Powództwo o ustalenie istnienia (nieistnienia) stosunku prawnoprocesowego (cywilnoprocesowego)Łukasz Błaszczak
profesor doktor habilitowany nauk prawnych, Zakład Postępowania Cywilnego, Wydział Prawa, Administracji i Ekonomii, Uniwersytet Wrocławski; adwokat, Polska
ORCID: https://orcid.org/0000-0002-3372-4043
Powództwo o ustalenie istnienia (nieistnienia) stosunku prawnoprocesowego (cywilnoprocesowego)
Artykuł stanowi pogłębione studium na temat powództwa o ustalenie istnienia lub nieistnienia stosunku prawnoprocesowego (cywilnoprocesowego). Jest to zagadnienie, które do tej pory nie było przedmiotem jakiejkolwiek poważniejszej dyskusji, a doktryna nie zajęła się szerzej tym tematem. Pojawiały się nawet głosy o niedopuszczalności tego rodzaju powództwa względem stosunku prawnoprocesowego (cywilnoprocesowego). W opracowaniu natomiast zaprezentowano tezę, że istnieje możliwość wytoczenia powództwa o ustalenie istnienia lub nieistnienia stosunku cywilnoprocesowego, lecz nie w każdym przypadku. Wszystko zależy od tego, z jakim rodzajem stosunku procesowego mamy do czynienia. Przy tej okazji omówiono także problematykę stosunków cywilnoprocesowych z różnieniem ich podziału na stosunki sensu stricto oraz sensu largo. Analizie poddano różne przypadki aktów procesowych, które kreują stosunki cywilnoprocesowe i co do których może zachodzić potrzeba wytoczenia powództwa o ustalenie. W kontekście rozważanego tematu podstawową kwestią jest posiadanie interesu prawnego w skorzystaniu z tego rodzaju środka ochrony prawnej, co nie będzie regułą. Artykuł rozpoczyna dyskusję na temat zagadnienia, które ma duże znaczenie nie tylko teoretyczne, lecz także praktyczne.
Słowa kluczowe: proces cywilny, normy procesowe, obowiązki procesowe, powództwo, stosunek prawnoprocesowy (cywilnoprocesowy), umowy procesowe, ugoda
Łukasz Błaszczak
professor of legal sciences, doctor habilitated, Department of Civil Procedure, Faculty of Law, Administration and Economics, University of Wrocław; Legal Counsel, Poland
ORCID: https://orcid.org/0000-0002-3372-4043
Action to establish the (non-)existence of a legal procedural (civil procedural) relationship
This article provides an in-depth examination of actions seeking a declaration that a civil procedural legal relationship exists or does not exist. To date, this issue has received little scholarly attention, and the legal literature has generally been reluctant to examine it in detail. Some commentators have even argued that such an action is inadmissible in respect of a civil procedural legal relationship. The article contends, however, that an action seeking a declaration of the existence or non-existence of such a relationship may be brought, although not in every case; its admissibility depends on the type of procedural relationship concerned. The article also examines civil procedural legal relationships, distinguishing between those understood in the strict and broad senses. It analyses various procedural acts that give rise to such relationships and may create a need for declaratory relief. In this context, the central issue is whether the claimant has a legal interest in seeking this type of relief. Such a legal interest, however, will not ordinarily exist. The article seeks to initiate a discussion of an issue of both theoretical and practical significance.
Keywords: civil procedure, procedural norms, procedural obligations, claim, relationship, procedural agreements, settlement
Bibliografia / References
Allerhand M., Kodeks postępowania cywilnego, Lwów 1932.
Assmann D. [w:] D. Asmann, H.J. Ahrens, M. Gebauer, S. Weth, Zivilprozessordnung und Nebengesetze (§§ 253–299a), red. R.A. Schütze, M. Gebauer, Berlin–Boston 2023.
Banaszczyk Z. [w:] System prawa prywatnego, t. 1, Prawo cywilne – cześć ogólna , red. M. Safjan, Warszawa 2012.
Berutowicz W., Cywilnoprocesowe stosunki prawne, „Państwo i Prawo” 1971/3–4.
Berutowicz W., O pojęciu cywilnoprocesowego stosunku prawnego [w:] Księga pamiątkowa ku czci prof. dra Witolda Świdy, Warszawa 1969.
Berutowicz W., Postępowanie cywilne w zarysie, Warszawa 1984.
Berutowicz W., Wszczęcie procesu cywilnego, „Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Wrocławskiego” 1960/27, seria A, Prawo VII.
Berutowicz W., Zasada dyspozycyjności w postępowaniu cywilnym, Warszawa 1957.
Bladowski B., Orzeczenia nie istniejące w cywilnym postępowaniu odwoławczym, „Nowe Prawo” 1991/1.
Bladowski B., Zażalenie w postępowaniu cywilnym, Kraków 2006.
Błaszczak Ł., Charakter prawny bankowego tytułu egzekucyjnego, „Zeszyty Naukowe Wyższej Szkoły Bankowej we Wrocławiu” 2013/6 (38).
Błaszczak Ł., Charakter prawny zrzeczenia się roszczenia w procesie cywilnym, Wrocław 2017.
Błaszczak Ł., Fikcja prawna w prawie procesowym cywilnym, Warszawa 2024.
Błaszczak Ł., Kilka uwag na temat dopuszczalności zawarcia ugody arbitrażowej i jej natury prawnej, „Acta Universitatis Wratislaviensis. Przegląd Prawa i Administracji” 2015/3661.
Błaszczak Ł., Nadużycie prawa procesowego w postępowaniu arbitrażowym, Warszawa 2018.
Błaszczak Ł., Orzeczenia nieistniejące (sententia non existens) w sądowym postępowaniu cywilnym [w:] Wokół problematyki orzeczeń, red. Ł. Błaszczak, Toruń 2007.
Błaszczak Ł., Postępowanie sądowe w sprawach mediacyjnych [w:] Mediacja sądowa w sprawach gospodarczych. Praktyka – teoria – perspektywy, red. A. Torbus, Warszawa 2015.
Błaszczak Ł., Powództwo oczywiście bezzasadne. Art. 1911 k.p.c., Warszawa 2021.
Błaszczak Ł., Powództwo o ustalenie nieważności uchwały wspólników (walnego zgromadzenia) na podstawie art. 189 k.p.c. [w:] Spory sądowe ze stosunku spółki w spółkach kapitałowych, red. Ł. Błaszczak, M. Bieniak, Warszawa 2025.
Błaszczak Ł., Problematyka sprawy cywilnej i drogi sądowej w kontekście zagadnienia sprawy konstytucyjnej i domniemania drogi sądu powszechnego [w:] Konstytucjonalizacja postępowania cywilnego, red. Ł. Błaszczak, Wrocław 2015.
Błaszczak Ł., Problem dopuszczalności pozaustawowych (pozakodeksowych) umów procesowych dotyczących przedmiotu procesu (na przykładzie umowy o cofnięcie pozwu, zrzeczenia roszczenia lub uznanie powództwa), „Polski Proces Cywilny” 2023/2.
Błaszczak Ł., Sąd polubowny a sąd powszechny – określenie wzajemnych relacji w świetle przepisów kodeksu postępowania cywilnego [w:] Arbitraż i mediacja jako instrumenty wspierania przedsiębiorczości, „Facultas Iuridica Universitatis Resoviensis”, Rzeszów 2006.
Błaszczak Ł., Umowa dowodowa jako przykład nowej instytucji w Kodeksie postępowania cywilnego (art. 4589 k.p.c.), „Palestra” 2019/11–12.
Błaszczak Ł., Wyrok sądu polubownego w postępowaniu cywilnym, Warszawa 2010.
Błaszczak Ł., Znaczenie interesu prawnego w poszukiwaniu ochrony prawnej w procesie cywilnym na przykładzie poszczególnych rodzajów powództw [w:] Ius est a iustitia appellatum. Księga jubileuszowa dedykowana Profesorowi Tadeuszowi Wiśniewskiemu, red. M. Tomalak, Warszawa 2017.
Błaszczak Ł., Banaszewska A., Problem interesu prawnego jako przesłanki dopuszczalności powództwa o stwierdzenie nieważności uchwały oraz powództwa o ustalenie nieistnienia uchwały zgromadzenia wspólników spółki kapitałowej [w:] Ius est ars boni et aequi. Księga pamiątkowa dedykowana Profesorowi Józefowi Frąckowiakowi, red. A. Dańko-Roesler, M. Leśniak, M. Skory, B. Sołtys, Wrocław 2018.
Błaszczak Ł., Ludwik M., Sądownictwo polubowne (arbitraż), Warszawa 2007.
Borkowski G., Demendecki T., O tworzeniu jednolitego prawa sądowego cywilnego w państwach Europy Wschodniej w świetle teorii o stosunku prawnym cywilnoprocesowym, „Studia Iuridica Lublinensia” 2003/1.
Broniewicz W., Postępowanie cywilne w zarysie, Warszawa 2008.
Broniewicz W., Marciniak A., Kunicki I., Postępowanie cywilne w zarysie, Warszawa 2016.
Budniak A., Forma zapisu na sąd polubowny w świetle polskiego i niemieckiego postępowania cywilnego – zagadnienia prawnoporównawcze, „ADR. Arbitraż i Mediacja” 2009/4.
Budniak-Rogala A., Charakter prawny zapisu na sąd polubowny w postępowaniu cywilnym, Wrocław 2015.
Cichorska M., Pełnomocnictwo w prawie procesowym cywilnym, Warszawa 2024.
Cieślak S., Ocena aksjologiczna postępowania odrębnego w sprawach gospodarczych [w:] Instytucje prawa procesowego cywilnego. Stan obecny i perspektywy, red. A. Jakubecki, J. Bodio, O. Marcewicz-Kochnio, Warszawa 2025.
Cioch P., Forma zapisu na sąd polubowny według kodeksu postępowania cywilnego, „Roczniki Nauk Prawnych” 2009/2, t. 19.
Dalka S., Sądownictwo polubowne w PRL, Warszawa 1987.
Dąbrowski M., Charakter prawny ugody mediacyjnej zawartej po wszczęciu postępowania cywilnego, „ADR. Arbitraż i Mediacja” 2013/1.
