Metafory prawnicze Owena BarfieldaDr Marta Dubowska
Uniwersytet Jagielloński w Krakowie
Prof. dr hab. Adam Dyrda
Uniwersytet Jagielloński w Krakowie
Metafory prawnicze Owena Barfielda
Artykuł stanowi filozoficzne wprowadzenie do twórczości Owena Barfielda (1898–1997), angielskiego prawnika, poety i filozofa. Barfield nie jest należycie rozpoznany w rodzimym dyskursie literackim, filozoficznym i prawnym. Autorzy argumentują, że twórczość Barfielda stanowi „zapomniane ogniwo” w historii ruchu Law and Literature. Znakomity esej Barfielda pt. Poetic diction and legal fiction (1948) opublikowany jest w niniejszym numerze Państwa i Prawa jako „Poetycka dykcja a prawnicza fikcja” (w przekładzie autorów niniejszego eseju).
Słowa kluczowe: Owen Barfield, romantyzm, modernizm, Samuel Taylor Coleridge, prawo i literatura, dykcja poetycka, fikcja prawna
Owen Barfield’s Legal Metaphors
This article serves as a philosophical introduction to the work of Owen Barfield (1898–1997), an English lawyer, poet, and philosopher. Barfield is not sufficiently recognized in our domestic literary, philosophical, and legal discourse. The authors argue that Barfield’s work constitutes a ‘forgotten link’ in the history of the Law and Literature movement. In this issue of Państwo i Prawo, we are publishing Barfield’s outstanding essay, ‘Poetic Diction and Legal Fiction’ (1948), translated by the authors of this essay.
Keywords: Owen Barfield, Romanticism, Modernism, Samuel Taylor Coleridge, law and literature, poetic diction, legal fiction
Bibliografia
Adey L., C. S. Lewis’ ‘Great War’ with Owen Barfield, Victoria, British Columbia 2002 [1978]
Austin J.L., Mówienie i poznawanie. Rozprawy i wykłady filozoficzne, tłum. B. Chwedeńczuk, Warszawa 1993
Bacon F., Novum Organum, tłum. J. Wikarjak, K. Ajdukiewicz, Warszawa 1955
Barfield O., History in English Words, London 1969 [1926]
Barfield O., Poetic Diction: A Study in Meaning, Middletown 1973 [org. wyd. London 1928]
Black M., Metafora, „Pamiętnik Literacki: czasopismo kwartalne poświęcone historii i krytyce literatury polskiej” 1971/3(62)
Black M., Metaphor [w:] Models and Metaphors. Studies in Language and Philosophy. Ithaca, New York 1962
Bullitt J., Jackson Bate W., Distinctions between Fancy and Imagination in Eighteenth-Century English Criticism, „Modern Language Notes” 1945/1(60)
Clifford W.K., Etyka przekonań, tłum. M. Dubowska, A. Dyrda, „Er(r)go. Teoria–Literatura–Kultura” 2017/2
Colerdige S.T., Biographia Literaria, t. 1, red. J. Shawcross, Oxford 1983 [1907]
Coleridge S.T., Biographia Literaria or Biographical Sketches of My Literary Life and Opinions, t. 1, red. J. Engell, W. Jackson Bate, Princeton 1983
Coleridge S.T., Biographia Literaria, tłum. B. Działoszyński, Warszawa 2019
Czykwin E., Metafory w naukach społecznych. Zasadność aplikacyjna, Warszawa 2021
Dubowska M., (Nie)oczywiste związki prawa i literatury, praca doktorska, Kraków 2024
Dubowska M., Imaginative Legal Education and the Rule of Law, „Law and Humanities” 2025
Dubowska M., Dyrda A., Metoda prawnicza: nieurzeczywistniony ideał czy szkodliwy mit?, „Ruch Prawniczy, Ekonomiczny i Socjologiczny” 2015/1(87)
Dyrda A., The growth of legal meaning: The pragmatist perspective [w:] W. Załuski, S. Bourgeois-Gironde, A. Dyrda, Research Handbook on Legal Evolution, Cheltenham 2024
