orzecznictwa Europejskiego Trybunału Praw Człowieka i sądów polskich, ze szczególnym uwzględnieniem sytuacji, w których orzecznictwo rodzimych sądów odpowiadało na brak ustawowej regulacji procedury uzgodnieniowej. W omówieniu uchwały zwrócono uwagę przede wszystkim na jej aspekt procesowy, w tym stosunek przyjętych rozwiązań do „obowiązujących” zasad procesowych i ustaleń nauki postępowania cywilnego.
Słowa kluczowe: uzgodnienie płci, prawa człowieka, postępowanie nieprocesowe, prokurator w postępowaniu cywilnym, Sąd Najwyższy
Przygotowanie tekstu sfinansowano ze środków Narodowego Centrum Nauki w ramach projektu badawczego „Demokracja walcząca: przyjaciel czy wróg demokracji w Europie? Ponowne przemyślenie stuletniej koncepcji” (SONATA BIS 13, 2023/50/E/HS5/00442).
Rafał Stronk
Poznań Human Rights Centre, Institute of Law Studies of the Polish Academy of Sciences
ORCID: https://orcid.org/0000-0001-8187-3142
On the sideline of the resolution of the Supreme Court on the judicial gender recognition procedure (III CZP 6/24)
The article discusses the resolution of the Supreme Court (Civil Chamber) of 4 March 2025 (III CSK 6/24). In the resolution, the Supreme Court held that non-contentious proceedings constitute the appropriate model for proceeding in cases of judicial gender recognition. It also determined the use of birth certificate rectification (instead of the ‘additional annotation’ used since the first half of the 1990s). The article presents the normative and adjudication context of the resolution. The author mentions the evolution of the judgments of the European Court of Human Rights and the Polish courts, particularly focusing on situations in which the judgments of the national courts reflected the lack of statutory regulation of the recognition procedure. The discussion of the resolution was primarily drawn to its procedural aspect, including the relationship of the solutions adopted to the ‘applicable’ procedural rules and findings from the study of civil procedure.
Keywords: gender recognition, human rights, non-contentious proceedings, prosecutor in civil proceedings, Supreme Court
This article was financed by the National Science Centre as part of the research project ‘Militant Democracy: Friend or Foe of Democracy in. Europe? Rethinking the Century-Old Concept.’ (SONATA BIS 13, 2023/50/E/HS5/00442).
Bibliografia/References
Adamczewska-Stachura M. i in., Porady praktyczne i dobre praktyki [w:] Postępowania w sprawach o uzgodnienie płci. Przewodnik, red. A. Mikołajczyk, Warszawa 2024
Bernaciak N., Sąd Najwyższy ułatwia „tranzycję płci” – chaos prawny i aktywizm sędziowski, https://ordoiuris.pl/komentarz/sad-najwyzszy-ulatwia-tranzycje-plci-chaos-prawny-i-aktywizm-sedziowski/ (dostęp: 21.04.2026 r.)
Cztery pary przeciw Polsce. Osoby trans idą do Strasburga, by nie musieć się rozwodzić, https://mnw.org.pl/cztery-pary-przeciw-polsce-osoby-trans-ida-do-strasburga-by-nie-musiec-sie-rozwodzic/ (dostęp: 22.04.2026 r.)
Grzegorczyk P. [w:] Kodeks postępowania cywilnego. Komentarz, t. 2, Postępowanie rozpoznawcze, red. T. Ereciński, Warszawa 2016
Litwin J., Glosa do orzeczenia S. Woj. dla m.st. Warszawy z 24 IX 1964, II Cr 515/64, „Państwo i Prawo” 1965/10
Łukasiewicz J.M., Prawne aspekty zmiany płci w wybranych państwach europejskich, Warszawa 2021; https://iws.gov.pl/wp-content/uploads/2022/03/IWS_Lukasiewicz-J.M._Prawne-aspekty-zmiany-plci.pdf (dostęp: 22.04.2026 r.)
Mędrzycka E., Sprawy z zakresu prawa o aktach stanu cywilnego w praktyce sądów powiatowych, „Biuletyn Ministerstwa Sprawiedliwości” 1964/6
Pawliczak J. [w:] Prawo o aktach stanu cywilnego. Komentarz, red. K. Osajda, M. Domański, J. Słyk, Warszawa 2023, Legalis
Walasik M., Profil i zakres postępowania nieprocesowego, „Gdańskie Studia Prawnicze” 2022/5
Zatorski M., Kasparek F., Powszechna księga ustaw cywilnych dla wszystkich krajów dziedzicznych niemieckich Monarchji austriackiej. Z późniejszemi odnośnemi ustawami i rozporządzeniami, Cieszyn 1875