Durbas M., Orzekanie o właściwości sądu arbitrażowego, Warszawa 2024.
Dziurda M., Oznaczenie stron w sprawach cywilnych. Zagadnienia materialnoprawne i procesowe, Warszawa 2024.
Dziurda M., W sądzie jak w arbitrażu – czy to się może udać [w:] Praktyka wobec nowelizacji postępowania cywilnego. Konsekwencje zmian, red. M. Dziurda, T. Zembrzuski, Warszawa 2021.
Ereciński T., Arbitraż a sądownictwo państwowe, „Przegląd Ustawodawstwa Gospodarczego” 1994/2.
Ereciński T. [w:] J. Ciszewski, T. Ereciński, Kodeks postępowania cywilnego. Część czwarta. Przepisy z zakresu międzynarodowego postępowania cywilnego. Część piąta. Sąd polubowny (arbitrażowy), Komentarz, Warszawa 2006.
Ereciński T. [w:] J. Ciszewski, T. Ereciński, K. Weitz, P. Grzegorczyk, Kodeks postępowania cywilnego. Komentarz. Międzynarodowe postępowanie cywilne. Sąd polubowny (arbitrażowy), t. 5, red. T. Ereciński, Warszawa 2012.
Ereciński T. [w:] J. Ciszewski, T. Ereciński, P. Grzegorczyk, K. Weitz, Kodeks postępowania cywilnego. Międzynarodowe postępowanie cywilne. Sąd polubowny (arbitrażowy). Komentarz, t. 6, red. T. Ereciński, Warszawa 2017.
Ereciński T. [w:] System prawa procesowego cywilnego. Środki zaskarżenia, t. 3, cz. 1, red. T. Ereciński (b.r.w. i b.m.w.).
Ereciński T., Weitz K., Sąd arbitrażowy, Warszawa 2008.
Fierich F.K., Nauka o sądach cywilnych, cz. I, Kraków 1918.
Fierich F.K., Projekty polskiej procedury cywilnej w oświetleniu nauki o stosunku procesowym, Warszawa 1924.
Fiutowska A., Dopuszczalność powództwa o ustalenie związania zapisem na sąd polubowny w trybie art. 189 k.p.c. wobec ograniczenia kognicji sądu powszechnego w sprawach poddanych rozstrzygnięciu sądu polubownego, „Internetowy Przegląd Prawniczy Uniwersytetu Jagiellońskiego” 2017/9.
Franusz A., Charakter prawny ugody sądowej oraz skutki prawne jej zawarcia, „Studia Prawnoustrojowe” 2014/24.
Gajda-Roszczyanialska K., Przedmiot procesu a badanie wstępne braków formalnych i opłaty żądania ewentualnego, „Monitor Prawniczy” 2014/11.
Giaro M., Dziurda M., Objęcie postępowania kasacyjnego pełnomocnictwem procesowym udzielonym przed 1.07.2023 r. – kwestie intertemporalne, „Monitor Prawniczy” 2024/5.
Gil P., Tytuł egzekucyjny w postaci aktu notarialnego wg przepisu art. 777 § 1 pkt 4 i 5 k.p.c., „Rejent” 2000/1.
Głodowski W., Skarga o uchylenie wyroku sądu polubownego, Warszawa–Poznań 2014.
Gniewek E., Akt notarialny jako tytuł egzekucyjny [w:] Problematyka prawna reprywatyzacji notariatu polskiego. II Ogólnopolska notarialna konferencja naukowa w Krakowie, Poznań–Kluczbork 1996.
Gudowski J., Pełnomocnictwo procesowe na tle podziału prawa na prywatne i publiczne, „Polski Proces Cywilny” 2011/11.
Gudowski J., Iudex impurus. Wyłączenie z mocy samej ustawy sędziego objętego zarzutem wadliwego powołania lub przejścia na wyższe stanowisko sędziowskie, „Polski Proces Cywilny” 2022/5.
Gudowski J., Pełnomocnictwo procesowe w postępowaniu cywilnym, Warszawa 2024.
Guldener M., Schweizerisches Zivilprozessrecht, Zürich 1979.
Hahn Z., Interes prawny w skardze o ustalenie, „Polski Proces Cywilny” 1935/23.
Hahn Z., Powództwo o ustalenie, „Nowa Palestra” 1936/1–4.
Jakubecki A., Poddanie się egzekucji w akcie notarialnym, „Rejent” 1998/12.
Jakubecki A., Postępowanie zabezpieczające w sprawach z zakresu prawa własności intelektualnej, Kraków 2002.
Jędrejek G., Legitymacja procesowa w postępowaniu cywilnym, Warszawa 2019.
Jędrzejewska M., Czynności procesowe w sądowym postępowaniu cywilnym, Warszawa 1990.
Klein A., Elementy stosunku prawnego prawa rzeczowego, Wrocław 1976.
Klein A., Elementy zobowiązaniowego stosunku prawnego, Kraków 2021 (reprint).
Knoppek K., Akt notarialny jako tytuł egzekucyjny, „Państwo i Prawo” 1991/12.
Kopacki M., Umowa procesowa o niepozywanie (pactum de non petendo), Warszawa 2026.
Korzan K., Wyroki nie istniejące, „Acta Universitatis Wratislaviensis, No 307, Przegląd Prawa i Administracji” 1976, t. VII.
Krajewski J., Glosa do orzeczenia SN z dnia 20 kwietnia 1964 r., II PR 251/64, „Nowe Prawo” 1965/9.
Kruszelnicki F., Proces cywilny jako stosunek prawny w świetle polskiej procedury cywilnej, „Palestra” 1931/8–9.
Krzemiński Z., Pełnomocnik w sądowym postępowaniu cywilnym, Warszawa 1971.
Kulski R., Umowy procesowe w postępowaniu cywilnym, Kraków 2006.
Kunicki I. [w:] Kodeks postępowania cywilnego. Komentarz do art. 425–729, t. 3, red. A. Marciniak, Legalis 2025.
Lapierre J., Ugoda sądowa w polskim procesie cywilnym, Warszawa 1968.
Łaszczuk M., Szpara J. [w:] System Prawa Handlowego, t. 8, Arbitraż handlowy, red. A. Szumański, Warszawa 2015.
Marcewicz O., Dopuszczalność zawarcia przed sądem ugody w postępowaniu cywilnym [w:] Jus et remedium. Księga jubileuszowa Profesora Mieczysława Sawczuka, red. A. Jakubecki, J.A. Strzępka, Warszawa 2010.
Marciniak A., Problem sententia non existens w polskiej literaturze prawa procesowego cywilnego [w:] Sciritti in Sonore di Elio Fazzalari, vol. II, Diritto Porcessuale Generale, Mediolan 1993.
Marciniak A., W kwestii oświadczenia dłużnika o poddaniu się egzekucji, „Acta Universitatis Lodziensis. Folia Iuridica” 1989/42.
Marciniak A., Sądowe postępowanie egzekucyjne w sprawach cywilnych, Warszawa 2026.
Markiewicz K., Postępowanie mediacyjne [w:] Mediacja sądowa w sprawach gospodarczych. Praktyka – teoria – perspektywy, red. A. Torbus, Warszawa 2015.
Markiewicz K., Problem sententia non existens na tle orzecznictwa Sądu Najwyższego, „Rejent” 2002/11.
Markiewicz K., Zasady orzekania w postępowaniu nieprocesowym, Warszawa 2013.
Marszał K., Proces karny, Katowice 1997.
Marszałkowska-Krześ E., Błaszczak Ł., Zapis na sąd polubowny a czynności notarialne (wybrane zagadnienia), „Rejent” 2007/9.
Masłowski Z., Uznanie, ugoda, odnowienie, zwolnienie z długu, poręczenie, Katowice 1966.
Misztal-Konecka J., Ugoda w postępowaniu cywilnym. Studium z zakresu prawa polskiego na tle prawa rzymskiego, Lublin 2019.
Mokry J., Czynności procesowe podmiotów dochodzących ochrony praw w postępowaniu cywilnym, Wrocław 1993.
Mokry J., Odwołalność czynności procesowych w sądowym postępowaniu cywilnym, Warszawa 1973.
Mokry J., W kwestii przedmiotu samodzielnych żądań ustalających w sądowym postępowaniu cywilnym [w:] Studia z procesu cywilnego, red. K. Korzan, „Prace Naukowe Uniwersytetu Śląskiego” 1986/729.
Neuner R., Privatrecht und prozessrecht, Mannheim–Berlin–Leipzig 1925.
Olaś A., Zarzut potrącenia w procesie cywilnym, Warszawa 2020.
Orecki M., Sądownictwo polubowne a sądy państwowe wobec zasady nieingerencji sądu państwowego w działalność sądu polubownego i jego skład, Warszawa 2019.
Orecki M. [w:] T. Bielska-Sobkowicz, A. Hrycaj, A. Jakubecki, M. Orecki, Kodeks postępowania cywilnego. Komentarz do art. 1096–1217, t. V, red. T. Wiśniewski, Warszawa 2021.
Osowy P., Powództwo o świadczenie, Przemyśl 2005.
Osowy P., Powództwa o ukształtowanie stosunku prawnego, Warszawa 2015.
Osowy P., Skutki prawne zamknięcia rozprawy sądowej w procesie cywilnym – zarys problematyki, „Annales Universitatis Mariae Curie Skłodowska” 2003/2004, vol. L/LI, Sectio G.
Peretiatkowicz A., Wstęp do nauk prawnych, Poznań 1932.
Pielak A. [w:] M. Jasińska, A. Pielak, Powództwo o ustalenie. Komentarz praktyczny z orzecznictwem. Wzory pism, Warszawa 2024.
Pogonowski P., Wpływ wejścia w życie Konstytucji RP z 1997 r., na sądowe postępowanie cywilne [w:] Czterdziestolecie Kodeksu postępowania cywilnego. Zjazd Katedr Postępowania Cywilnego w Zakopanem (7–9.10.2005 r.), Kraków 2006.
Potrzobowski K., Żywicki W., Sądownictwo polubowne. Komentarz dla potrzeb praktyki, Warszawa (b.r.w.).