Fisher L., Foreword [w:] J. Hipolito, Owen Barfield’s Poetic Philosophy: Meaning and Imagination, London 2024
Fuller L.L., Legal Fictions, Stanford 1967
Głażewski M., Rudolf Steiner. Przyczynek do biografii, „Przegląd Pedagogiczny” 2013/1
Hipolito J., Owen Barfield’s Poetic Philosophy: Meaning and Imagination, London 2024
Horkheimer M., Adorno T.W., Dialektyka oświecenia, tłum. M. Łukasiewicz, Warszawa 1994
Jakubiec M., Metafory, prawo i artefakty, czyli kilka uwag na temat pojęć prawnych z perspektywy kognitywnej, „Archiwum Filozofii Prawa i Filozofii Społecznej” 2017/1
Jakubiec M., Metaforyczność prawa. O ucieleśnianiu pojęć prawnych, Kraków 2023
James W., Pragmatyzm; z dołączeniem wykładu „Dylemat determinizmu” oraz szkiców „W. James” i „Pragmatyzm”, red. H. Goldberg, tłum. W.M. Kozłowski, Warszawa 1911
Jang G.-R., The Imagination ‘Beyond’ and ‘Within’ Language: An Understanding of Coleridge’s Idea of Imagination, „Studies in Romanticism” 1986/4(25)
Johnson M., Lakoff G., Metafory w naszym życiu, tłum. T.P. Krzeszowski, Warszawa 2011
Kevelson R., Law as a System of Signs, Cheltentham 1988
Krzemień-Ojak S., Vico, Warszawa 1972
Kwintylian, Kształcenie mówcy. Księgi I, II, X, przeł. i opr. M. Brożek, Wrocław 1951
Kwintylian, Kształcenie mówcy: księgi VIII 6 – XII, wstęp, przekł. i przypisy S. Śnieżewski, Kraków 2012
Lipkowitz I., Inspiration and the Poetic Imagination: Samuel Taylor Coleridge, „Studies in Romanticism” 1991/4(30)
Mycielski A., Fikcjonalizm w prawie i nauce prawa, Wilno 1938
Novokhatko A., The linguistic treatment of metaphor in Quintilian, „Pallas” 2017/103
Ogden C.K., Bentham’s Theory of Fictions, New York 1932
Ossowska M., Myśl moralna oświecenia angielskiego, Warszawa 1966
Pound R., Prawo w księgach a prawo w działaniu [w:] Pound, red. G. Wierczyński, tłum. A. Konieczna-Purchała, Sopot 2018
Rorty R., Filozofia jako nauka, jako metafora i jako polityka [w:] Horyzonty konstruktywizmu: inspiracje, perspektywy, przyszłość, red. E. Bińczyk, A. Derra, J. Grygieńć, tłum. A. Grzeliński, A. Szahaj, Toruń 2015
Rupp N.B., The rise and fall of metaphor: A study in meaning and meaninglessness, „Semiotica” 2016/213
Thibodeau P.H., Boroditsky L., Metaphors We Think With: The Role of Metaphor in Reasoning. „PLoS ONE” 2011/2(6)
Vaihinger H., The Philosophy of ‘As If’. A system of the Theoretical, Practical and Religious Fictions of Mankind, tłum. C.K. Ogden, London 1935
Vico G., Nauka nowa, tłum. T. Jakubowicz, Warszawa 1966
Wagner A., Marusek S., Research Handbook on Legal Semiotics, Cheltenham, UK Northampton, MA, 2023
White J.B., The Judicial Opinion and the Poem [w:] Heracles’ Bow, Madison, Wisconsin 1985
Wojtczak S., The Metaphorical Engine of Legal Reasoning and Legal Interpretation, Warszawa 2017
Wojtczak S., Witczak-Plisiecka I., Metaphors and legal language: A few comments on ordinary, specialised and legal meaning, „Research in Language” 2019/3(17)
Wojtczak S., Witczak-Plisiecka I., Augustyn R., Metafory konceptualne jako narzędzia rozumowania i poznania prawniczego, Warszawa 2017
Zeifert M., Law and Cognitive Linguistics. A Prototype Theory Approach to Legal Categorisation, London–New York 2025
Prof. dr hab. Hanna Kuczyńska
Instytut Nauk Prawnych PAN
Zabezpieczenie i wydanie dowodów elektronicznych w postępowaniu karnym – skutki regulacji unijnej i potrzeba nowej regulacji w prawie polskim