Raczkowski M. [w:] Kodeks postępowania cywilnego. Komentarz, red. P. Rylski, A. Olaś, Legalis 2025.
Resich Z., Istota procesu cywilnego, Warszawa 1985.
Resich Z., Stosunek prawnoprocesowy [w:] Wstęp do systemu prawa procesowego cywilnego, red. J. Jodłowski, Wrocław–Warszawa–Kraków–Gdańsk 1974.
Resich Z. [w:] J. Lapierre, J. Jodłowski, Z. Resich, T. Misiuk-Jodłowska, K. Weitz, Postępowanie cywilne, Warszawa 2016.
Richter M., Kodeks postępowania cywilnego z przepisami wprowadzającymi oraz pokrewnemi ustawami i rozporządzeniami, Przemyśl–Warszawa (b.r.w.).
Romańska M., Wykorzystanie powództwa o ustalenie (art. 189 k.p.c.) w stosunkach umownych, „Palestra” 2015/5–6.
Rowiński T., Interes prawny w procesie cywilnym i w postępowaniu nieprocesowym, Warszawa 1971.
Rowiński T., Powództwo o ustalenie istnienia albo nieistnienia małżeństwa, „Nowe Prawo” 1965/11.
Rudkowska-Ząbczyk E. [w:] E. Marszałkowska-Krześ, Ł. Błaszczak, I. Gil, E. Rudkowska-Ząbczyk, Postępowanie cywilne, red. E. Marszałkowska-Krześ, Warszawa 2011.
Rüede T., Hadenfeld R., Schweizerisches Schiedsgerichtsrecht, Zürich 1980.
Rylski P., O większą autonomię postępowania nieprocesowego uwagi na tle wybranego orzecznictwa Sądu Najwyższego [w:] Sine ira et studio. Księga jubileuszowa dedykowana Sędziemu Jackowi Gudowskiemu, red. T. Ereciński, P. Grzegorczyk, K. Weitz, Warszawa 2016.
Rylski P., Uczestnik postępowania nieprocesowego – zagadnienia konstrukcyjne, Warszawa 2017.
Rylski P., Wpływ idei naukowych Eugeniusza Waśkowskiego na współczesną polską doktrynę prawa postępowania cywilnego, „Studia Iuridica” 2017/LXX.
Sauer W. von, Allgemeine Prozessrechtlehre, Berlin–München 1951.
Sauer W. von, Grundlagen des Prozessrecht, Stuttgart 1929.
Sawczuk M., O aktualności teorii stosunku prawnego cywilnoprocesowego [w:] Zbiór rozpraw z zakresu postępowania cywilnego poświęconych Profesorowi Włodzimierzowi Berutowiczowi w 40-lecie pracy naukowej, „Acta Universitatis Wratislaviensis” 1990/1028, Prawo CLXX.
Sawczuk M., Sull riforma della procedura civile polacca, “Rivista di Diritto Processuale” 1989/4.
Sawczuk M., Uwagi o europejskim prawie sądowym cywilnym i odrębnościach krajowego prawa sądowego [w:] Jednolitość prawa sądowego a jego odrębności krajowe, red. M. Sawczuk, Lublin 1997.
Schwab K.H., Walter G., Schiedsgerichtsbarkeit. Systematischer Kommentar, München 2005.
Siedlecki W., Istota procesu cywilnego z punktu widzenia interesów państwa i jednostki, „Państwo i Prawo” 1947/7–8.
Siedlecki W., Nieważność procesu cywilnego, Warszawa 1965.
Siedlecki W., O tzw. umowach procesowych [w:] Księga pamiątkowa ku czci prof. Alfreda Ohanowicza. Studia z prawa zobowiązań, Warszawa–Poznań 1979.
Siedlecki W., Podstawowe pojęcia prawne, Kraków 1948.
Siedlecki W., Podstawy rewizji cywilnej, Warszawa 1959.
Siedlecki W., Prawo procesowe cywilne a prawo cywilne materialne, „Krakowskie Studia Prawnicze” 1969/3–4.
Siedlecki W., Zarys postępowania cywilnego, Warszawa 1966.
Siedlecki W. [w:] J. Jodłowski, W. Siedlecki, Postępowanie cywilne. Część szczegółowa, Warszawa 1958.
Siedlik K., Charakter prawny umowy o arbitraż w prawie niemieckim i polskim, „Przegląd Ustawodawstwa Gospodarczego” 2000/2.
Sikora J., Orzeczenia nieistniejące, „Studia Cywilistyczne” 1978/XXIX.
Sławicki P., Ugoda zawarta przed mediatorem w polskim prawie cywilnym, Lublin 2025.
Sołtysiński S., Związanie zapisem na sąd polubowny i orzeczeniem arbitrażowym członków zgrupowania spółek, ich wspólników i interesariuszy, „Problemy Prawa Prywatnego Międzynarodowego” 2012/11.
Stawarska-Rippel A., Proces cywilny w „nowym wydaniu”: prawno-historycznych uwag kilka w związku z nowelizacją kodeksu postępowania cywilnego (z dnia 4 lipca 2019 r.) i komentarzami doktryny, „Miscellanea Historico-Iuridica” 2022/XXI.
Stefko K., Wadliwe akty sądu w postępowaniu cywilnym [w:] Rozprawy Prawnicze. Księga pamiątkowa dla uczczenia pracy naukowej Kazimierza Przybyłowskiego, Kraków–Warszawa 1964.
Strome M. [w:] M. Strome, B. Demeulenaere, International commmercial Arbitration in Belgium, Deventer–Boston 1989.
Szumański A., Wpływ uczestnictwa spółki kapitałowej w grupie spółek na związanie zapisem na sąd polubowny dokonanym przez inną spółkę z grupy, „Przegląd Prawa Handlowego” 2008/5.
Szumański A., Zakres podmiotowy zapisu na sąd polubowny w sporze ze stosunku spółki kapitałowej ze szczególnym uwzględnieniem sporu powstałego na tle rozporządzenia prawami udziałowymi [w:] Międzynarodowy i krajowy arbitraż handlowy u progu XXI wieku. Księga pamiątkowa dedykowana doktorowi habilitowanemu Tadeuszowi Szurskiemu, red. P. Nowaczyk, Warszawa 2008.
Śniady Sz., Interes prawny jako przesłanka powództwa, Warszawa–Łódź 2025.
Świeboda Z., Czynności procesowe w sądowym postępowaniu cywilnym, Warszawa 1990.
Świeboda Z., Nadanie klauzuli wykonalności aktowi notarialnemu, „Przegląd Sądowy” 1999/3.
Tomaszewski M. [w:] System Prawa Handlowego, t. 8, Arbitraż handlowy, red. A. Szumański, Warszawa 2015.
Torbus A., Umowa jurysdykcyjna w systemie międzynarodowego postępowania cywilnego, Toruń 2012.
Trammer H., Następcza bezprzedmiotowość powództwa procesu cywilnego, Kraków 1950.
Trammer H., Ugoda wedle przepisów kodeksu postępowania cywilnego, Kraków 1933.
Turek J., Cywilne postępowanie pojednawcze, „Palestra” 2004/1–2.
Voit W. [w:] Kommentar zur Zivilprozessordnung, red. H.J. Musielak, München 2002.
Wagner G., Prozeßverträge. Privatautonomie im Verfahrensrecht, Tübingen 1998.
Walasik M., Poddanie się egzekucji aktem notarialnym, Warszawa 2008.
Waligórski M., Kumulacja roszczeń w procesie, „Polski Proces Cywilny” 1937/19–20.
Waligórski M., Polskie prawo procesowe cywilne. Funkcje i struktura procesu, Warszawa 1947.
Warzocha E., Ustalenie stosunku prawnego lub prawa w sądowym postępowaniu cywilnym, Warszawa 1982.
Waśkowski E., Istota procesu cywilnego, „Głos Prawa. Przegląd Prawniczy Allerhanda” 2022/1 (9), reprint.
Waśkowski E., Istota procesu cywilnego, „Polski Proces Cywilny” 1936/12–13.
Waśkowski E., Podręcznik procesu cywilnego (1. Ustrój sądów cywilnych. 2. Postępowanie sporne), Lwów 1932.
Waśkowski E., System procesu cywilnego, Wilno 1932.
Weitz K., Charakter interesu prawnego jako przesłanki powództwa o ustalenie (art. 189 k.p.c.) [w:] Sine ira et studio. Księga jubileuszowa dedykowana Sędziemu Jackowi Gudowskiemu, red. T. Ereciński, P. Grzegorczyk, K. Weitz, Warszawa 2016.
Weitz K., Charakter interesu prawnego jako przesłanki powództwa o ustalenie (art. 189 k.p.c.), „Przegląd Sądowy” 2018/7–8.
Weitz K., Następstwo prawne w zakresie przedmiotu sporu w toku postępowania przed sądem polubownym, „Problemy Prawa Prywatnego Międzynarodowego” 2012/11.
Weitz K., Sądownictwo polubowne a sądy państwowe, „Przegląd Sądowy” 2007/3.
Weitz K., Związanie sądu granicami żądania w procesie cywilnym [w:] Aurea praxis aurea theoria. Księga pamiątkowa ku czci profesora Tadeusza Erecińskiego, t. 1, red. J. Gudowski, K. Weitz, Warszawa 2011.
Weitz K. [w:] T. Ereciński, J. Gudowski, K. Weitz, Kodeks postępowania cywilnego. Postępowanie rozpoznawcze. Komentarz, t. 3, red. T. Ereciński, Warszawa 2016.
Weitz K. [w:] System prawa procesowego cywilnego. Środki zaskarżenia, t. 3, cz. 2, red. J. Gudowski, Warszawa (b.r.w.).
Weitz K., Gajda-Roszczynialska K., Alternatywne metody rozwiązywania sporów ze szczególnym uwzględnieniem mediacji [w:] Mediacja sądowa w sprawach gospodarczych. Praktyka – teoria – perspektywy, red. A. Torbus, Warszawa 2015.
Wengerek E., Powództwo o ustalenie, „Ruch Prawniczy i Ekonomiczny” 1951/1.
Wengerek E., Przeciwegzekucyjne powództwa dłużnika, Warszawa 1967.
Werhanowski W., Znaczenie interesu prawnego w procesie cywilnym, Lwów 1908.
Wiśniewski A.W., Rozstrzyganie sporów korporacyjnych spółek kapitałowych przez sądy polubowne – struktura problemu (cz. I), „Prawo Spółek” 2005/4, s. 10 i n.
Wiśniewski A.W., Rozstrzyganie sporów korporacyjnych przez sądy polubowne w świetle nowej regulacji zdatności arbitrażowej sporów [w:] Międzynarodowy i krajowy arbitraż handlowy u progu XXI wieku. Księga pamiątkowa dedykowana doktorowi habilitowanemu Tadeuszowi Szurskiemu, red. P. Nowaczyk, Warszawa 2008.
Wiśniewski T., Kilka refleksji na temat wzajemnych zależności między prawem cywilnym materialnym i procesowym, „Polski Proces Cywilny” 2020/3.
Wojciechowski T., Charakter prawny ugody sądowej, „Przegląd Sądowy” 2001/6.
Wołodkiewicz B., Obce prawo procesowe w sądowym postępowaniu cywilnym, Warszawa 2024.
Wronkowska S., Podstawowe pojęcia prawa i prawoznawstwa, Poznań 2005.
Zachariasiewicz M., Zrałek J., Czy umowa arbitrażowa rozciąga się na podmioty powiązane ze spółką będącą stroną tej umowy, „ADR. Arbitraż i Mediacja” 2009/2.
Zedler F., Dochodzenie roszczeń majątkowych od małżonków, Warszawa 1976.
Zedler F., Poddanie się egzekucji aktem notarialnym, „Rejent” 1998/7–8.
Zedler F., Powództwo o zwolnienie od egzekucji, Warszawa 1973.
Zembrzuski T., Nieważność postępowania w procesie cywilnym, Warszawa 2017.
Zimmerman P., Prawo restrukturyzacyjne. Komentarz [w:] Prawo upadłościowe. Prawo restrukturyzacyjne. Komentarz, Warszawa 2025, Legalis.
Marcin Dziurda
doktor habilitowany nauk prawnych, profesor Uniwersytetu Warszawskiego, Katedra Postępowania Cywilnego, Wydział Prawa i Administracji; sędzia Trybunału Konstytucyjnego, Polska
ORCID: https://orcid.org/0000-0003-2896-818X
Szczególne środki ochrony w postępowaniu cywilnym przed SLAPP
W dniu 8.07.2026 r. weszła w życie ustawa o szczególnych środkach ochrony w postępowaniu cywilnym osób uczestniczących w debacie publicznej (tzw. ustawa antySLAPP). Stanowi ona implementację dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2024/1069 z 11.04.2024 r. w sprawie ochrony osób, które angażują się w debatę publiczną, przed oczywiście bezzasadnymi roszczeniami lub stanowiącymi nadużycie postępowaniami sądowymi.
Nowe przepisy mają na celu wprowadzenie procesowych środków ochrony przed SLAPP (określanymi przez dyrektywę 2024/1069 jako „strategiczne powództwa zmierzające do stłumienia debaty publicznej”). Nie dotyczy to jednak postępowań karnych ani arbitrażu.
Pod pewnymi względami zakres zastosowania ustawy antySLAPP został istotnie rozszerzony w stosunku do dyrektywy 2024/1069, która dotyczy tylko spraw transgranicznych. Tymczasem środki przewidziane w ustawie antySLAPP mają zastosowanie także w sprawach wewnątrzkrajowych.
Słowa kluczowe: SLAPP, debata publiczna, nadużycie prawa procesowego, kaucja, koszty zastępstwa procesowego
Marcin Dziurda
doctor habilitated in Law, Professor at the University of Warsaw, Department of Civil Procedure, Faculty of Law and Administration; judge of the Constitutional Tribunal, Poland
ORCID: https://orcid.org/0000-0003-2896-818X
Specific safeguards against SLAPPs in civil proceedings
The Act on Special Protective Measures in Civil Proceedings for Persons Participating in Public Debate (hereinafter: the “Anti-SLAPP Act”) entered into force on 8 July 2026. The Act constitutes the transposition into Polish law of Directive (EU) 2024/1069 of the European Parliament and of the Council of 11 April 2024 on protecting persons who engage in public participation from manifestly unfounded claims or abusive court proceedings.
The primary objective of the Anti-SLAPP Act is to introduce procedural safeguards designed to protect individuals and entities participating in public debate against SLAPPs, referred to in Directive (EU) 2024/1069 as “strategic lawsuits against public participation.” These safeguards are intended to prevent the misuse of civil proceedings as a means of suppressing public discourse and discouraging participation in matters of public interest. The scope of the Act is, however, limited to civil proceedings and does not extend to criminal or arbitration proceedings.
Notably, the Polish legislature has adopted a broader regulatory approach than that required by Directive (EU) 2024/1069. While the Directive applies exclusively to cross-border cases, the procedural mechanisms introduced by the Anti-SLAPP Act also extend to purely domestic disputes. Consequently, the Act provides protection against abusive litigation irrespective of whether the case involves a cross-border element, thereby extending the scope of protection beyond the minimum required by the Directive.
Keywords: SLAPP, public participation, abuse of procedural rights, security for costs, costs of legal representation
Bibliografia / References
Allerhand M., Podstęp w procesie, Lwów 1907.
Dziurda M., Legitymacja do wytaczania powództw na rzecz k.onsumentów, „Przegląd Sądowy” 2022/11–12.
Dziurda M., Strona pozwana w sprawach o publikację sprostowania prasowego, „Monitor Prawniczy” 2017/23.
Dziurda M., Szczególna zdolność sądowa a postępowanie egzekucyjne [w:] Symbolae Andreae Marciniak dedicatae. Księga jubileuszowa dedykowana Profesorowi Andrzejowi Marciniakowi, red. J. Jagieła, R. Kulski, Warszawa 2022.
Dziurda M., Szczególna zdolność sądowa organów państwowych w sprawach o publikację sprostowania prasowego. Glosa do wyroku Sądu Najwyższego – Izba Cywilna z dnia 31 stycznia 2023 r., II CSKP 793/22, „Orzecznictwo Sądów Polskich” 2024/5.
Grzegorczyk P., Legitymacja procesowa – pojęcie, funkcje i reżim procesowy, „Przegląd Sądowy” 2020/2.
Jokubauskas R., Świerczyński M., Propozycja nowego przepisu jurysdykcyjnego dla ochrony dóbr osobistych, „Transformacje Prawa Prywatnego” 2022/3.
Kodeks postępowania cywilnego. Komentarz, red. P. Rylski, Legalis 2025.
Kodeks postępowania cywilnego. Komentarz, t. 1, Postępowanie rozpoznawcze. Artykuły 1–124, red. T. Ereciński, Warszawa 2023.
Kurosz K., Pozwy stanowiące nadużycie przeciwko udziałowi publicznemu (slapp) w obszarze prawa o zwalczaniu nieuczciwej konkurencji [w:] Ad cuius bonum? O wartościach i interesach zasługujących na ochronę prawną. Księga jubileuszowa Profesor Heleny Żakowskiej-Henzler, red. Ż. Zemła-Pacud, T. Zimny, Warszawa 2023.
Nowicka Z., Instrumenty ochrony przeciwko SLAPP-om w polskim postępowaniu cywilnym (analiza zagadnienia na tle projektowanych regulacji EU), „Państwo i Prawo” 2024/1.
Olaś A., Zasada proporcjonalności w postępowaniu cywilnym, Warszawa 2024.
Oślizło-Doskocz N., Mechanizmy przeciwdziałania powództwom typu SLAPP – zagadnienia wybrane, „Acta Iuridica Resoviensa” 2025/1.
Pecyna M., Implementacja dyrektywy 2024/1069 („anty-SLAPP”) do polskiego systemu prawnego, „Państwo i Prawo” 2025/9.
Sekuła-Leleno M., Wniosek o sprostowanie złożony jedynie dla zwłoki jako nadużycie prawa procesowego, „Studia Prawnicze KUL” 2022/2.
Tomczyk E., Regulacje prawne dotyczące strategicznego powództwa zmierzającego do stłumienia debaty publicznej (SLAPP) jako nowy instrument ochrony prawnej w postępowaniu cywilnym, „Europejski Przegląd Sądowy” 2025/1.
Weitz K., Nadużycie „prawa” procesowego cywilnego, „Polski Proces Cywilny” 2020/1.
Szymon Śniady
doktor nauk prawnych, Katedra Postępowania Cywilnego I, Wydział Prawa i Administracji, Uniwersytet Łódzki, Polska
ORCID: https://orcid.org/0000-0002-8633-4102
Kilka słów na temat ustawy z 29 maja 2026 r. o ochronie osób uczestniczących w debacie publicznej przed powództwami typu SLAPP
Artykuł podejmuje problematykę ustawy z 29.05.2026 r. o szczególnych środkach ochrony w postępowaniu cywilnym osób uczestniczących w debacie publicznej, która implementuje dyrektywę Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2024/1069 z 11.04.2024 r. w sprawie ochrony osób, które angażują się w debatę publiczną, przed oczywiście bezzasadnymi roszczeniami lub stanowiącymi nadużycie postępowaniami sądowymi („strategiczne powództwa zmierzające do stłumienia debaty publicznej”), mającej przeciwdziałać tzw. SLAPP-om (Strategic Lawsuits Against Public Participation). Autor krytycznie odnosi się do wprowadzanego uzależnienia możliwości odrzucenia pozwu od aktywności pozwanego, wskazując na niespójność aksjologiczną i systemową proponowanej regulacji. W artykule szczególną uwagę poświęcono regulacji zawartej w ustawie, zgodnie z którą każde nadużycie prawa procesowego – niezależnie od jego celu – skutkować ma niedopuszczalnością czynności procesowej, w tym wniesienia pozwu. Wskazano, że nowelizacja będzie miała wpływ nie tylko na sprawy związane z tłumieniem debaty publicznej, lecz także na wszelkie powództwa wnoszone z zamiarem innym niż osiągnięcie wyroku uwzględniającego roszczenie (np. pozwy pozorne, szykanujące czy mające na celu wyłącznie pozyskanie danych osobowych).