Wejście w życie 18.08.2026 r. rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2023/1543 z 12.07.2023 r. w sprawie europejskich nakazów wydania i europejskich nakazów zabezpieczenia dowodów elektronicznych w postępowaniu karnym oraz w postępowaniu karnym wykonawczym w związku z wykonaniem kar pozbawienia wolności wprowadza obowiązek państw członkowskich ustanowienia przepisów krajowych w taki sposób, aby możliwe było skuteczne stosowanie zawartych w nim rozwiązań. Rozporządzenie 2023/1543 wprowadza określone reguły pozyskiwania dowodów elektronicznych odnoszące się do różnego ich charakteru (w których kluczowy jest podział na dane dotyczące treści i nieodnoszące się do treści komunikacji), które obecnie znacznie odbiegają od reguł stosowanych w prawie karnym procesowym. W niniejszym artykule została postawiona teza, że konieczne jest wprowadzenie określonej struktury dostępu do dowodów elektronicznych w prawie polskim, stanowiącej rozwiązanie ekwiwalentne do standardu obowiązującego w rozporządzeniu. Standard poszanowania praw jednostek może być bowiem niższy w sprawach, w których o dowód elektroniczny organ procesowy występuje do usługodawcy krajowego, niż w sprawach, w których występuje o taki sam co do charakteru dowód do usługodawcy zagranicznego na podstawie przepisów rozporządzenia. Zostanie również udzielona odpowiedź na pytanie, jakie zmiany powinny nastąpić w istniejących przepisach ustanawiających podstawy gromadzenia dowodów elektronicznych w polskim Kodeksie postępowania karnego.
Słowa kluczowe: dowody elektroniczne, rozporządzenie (UE) 2023/1543, współpraca w sprawach karnych Unii Europejskiej, europejski nakaz wydania dowodów elektronicznych, europejski nakaz zabezpieczenia dowodów elektronicznych
Preserving and Producing Electronic Evidence in Criminal Proceedings. The Impact of EU Legislation and the Need for New Provisions in Polish Law
The entry into force on 18 August 2026 of Regulation (EU) 2023/1543 of the European Parliament and of the Council of 12 July 2023 on European Production Orders and European Preservation Orders for electronic evidence in criminal proceedings and for the execution of custodial sentences following criminal proceedings introduces an obligation for Member States to establish national provisions to enable effective application of the solutions contained in the Regulation. Regulation 2023/1543 introduces specific rules for obtaining electronic evidence, referring to its various forms (in which the distinction between content data and data other than content data is crucial), which rules currently differ significantly from those applied in criminal procedural law. This article puts forward the thesis that it is necessary to introduce a specific framework for access to electronic evidence in Polish law, such framework constituting a solution equivalent to the standard laid down in the Regulation. The standard of respect for individual rights may, in fact, be lower in cases where a procedural authority requests electronic evidence from a domestic service provider than in cases where it requests evidence of the same nature from a foreign service provider under the provisions of the Regulation. The article also answers the question what amendments should be made to the existing provisions establishing the basis for the collection of electronic evidence in the Polish Code of Criminal Procedure.