Słowa kluczowe: dyrektywa (UE) 2024/1069, nadużycie prawa procesowego, odrzucenie pozwu, negatywne przesłanki procesowe, SLAPP (Strategic Lawsuit Against Public Participation), ochrona osób uczestniczących w debacie publicznej
Szymon Śniady
PhD in Law, Department of Civil Procedure I, Faculty of Law and Administration, University of Lodz, Poland
ORCID: https://orcid.org/0000-0002-8633-4102
A few words on the Act of 29 May 2026 on the Protection of Persons Participating in Public Debate against SLAPPs
The article examines legislation implementing the EU directive on the protection of individuals engaged in public debate from manifestly unfounded claims or abusive court proceedings and aimed at counteracting so-called SLAPPs (Strategic Lawsuits Against Public Participation). The author critically examines the requirement that the possibility of dismissing a claim depend on the defendant’s activity, pointing out the axiological and systemic inconsistencies of the proposed regulation. Particular attention is given to the provision under which any abuse of procedural rights – regardless of its purpose – would render the relevant procedural act, including the filing of a claim, inadmissible. It is noted that the amendment will affect not only cases concerning the suppression of public debate but also all lawsuits brought for purposes other than obtaining a judgment granting the relief sought, such as sham lawsuits, harassing claims, or actions aimed solely at obtaining personal data.
Keywords: directive (EU) 2024/1069, abuse of procedural law, dismissal of a lawsuit, negative procedural grounds, SLAPP (Strategic Lawsuit Against Public Participation), protection of persons participating in public debate
Bibliografia / References
Berutowicz W., Znaczenie prawne sądowego dochodzenia roszczeń, Warszawa 1966.
Broniewicz W., Umorzenie postępowania w procesie cywilnym [w:] Księga pamiątkowa ku czci K. Stefki, Warszawa–Wrocław 1967.
Bojko M., Uciszyć krytykę — pozwy przeciwko dziennikarzom i aktywistom, Onet.pl, publ. 26.04.2024 r. (dostęp: 10.07.2026 r.).
Cydzik S., Polska liderem Europy w SLAPP, „Rzeczpospolita” 25.08.2023 r.
Erling B., „Gazeta Wyborcza” otrzymała ponad 100 pozwów, które można uznać za SLAPP, Press.pl, publ. 3.06.2022 r. (dostęp: 10.07.2026 r.).
Gapska E., Przeciwdziałanie nadużyciom prawa procesowego w znowelizowanym Kodeksie postępowania cywilnego. Cz. I – Klauzula generalna, „Monitor Prawniczy” 2019/15.
Gil I., Powództwo oczywiście bezzasadne jako jedna z regulacji usprawniających przebieg postępowania cywilnego [w:] Założenia aksjologiczne nowelizacji KPC z 4.07.2019 r., red. S. Cieślak, seria Jurysprydencja 14, Łódź 2020.
Grzegorczyk P. [w:] Kodeks postępowania cywilnego. Komentarz, t. 2, Postępowanie rozpoznawcze, red. T. Ereciński, Warszawa 2016.
Jakubecki A., Nadużycie prawa procesowego cywilnego w postępowaniu zabezpieczającym [w:] Nadużycie prawa procesowego cywilnego, red. P. Grzegorczyk, M. Walasik, F. Zedler, Warszawa 2019.
Kamieński G. [w:] Kodeks postępowania cywilnego. Komentarz, red. E. Marszałkowska-Krześ, I. Gil, komentarz do art. 1911, Legalis 2023.
Kocot W., Plany i kierunki działań Komisji Kodyfikacyjnej Prawa Cywilnego, „Monitor Prawniczy” 2025/4.
Kunicki I., Kilka uwag na temat projektu Dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady w sprawie ochrony osób, które angażują się w debatę publiczną, przed ewidentnie bezpodstawnymi lub stanowiącymi nadużycie postępowaniami sądowymi („strategiczne powództwa zmierzające do stłumienia debaty publicznej”), „The Legal Culture” 2023/6.
Kursa S., Zapobieganie nadużywaniu prawa do sądu. Rzymskie sacramentum a współczesne SLAPP-y, „Ius Novum” 2025/1, t. 19.
Łazarska A., Postępowanie cywilne – odroczenie rozprawy – nadużycie prawa procesowego. Glosa do uchwały SN z dnia 11 grudnia 2013 r., III CZP 78/13, „Orzecznictwo Sądów Polskich” 2017/6.
Łętowska E., Po pierwszej lekturze wyroku Tuleya przeciw Polsce, „Europejski Przegląd Sądowy” 2023/10.
Manowska M. [w:] Kodeks postępowania cywilnego, t. 1, Komentarz. Art. 1–47716, red. M. Manowska, komentarz do art. 1911, Warszawa 2021.
Mikowski M., Sędzia Tuleya kontra Patryk Jaki. Kolejny spór o ochronę dóbr, „Rzeczpospolita” z 18.06.2024 r.
Odrowska-Stasiak M., Wniosek o rektyfikację wyroku jako przejaw nadużycia prawa procesowego, [w:] Symbolae Andreae Marciniak dedicatae, red. J. Jagieła, R. Kulski, Legalis 2022.
Osajda K., Nadużycie prawa w procesie cywilnym, „Przegląd Sądowy” 2005/5.
Plebanek M.G., Nadużycie praw procesowych w postępowaniu cywilnym, Warszawa 2012.
Pomian P., Setki milionów za protesty przeciwko koncernowi. „Efekt mrożący”, Onet.pl, publ. 18.04.2025 r. (dostęp: 10.07.2026 r.).
Pyziak-Szafnicka M. [w:] System Prawa Prywatnego, t. 1, Prawo cywilne – część ogólna. red. M. Safjan, Warszawa 2012
Resich Z., Przesłanki procesowe, Warszawa 1966.
Szanciło T. [w:] Kodeks postępowania cywilnego. Komentarz. Art. 1–45816, t. 1, red. T. Szanciło, komentarz do art. 1911, Legalis 2023.
Śniady S., Interes prawny jako przesłanka powództwa, Warszawa–Łódź 2025.
Telenga P. [w:] Kodeks postępowania cywilnego, t. 1, Komentarz do art. 1–729, red. A. Jakubecki, Warszawa 2017.
Weitz K., Nadużycie „prawa” procesowego cywilnego, „Polski Proces Cywilny” 2020/1.
Zdzieborska M., Dorota Kania stanie przed sądem za ujawnienie danych osobowych prokurator Ewy Wrzosek, Press.pl, publ. 19.08.2025 r. (dostęp: 10.07.2026 r.).
Zieliński A., Flaga-Gieruszyńska K., Kodeks postępowania cywilnego. Komentarz, komentarz do art. 1911, Warszawa 2024.
Żyznowski T. [w:] Kodeks postępowania cywilnego. Komentarz, t. 1, Artykuły 1–366, red. T. Wiśniewski, komentarz do art. 199, Warszawa 2021.
Wojciech Gierszewski
doktor nauk prawnych, radca prawny, rzecznik patentowy, Polska
ORCID: https://orcid.org/0000-0002-5983-227X
O potrzebie zmiany przepisu art. 755 § 22 k.p.c. w zakresie dotyczącym wysłuchania obowiązanego przed udzieleniem zabezpieczenia w sprawach z zakresu własności intelektualnej
W artykule przeanalizowano zmianę w zakresie udzielenia zabezpieczenia roszczeń niepieniężnych w sprawach z zakresu własności intelektualnej, tj. wprowadzenie jako zasady wysłuchania obowiązanego przed rozstrzygnięciem wniosku o udzielenie zabezpieczenia roszczeń z art. 755 § 22 k.p.c. Autor dokonuje analizy przyczyn jej wprowadzenia oraz wynikających z niej skutków dla pozycji procesowej uprawnionego. W jego ocenie zidentyfikowany przez ustawodawcę problem zwiększającej się skali nadużyć w uzyskiwaniu zabezpieczeń przez uprawnionych jest dyskusyjny, wprowadzony zaś środek – nieproporcjonalny. Posługując się przykładem z orzecznictwa niemieckiego, zaproponowano korektę rozwiązania, która w większym niż dotychczas zakresie pozwoliłaby na utrzymanie modelu ex parte postępowania, rozwiązując jednocześnie zidentyfikowany przez ustawodawcę problem.
Słowa kluczowe: postępowanie zabezpieczające, własność intelektualna, postępowanie ex parte, zabezpieczenie roszczeń niepieniężnych, wysłuchanie obowiązanego
Wojciech Gierszewski
PhD in Law, attorney-at-law, patent attorney, Poland
ORCID: https://orcid.org/0000-0002-5983-227X
The need to amend article 755 § 2² of the Code of Civil Procedure with regard to hearing the respondent before granting interim relief in intellectual property cases
The article analyses the amendment concerning the granting of interim relief in respect of non-monetary claims in intellectual property cases, namely the introduction, as a general rule, of a requirement to hear the respondent before deciding an application for interim relief under Article 755 § 2² of the Code of Civil Procedure. The author examines the reasons for introducing this amendment and its consequences for the applicant’s procedural position. In his view, the problem identified by the legislature – namely, the increasing scale of abuse by applicants in obtaining interim relief – is open to question, while the measure introduced is disproportionate. Drawing on an example from German case law, the author proposes a modification of the existing solution that would make it possible to preserve the ex parte model of proceedings to a greater extent than at present, while simultaneously addressing the problem identified by the legislature.
Keywords: interim relief proceedings, intellectual property, ex parte proceedings, interim relief in respect of non-monetary claims, hearing the respondent
Bibliografia / References
Adamczuk A., Pruś P., Radwan M., Sieńko M., Stefańska E., Manowska M., Kodeks postępowania cywilnego. Komentarz aktualizowany, t. 1, Art. 1–477(16), red. M. Manowska, LEX 2022.
Antoniuk J., Pismo zaporowe w postępowaniach o udzielenie zabezpieczenia roszczenia i zabezpieczenie środka dowodowego, „Monitor Prawniczy” 2022/6.
Antoniuk J., Uwagi na tle regulacji postępowania o udzielenie zabezpieczenia roszczenia w kontekście spraw własności intelektualnej [w:] Reforma prawa własności intelektualnej, cz. III, red. A. Adamczak, „Monografie. Studia. Rozprawy – Politechnika Świętokrzyska” 2023/M161.
Balcerzak M., Nowe przepisy dotyczące zabezpieczania roszczeń w sprawach własności intelektualnej (obowiązujące od 1 lipca 2023 r.), „Radca Prawny” 2023/3 (36).
Berger B., Bleibt alles anders?, ”Gewerblicher Rechtsschutz und Urheberrecht” (GRUR) 2021, 1131.
Bornkamm J., Abmahnung und rechtliches Gehör im anschließenden Verfügungsverfahren Stellungnahme zu Dissmanni, „Gewerblicher Rechtsschutz und Urheberrecht” (GRUR) 2020, 1152.
Gołaszewska A., Postępowanie zabezpieczające w sprawach własności intelektualnej, „Palestra” 2022/6.
Gołaszewska A., Zmiany w postępowaniu zabezpieczającym w sprawach własności intelektualnej – uwagi na gruncie ustawy nowelizującej KPC z 9.3.2023, „Monitor Prawniczy” 2023/6.
Kahnemann D., Pułapki myślenia. O myśleniu szybkim i wolnym, Poznań 2012.
Koźmieński K., Rylski P., Kotruchow K., Opinia Centrum Oceny Skutków Regulacji Uniwersytetu Warszawskiego do przepisów normujących instytucję postępowania zabezpieczającego w sprawach własności intelektualnej wprowadzonych nowelizacją kodeksu postępowania cywilnego z dnia 9 marca 2023 roku, Warszawa 2024, https://cosr.wpia.uw.edu.pl/wp-content/uploads/2025/03/20241219_Opinia-COSR.pdf (dostęp: 15.07.2026 r.).
Olaś A., Czy dążenie do przyspieszenia postępowania może usprawiedliwiać ograniczenie konstytucyjnych gwarancji prawa do sądu – Uwagi na tle orzecznictwa Trybunału Konstytucyjnego?, „Palestra” 2024/4.
Podrecki P., Wnioski o zabezpieczenie dowodów i zabezpieczenie roszczeń oraz o udzielenie informacji w prawie własności intelektualnej: potrzeba nowelizacji [w:] 100 lat ochrony własności przemysłowej w Polsce, Księga jubileuszowa Urzędu Patentowego Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 2018.
Sadza A., Upływ czasu jako negatywna przesłanka zabezpieczenia roszczeń w sprawach własności intelektualnej (art. 755 § 23 kodeksu postępowania cywilnego), „Przegląd Sądowy” 2024/10.
Sadza A., Wysłuchanie obowiązanego w postępowaniu zabezpieczającym w sprawach własności intelektualnej [w:] Kierunki rozwoju własności intelektualnej, red. B. Kaczmarska, A. Adamczak, Kielce 2025.
Świeczkowski J. (red.), Kodeks postępowania cywilnego. Komentarz, Warszawa 2025.
Targosz T., Zabezpieczenie roszczeń w prawie własności intelektualnej – przesłanki udzielenia i specyfika postępowania, „Transformacje Prawa Prywatnego” 2019/1.
Wiśniewski T., Dończyk D, Iwulski J, Jędrejek G, Koper I, Misiurek G, Orecki M, Pogonowski P, Sołtysik S, Zawistowski D, Zembrzuski T., Kodeks postępowania cywilnego. Komentarz. Tom. II. Artykuły 367–505(39), Warszawa 2021.
Zembrzuski T., Kodeks postępowania cywilnego. Koszty sądowe w sprawach cywilnych. Dochodzenie roszczeń w postępowaniu grupowym. Przepisy przejściowe. Komentarz do zmian. Tom I i II, Warszawa 2020.
Łukasz Syrek-Gerstenkorn
doktorant w Szkole Doktorskiej Nauk Społecznych Uniwersytetu Łódzkiego; asystent, Katedra Prawa Cywilnego, Wydział Prawa i Administracji, Uniwersytet Łódzki; radca prawny, Polska
ORCID: https://orcid.org/0000-0003-3493-1682
Wątpliwości konstytucyjne i systemowe dotyczące procedury sądowego powołania rewidenta do spraw szczególnych w spółkach publicznych – stan de lege lata i postulaty de lege ferenda
Przedmiotem artykułu jest krytyczna analiza regulacji dotyczącej zaskarżalności postanowień wydawanych w przedmiocie powołania rewidenta do spraw szczególnych w spółce publicznej (art. 85 ust. 5 ustawy o ofercie publicznej). Poddano weryfikacji dominującą wykładnię, wykluczającą dopuszczalność zaskarżenia postanowienia uwzględniającego wniosek, wskazując na jej sprzeczność ze standardami konstytucyjnymi, w tym zasadą równości obywateli wobec prawa (art. 32 ust. 1 Konstytucji RP) i zasadą prawa do sądu (art. 45 ust. 1 Konstytucji RP), oraz z systemowymi regułami postępowania nieprocesowego (art. 518 k.p.c.). Szczególną uwagę poświęcono ustrojowej pozycji referendarza sądowego jako organu, który w praktyce rozpoznaje przedmiotowe wnioski. Wykazano, że brak instancyjnej kontroli orzeczeń referendarza, połączony ze zwolnieniem z obowiązku ich uzasadniania (art. 357 § 21 k.p.c.), prowadzi do systemowego ryzyka oportunizmu orzeczniczego oraz pozbawienia spółki publicznej prawa do rzetelnego procesu sądowego (art. 6 EKPCz). Konkluzję stanowią postulaty de lege ferenda, zmierzające do wprowadzenia pełnej zaskarżalności orzeczeń merytorycznych w tym przedmiocie, co zapewniłoby realizację konstytucyjnego wymogu sądowej kontroli aktów stosowania prawa.
Słowa kluczowe: spółki publiczne, rewident do spraw szczególnych, postępowanie cywilne, referendarz sądowy, wątpliwości konstytucyjne
Łukasz Syrek-Gerstenkorn
doctoral candidate at the Doctoral School of Social Sciences, University of Lodz; assistant, Department of Civil Law, Faculty of Law and Administration, University of Lodz; attorney-at-law, Poland
ORCID: https://orcid.org/0000-0003-3493-1682
Constitutional and systemic doubts concerning the procedure for the judicial appointment of a special auditor in public companies: the de lege lata position and de lege ferenda proposals
The article critically analyses the rules governing the appealability of orders concerning the appointment of a special auditor in a public company (Article 85(5) of the Public Offering Act). The author examines the prevailing interpretation, according to which an order granting the application is not subject to appeal, and points to its inconsistency with constitutional standards, including the principle of equality before the law (Article 32(1) of the Polish Constitution), the right to a court (Article 45(1) of the Polish Constitution), and the systemic rules governing non-contentious proceedings (Article 518 of the Code of Civil Procedure). Particular attention is paid to the constitutional status of the court referendary as the judicial officer who, in practice, examines such applications. The author argues that the absence of appellate review of rulings issued by court referendaries, combined with the absence of a requirement to provide reasons for such rulings (Article 357 § 2¹ of the Code of Civil Procedure), creates a systemic risk of judicial opportunism and deprives public companies of their right to a fair trial under Article 6 of the ECHR. The article concludes with a set of de lege ferenda proposals aimed at introducing a right of appeal against all rulings on the merits in such cases, thereby ensuring compliance with the constitutional requirement of judicial review of acts applying the law.
Keywords: public companies, special auditor, civil proceedings, court clerk, constitutional doubts
Bibliografia / References
Borkowska K., Jakszuk S. [w:] K. Borkowska et al., Ustawa o ofercie publicznej i warunkach wprowadzania instrumentów finansowych do zorganizowanego systemu obrotu oraz o spółkach publicznych. Komentarz [w:] Prawo rynku kapitałowego. Tom II. Komentarz, red. M. Wierzbowski, L. Sobolewski, P. Wajda, Warszawa 2023.
Chomiuk M. [w:] Kodeks spółek handlowych. Komentarz, red. Z. Jara, Legalis 2025.
Dyl M. [w:] A. Chłopecki, M. Dyl, Ustawa o ofercie publicznej i warunkach wprowadzania instrumentów finansowych do zorganizowanego systemu obrotu oraz o spółkach publicznych. Komentarz, Warszawa 2014.
Florczak-Wątor M. [w:] Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej. Komentarz, red. P. Tuleja, Warszawa 2023.
Garlicki L., Wojtyczek K. [w:] Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej. Komentarz. Tom II, red. L. Garlicki, M. Zubik, Warszawa 2016.
Grzegorczyk P. [w:] Konstytucja RP. Tom II. Komentarz do art. 87–243, red. M. Safjan, L. Bosek, Warszawa 2016.
Haczkowska M. [w:] R. Balicki, M. Bartoszewicz, K. Complak, A. Ławniczak, M. Masternak-Kubiak, M. Haczkowska, Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej. Komentarz, Warszawa 2014.
Jaranowski T., Mataczyński M. [w:] Ustawa o ofercie publicznej. Komentarz, red. T. Sójka, Warszawa 2025.
Kidyba A., Michalski M., Prawo żądania wyboru tzw. rewidenta do spraw szczególnych w spółkach publicznych [w:] A. Kidyba, M. Michalski, Spółka akcyjna, Warszawa 2014.
Mataczyński M. [w:] M. Mataczyński, A. Skoczylas, T. Sójka, R. Zawłocki, Komentarz do ustawy o ofercie publicznej i warunkach wprowadzania instrumentów finansowych do zorganizowanego systemu obrotu oraz o spółkach publicznych [w:] Prawo rynku kapitałowego. Komentarz, red. T. Sójka, Warszawa 2015.
Naleziński B. [w:] Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej. Komentarz, red. P. Tuleja, Warszawa 2023.
Panfil K. [w:] Kodeks postępowania cywilnego. Komentarz aktualizowany. Tom I. Art. 1–505³⁹, red. O.M. Piaskowska, LEX 2025.
Rylski P., Pozycja ustrojowa i procesowa referendarza sądowego w postępowaniu cywilnym, „Prawo w Działaniu. Sprawy Cywilne” 2011/10.
Szumański A., Nadzór akcjonariuszy mniejszościowych spółki publicznej wskutek doprowadzenia do jej zbadania przez rewidenta do spraw szczególnych (art. 84–86 OfertaPublU) [w:] A. Szumański, D. Wajda, R.L. Kwaśnicki, F. Ostrowski, R. Potrzeszcz, K.M. Szymański, Rada nadzorcza spółki kapitałowej, Warszawa 2025.
Szwast M., Referendarz sądowy w sądownictwie powszechnym – status prawny, rozwój kompetencji i jego ograniczenia, „Analizy i Rekomendacje HFPC” 2016/2, https://hfhr.pl/upload/2022/01/referendarz-sa-dowy-w-sa-downictwie-powszechnym-status-prawny-rozwo-j-kompetencji-i-jego-ograniczenia-.pdf (dostęp: 18.07.2026 r.).
Katarzyna Bilewska
doktor habilitowany nauk prawnych, profesor Uniwersytetu Warszawskiego, Wydział Prawa i Administracji; adwokat, Polska
ORCID: https://orcid.org/0000-0003-0988-7480
udział w autorstwie tekstu – 50%
Antoni Żukowski
doktorant w Szkole Doktorskiej Nauk Społecznych Uniwersytetu Warszawskiego, adwokat, Polska
ORCID: https://orcid.org/0000-0003-3866-4753
udział w autorstwie tekstu – 50%
Czy sąd polubowny może ustanowić kuratora?
W artykule rozważono, czy sąd polubowny z siedzibą w Polsce może wyznaczyć kuratora do reprezentowania strony, która nie posiada właściwej reprezentacji w postępowaniu arbitrażowym. Kwestia ta ma szczególne znaczenie w sporach korporacyjnych i spółdzielczych, w których przepisy ustawowe wykluczają reprezentację przez zarząd spółki ze względu na konflikt interesów i wymagają wyznaczenia kuratora przez sąd. Autorzy analizują ten problem w kontekście polskiego prawa arbitrażowego, postępowania cywilnego, prawa spółek oraz prawa spółdzielczego, uwzględniając poglądy doktrynalne oraz najnowsze zmiany legislacyjne dotyczące zdatności arbitrażowej sporów korporacyjnych. W artykule wykazano, że nie istnieje wyraźna podstawa prawna pozwalająca sądom polubownym na samodzielne wyznaczenie kuratora, w tym kuratora procesowego na podstawie art. 69 Kodeksu postępowania cywilnego. Funkcjonalna interpretacja art. 1192 k.p.c. pozwala jednak sądom polubownym zwrócić się do sądów powszechnych o pomoc w wyznaczeniu kuratora. W sporach dotyczących ważności uchwał brak skutecznych mechanizmów zapewniających właściwą reprezentację strony może sprawić, że arbitrażu nie da się przeprowadzić, co uzasadnia stwierdzenie niewykonalności umowy arbitrażowej. Autorzy stwierdzają, że zidentyfikowana luka regulacyjna podważa skuteczność arbitrażu w sporach korporacyjnych i wymaga interwencji ustawodawczej.
Słowa kluczowe: sąd polubowny, arbitraż, kurator, reprezentacja strony, prawo spółek, prawo spółdzielcze
Katarzyna Bilewska
Doctor habilitated in Law, Professor at the University of Warsaw, Faculty of Law and Administration; Advocate, Poland
ORCID: https://orcid.org/0000-0003-0988-7480
Author’s contribution – 50%
Antoni Żukowski
PhD student at the Doctoral School of Social Sciences at the University of Warsaw, Advocate, Poland
ORCID: https://orcid.org/0000-0003-3866-4753
Author’s contribution – 50%
Can an Arbitral Tribunal appoint a representative for an unrepresented party?
This article examines whether an arbitral tribunal seated in Poland may appoint a representative for a party that lacks proper representation in arbitral proceedings. The issue is particularly relevant in corporate and cooperative disputes, where statutory rules preclude an entity’s management body from representing it because of a conflict of interest and require a state court to appoint such a representative. The authors analyse the issue in the context of Polish arbitration law, civil procedural law, company law, and cooperative law, taking into account doctrinal views and recent legislative developments concerning the arbitrability of corporate disputes. The article argues that there is no express legal basis for arbitral tribunals themselves to appoint such a representative, including a representative under Article 69 of the Polish Code of Civil Procedure. However, a functional interpretation of Article 1192 of the Code permits arbitral tribunals to seek the assistance of state courts in appointing such a representative. In disputes concerning the validity of corporate resolutions, the absence of effective mechanisms for ensuring proper representation may render arbitration impracticable and potentially justify a finding that the arbitration agreement is unenforceable. The authors conclude that this regulatory gap undermines the effectiveness of arbitration in corporate disputes and calls for legislative intervention.
Keywords: arbitral tribunal, arbitration, court-appointed representative, party representation, company law, cooperative law
Bibliografia / References
Bilewska K., Nowe otwarcie w polskim arbitrażu korporacyjnym, „Biuletyn Arbitrażowy SA KIG” 2022/29.
Bilewska K. [w:] Kodeks spółek handlowych. Komentarz, red. Z. Jara, Legalis 2025.
Błaszczak Ł., Ludwik M., Sądownictwo polubowne (arbitraż), Warszawa 2007.
Chyla Ł., Inne od zdatności arbitrażowej przeszkody prawne w przyjęciu kognicji sądów polubownych w tzw. sporach uchwałowych, „ADR. Arbitraż i Mediacja” 2017/2.
Chyla Ł., Uwagi odnośnie sytuacji arbitrażu wewnątrzkorporacyjnego w Polsce dwa lata po reformie, „ADR. Arbitraż i Mediacja” 2021/3.
Durbas M., Postępowanie arbitrażowe bez udziału pozwanego (default proceedings), „Biuletyn Arbitrażowy SA KIG” 2025/30.
Dziurda M., Granice kompetencji kuratorów procesowych, „Monitor Prawniczy” 2020/11.
Dziurda M., Perspektywy arbitrażu w sprawach korporacyjnych, „Przegląd Prawa Handlowego” 2023/7.
Dziurda M., Wynagrodzenie kuratorów procesowych, „Monitor Prawniczy” 2022/23.
Dziurda M., Rawczyński P. [w:] Kodeks postępowania cywilnego. Komentarz, red. cz. III A. Olaś, red. nacz. P. Rylski, Legalis 2024.
Gessel-Kalinowska B., Kisielińska-Garncarek J., Zdatność arbitrażowa sporu dotyczącego wyłączenia wspólnika ze spółki z o.o. Glosa do postanowienia SA z dnia 15 grudnia 2016 r., V ACz 1309/16, „Glosa” 2019/1.
Gil P., Współpraca sądów powszechnych i sądów polubownych w zakresie rozstrzygania spraw cywilnych – rola sądów powszechnych w cywilnych postępowaniach pozasądowych; zagadnienia wybrane, „ADR. Arbitraż i Mediacja” 2014/3.
Gołąb S., Wusatowski Z., Kodeks sądów polubownych, Kraków 1933.
Jurcewicz W., Wiśniewski C., Zdatność arbitrażowa sporów korporacyjnych – perspektywa polska, „Przegląd Prawa Handlowego” 2015/10.
Kościółek A., Z problematyki ustanowienia kuratora procesowego dla osoby nieznanej z miejsca pobytu, „Przegląd Sądowy” 2015/5.
Marszałkowska-Krześ E., Zaskarżenie uchwały wspólników w spółce z o.o. przed sądem polubownym, „Przegląd Prawa Handlowego” 1998/3.
Olaś A., Inability to Bear Arbitration Costs as a Basis for Court’s Refusal to Enforce Arbitration Agreement. Commentary on the Supreme Court Decision of 19 January 2024, case II CSKP 897/22, „Forum Prawnicze” 2024/4.
Orecki M., Polskie przepisy o sądzie polubownym (arbitrażowym) – uwagi de lege ferenda, „Polski Proces Cywilny” 2014/2.
Sadowski W. [w:] Kodeks postępowania cywilnego. Komentarz, red. cz. III A. Olaś, red. nacz. P. Rylski, Legalis 2024.
Schütze R., Tschernin D., Wais W., Handbuch des Schiedsverfahrens. Praxis der deutschen und internationalen Schiedsgerichtsbarkeit, Berlin–Boston 1990.
Steinbrück B., Die Unterstützung ausländischer Schiedsverfahren durch staatliche Gerichte, Tübingen 2009.
Szpara J., Łaszczuk M., Czy autonomia stron w ustalaniu reguł postępowania przed sądem polubownym jest ograniczona w czasie? [w:] Księga pamiątkowa 60-lecia Sądu Arbitrażowego przy Krajowej Izbie Gospodarczej w Warszawie, przew. red. J. Okolski, red. A. Całus, M. Pazdan, S. Sołtysiński, T. Wardyński, S. Włodyka, Warszawa 2010.
Szumański A. [w:] System Prawa Handlowego, t. 8, Arbitraż handlowy, red. A. Szumański, Warszawa 2015.
Tomaszewski M., O zaskarżaniu uchwał korporacyjnych do sądu polubownego – de lege ferenda, „Przegląd Sądowy” 2012/4.
Tomaszewski M., Skutki prawne wyroku sądu polubownego [w:] Aurea praxis. Aurea theoria. Księga pamiątkowa ku czci Profesora Tadeusza Erecińskiego, t. 2, red. K. Gudowski, K. Weitz, Warszawa 2011.
Weitz K., Przesłanki i zakres pomocy sądu państwowego dla sądu polubownego w postępowaniu dowodowym (art. 1192 k.p.c.), „ADR. Arbitraż i Mediacja” 2009/2.
Weitz K., Sądownictwo polubowne a sądy państwowe, „Przegląd Sądowy” 2007/3.
Zbiegień-Turzańska A., Specjalne zasady reprezentacji spółdzielni, „Przegląd Prawa Handlowego” 2017/4.
Zielepucha M., Nowelizacje przepisów części piątej Kodeksu postępowania cywilnego w latach 2017–2019 – ocena wprowadzonych regulacji, „Annales UMCS” 2022/2.
Adam Brzozowski
profesor doktor habilitowany nauk prawnych, Wydział Prawa i Administracji, Uniwersytet Warszawski, Polska
Grażyna Bałtruszajtys
doktor habilitowany nauk prawnych, emerytowany profesor nadzwyczajny Uniwersytetu Warszawskiego, Polska
Wojciech J. Kocot
profesor doktor habilitowany nauk prawnych, Wydział Prawa i Administracji, Uniwersytet Warszawski, radca prawny, Polska
Katarzyna Michałowska
doktor nauk prawnych, radca prawny, Polska
Michał Romanowski
profesor doktor habilitowany nauk prawnych, adwokat, Polska
Mirosław Stec
profesor doktor habilitowany nauk prawnych, Wydział Prawa i Administracji, Uniwersytet Jagielloński, Polska
Andrzej Szumański
profesor doktor habilitowany nauk prawnych, Wydział Prawa i Administracji, Uniwersytet Jagielloński, adwokat, Polska
Wspomnienia o Profesorze Jerzym Rajskim
Adam Brzozowski
Professor, doctor habilitated in Law, Faculty of Law and Administration, University of Warsaw, Poland
Grażyna Bałtruszajtys
doctor habilitated in Law, retired Associate Professor at the University of Warsaw, Poland
Wojciech J. Kocot
Professor, doctor habilitated in Law, Faculty of Law and Administration, University of Warsaw; attorney-at-law, Poland
Katarzyna Michałowska
PhD in Law; attorney-at-law, Poland
Michał Romanowski
Professor, doctor habilitated in Law; advocate, Poland
Mirosław Stec
Professor, doctor habilitated in Law, Faculty of Law and Administration, Jagiellonian University, Poland
Andrzej Szumański
Professor, doctor habilitated in Law, Faculty of Law and Administration, Jagiellonian University; advocate, Poland
Reminiscences of Professor Jerzy Rajski
Wkład Profesora Jerzego Rajskiego (1933–2025) w naukę postępowania cywilnego
Karol Weitz
profesor doktor habilitowany nauk prawnych; sędzia Sądu Najwyższego, Polska
ORCID: https://orcid.org/0000-0003-0408-5374
Professor Jerzy Rajski’s (1933–2025) Contribution to the Scholarship of Civil Procedure
Karol Weitz
Professor, doctor habilitated in Law; Judge of the Supreme Court, Poland
ORCID: https://orcid.org/0000-0003-0408-5374
Karol Weitz
profesor doktor habilitowany nauk prawnych, sędzia Sądu Najwyższego, Polska
ORCID: https://orcid.org/0000-0003-0408-5374
Wykaz publikacji Profesora Jerzego Rajskiego z zakresu postępowania cywilnego
Karol Weitz
Professor, Doctor habilitated in Law, Judge of the Supreme Court, Poland
ORCID: https://orcid.org/0000-0003-0408-5374
List of Professor Jerzy Rajski’s Publications on Civil Procedure
Magdalena Skibińska
doktor nauk prawnych, adiunkt, Katedra Prawa Pracy i Postępowania Cywilnego, Instytut Nauk Prawnych, Uniwersytet Zielonogórski, Polska
ORCID: https://orcid.org/0000-0003-1676-1157
Sprawozdanie z Polsko-Niemieckiego Forum Prawniczego i międzynarodowej konferencji naukowej pt. „Cudzoziemiec przed sądem” (Zielona Góra, 12–14.05.2026 r.)
Magdalena Skibińska
PhD in Law, Assistant Professor, Department of Labour Law and Civil Procedure, Institute of Legal Sciences, University of Zielona Góra, Poland
ORCID: https://orcid.org/0000-0003-1676-1157
Report on the Polish–German Legal Forum and the International Academic Conference entitled “A Foreigner Before the Court” (Zielona Góra, 12–14 May 2026)
Andrzej Wach
doktor habilitowany nauk prawnych, profesor Uniwersytetu Warszawskiego, Wydział Prawa i Administracji; radca prawny, Polska
ORCID: https: //orcid.org/0000-0002-6196-2794
Arbitraż wrażliwy na prawa. Glosa do wyroku Wielkiej Izby Europejskiego Trybunału Praw Człowieka z 10.07.2025 r., skarga nr 10934/21, w sprawie Caster Semenya przeciwko Szwajcarii
Komentowany wyrok Wielkiej Izby ETPC nie spełnił oczekiwań tej części środowiska sportowego, które liczyło na merytoryczne odniesienie się przez sędziów strasburskich do kwestii statusu lekkoatletek z podwyższonym poziomem testosteronu w zakresie praw do poszanowania ich tożsamości, prywatności oraz integralności fizycznej i psychicznej. Niezaprzeczalną wartością orzeczenia jest natomiast przyjęcie, że wyróżniony arbitraż przymusowy CAS zasadniczo zmienia standard kontroli sądowej w przypadkach, gdy zagrożone są podstawowe prawa jednostki. W tym kontekście ETPC stwierdził, iż szwajcarski Trybunał Federalny nie powinien ograniczać się do tradycyjnej wąskiej kontroli wyroku pod kątem jego zgodności z kryterium porządku publicznego, lecz winien przeprowadzić „szczególnie rygorystyczną analizę” orzeczeń CAS. Otwiera to drogę do wyraźnego przyjmowania konstrukcji „arbitrażu wrażliwego na prawa” w sporach sportowych, jak również pracowniczych, konsumenckich czy ubezpieczeniowych.
Słowa kluczowe: arbitraż przymusowy, dyskryminacja sportowca, prawa podstawowe, zawodniczka interseksualna
Andrzej Wach
Doctor habilitated in Law, Professor at the University of Warsaw, Faculty of Law and Administration; attorney-at-law, Poland
ORCID: https://orcid.org/0000-0002-6196-2794
The Swiss Confederation’ s failure to ensure the right to a fair trial for two-time Olympic 800 m champion Caster Semenya. Commentary on the judgment of the Grand Chamber of the European Court of Human Rights of July 11, 2025, application no. 10934/21, in the case of Caster Semenya v. Switzerland
The Grand Chamber judgment of the ECtHR under comment did not meet the expectations of members of the sporting community who had hoped for a substantive response from the Strasbourg judges concerning the status of female athletes with elevated testosterone levels and their rights to respect for their identity, privacy, and physical and mental integrity. The undeniable value of the judgment, however, lies in its recognition that the compulsory nature of CAS arbitration fundamentally alters the standard of judicial review in cases in which fundamental rights are at stake. In this context, the ECtHR held that the Swiss Federal Supreme Court should not confine itself to the traditional, narrow review of an arbitral award for compliance with public policy, but should conduct a “particularly rigorous analysis” of CAS awards. This paves the way for the explicit adoption of the concept of “rights-sensitive arbitration” not only in sports disputes but also in employment, consumer, and insurance disputes.
Keywords: compulsory arbitration, discrimination against athletes, fundamental rights, intersex athlete
Bibliografia / References
Agrawal S., After Semenya: On Switzerland on the human rights in sport arbitrage, Völkerrechtsblog, 22.09.2025 r., https: //voelkerrrchtsblog.org/after –semenya/ (dostęp: 25.02.2026 r.).
Cooper J., Semenya v.Switzerland (European Court of Human Rights), No 10934/21, July 11 2023, “Entertainment and Sports Law Journal” 2023/21, 11.07.2023 r., https: //entsportslawjournal.com/issue/142/info/ (dostęp: 25.02.2026 r.).
Dutreille S., L’arbitrage obligatoire infirmé et consequences pratique, https: // poitout-avocat.com/larbitrage-obligatoire-infirme-evolution-juridique-et-consequences-pratiques (dostęp: 25.02.2026 r.).
Ereciński T., Weitz K., Sąd arbitrażowy, Warszawa 2008.
James M., A victory for Caster Semenya – but still no right to compete, “The International Sports Law Journal” 2023/2.
James M., Sports Law, London 2013.
Lindholm J., The Court of Arbitration for Sports and its jurisprudence an empirical inquiry into lex sportive, Hague 2014.
Loland S., Caster Semenya, athlete classification, and fair equality of opportunity in sport, “Journal of Medical Ethics” 2020/46.
Łebek P., Pomiędzy realizmem a idealizmem – kilka uwag nt. sprawy Semenya i zakazu dyskryminacji [w:] Prawne aspekty dyskryminacji w sporcie, red. M. Leciak, seria: “Sport i Prawo”, zeszyt 23, Warszawa 2025.
Maisonneuve M., L’arret Semenya: une victoire pour les droits fondamentax des athletes?, https://leclubdesjuristes.com/sport/larret-semenya-une-victoire-pour-les-droits-fondamentaux-des-athletes-11565/ (dostęp: 25.02.2026 r.).
Mavromati D., Reeb M., The Code of the Court of Arbitration for Sport, Aalphen aan den Rijn 2025.
Piasecki K., Kodeks postępowania cywilnego, Warszawa 2007.
Sitek M., Udział osób transpłciowych w sporcie. Prawo do równości a równości szans w sporcie, “Journal of Modern Science” 2021/46, t. 1.
Starosta L., Dyskryminacja w sporcie na tle polityzacji prawa sportowego [w:] Prawne aspekty dyskryminacji w sporcie, seria: „Sport i Prawo”, zeszyt 23, red. M. Leciak, Warszawa 2025.
Wach A., Ewolucja konstrukcji arbitrażu sportowego, „Polski Proces Cywilny” 2020/2.
Wach A., Znaczenie koncepcji pluralizmu prawnego i lex mercatoria dla rozwoju pojęcia lex sportiva, „Przegląd Prawa Handlowego” 2023/12.
Wach A., Ograniczenia dyskryminacyjne w zakresie realizacji sportowego sądownictwa polubownego [w:] Prawne aspekty dyskryminacji w sporcie, red. M. Leciak, seria: „Sport i Prawo”, zeszyt 23, Warszawa 2025.
Weger F. De, Webster, Matuzalem, De Sanctis..., and the Future, “The International Sports Law Journal” 2011/3–4.