Keywords: electronic evidence, Regulation (EU) 2023/1543, cooperation in criminal matters in the European Union, European Production Order for electronic evidence, European Preservation Order for electronic evidence
Bibliografia
Bajović V., Ćorić V., Encrochat and Sky ECC Data as Evidence in Criminal Proceedings in Light of the CJEU Decision, „European Journal of Crime, Criminal Law and Criminal Justice” 2025/2(33)
Christakis T., From Mutual Trust to the Gordian Knot of Notifications. The EU E-Evidence Regulation and Directive [w:] The Cambridge Handbook of Digital Evidence in Criminal Matters, red. V. Franssen, S. Tosza, Cambridge University Press 2025
Czarnecki P., Specyfika dowodu cyfrowego w postępowaniu karnym [w:] Nowoczesny e-proces karny: między teraźniejszością a przyszłością, red. P. Czarnecki, S. Głogowska, Warszawa 2024
Forlani G., The E-Evidence Package. The Happy Ending of a Long Negotiation Saga, „Eucrim” 2023/2
Gál A., New Area of Judicial Cooperation on Criminal Matters in the European Union: The Transmission of Electronic Evidence between Member States, „Studia Iuridica Lublinensia” 2024/5(33)
Jasiński W., O potrzebie zmian w regulacjach prawnych dotyczących pozyskiwania informacji pochodzących z nośników danych dla celów postępowania karnego, „Gdańskie Studia Prawnicze” 2024/2(63)
Kremens K., Granice ingerencji w prawo do prywatności i prawo własności w postępowaniu karnym [w:] Model dopuszczalnej ingerencji w prawa i wolności jednostki w procesie karnym, red. J. Skorupka, Warszawa 2019
Kuczyńska H., The EU E-Evidence Package from the Polish Perspective: High Time for a Systemic Change, „Studia Iuridica Lublinensia” 2024/5(33)
Kuczyńska H., Dopuszczalność dowodów uzyskanych przy wykorzystaniu sztucznej inteligencji w procesie karnym. Rozporządzenie (UE) 2024/1689 jako white box regulation, „Przegląd Sądowy” 2026/5 (w druku)
Kudła J., Staszak A., Procesowa i operacyjna kontrola korespondencji przechowywanej w tzw. chmurze, „Prokuratura i Prawo” 2017/7–8
Kusak M., Dostęp do danych elektronicznych dotyczących treści w postępowaniu karnym – wyzwania krajowe i międzynarodowe, „Gdańskie Studia Prawnicze” 2024/2
Kusak M., Mutual trust to obtain evidence in the EU: is the bar law or high? [w:] Current Issues of EU Criminal Law, red. A.H. Ochnio, H. Kuczyńska, Warszawa 2022
Lach A., Dowody elektroniczne w procesie karnym, Toruń 2004
Lach A., Gromadzenie dowodów elektronicznych po nowelizacji kodeksu postępowania karnego, „Prokuratura i Prawo” 2003/10
Lach A., Karnoprocesowe instrumenty zwalczania pedofilii i pornografii dziecięcej w Internecie, „Prokuratura i Prawo” 2005/10
Lewulis P., Gromadzenie i ocena dowodów cyfrowych w polskim postępowaniu karnym. Kluczowe wnioski z badań aktowych, „Prokuratura i Prawo” 2022/3
Mifsud Bonnici J.P., Tudorica M., Cannataci J.A., The European Legal Framework on Electronic Evidence: Complex and in Need of Reform [w:] Handling and Exchanging Electronic Evidence Across Europe, red. M.A. Biasiotti, J.P. Mifsud Bonnici, J. Cannataci, F. Turchi, Cham 2018
Mitsilegas V., Editorial. The Privatisation of Mutual Trust in Europe’s Area of Criminal Justice: The Case of E-evidence, „Maastricht Journal of European and Comparative Law” 2018/3(25)
Oerlemans J.J., van Toor D.A.G., Legal Aspects of the EncroChat Operation: A Human Rights Perspective, „European Journal of Crime, Criminal Law and Criminal Justice” 2022/30
Polyzoidou V., E-Evidence Regulation: A Contemporary Trojan Horse in Criminal Proceedings? [w:] EU Digital Law in the AI Era, red. T.-E. Synodinou, P. Jougleux, C. Markou, T. Prastitou-Merdi, Springer 2025
Radoniewicz F., Przeszukanie systemów informatycznych oraz informatycznych nośników danych w kodeksie postępowania karnego, „Cybersecurity and Law” 2022/2
Rogalski M., Gathering of Digital Evidence and Cooperation of Service Providers in Poland [w:] The Cambridge Handbook of Digital Evidence in Criminal Matters, red. V. Franssen, S. Tosza, Cambridge University Press 2025
Rogalski M., Projekt europejskiego nakazu wydania i zabezpieczenia dowodów elektronicznych w sprawach karnych [w:] Quo vadit processus criminalis? Rzeczywistość i wyzwania, red. A. Małolepszy, R. Olszewski, Warszawa 2020
Rogalski M., Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady w sprawie europejskich nakazów wydania i europejskich nakazów zabezpieczenia dowodów elektronicznych [w:] Hominum causa omne ius constitutum sit. Księga jubileuszowa Profesora Piotra Hofmańskiego, red. P. Czarnecki, S. Głogowska, A. Górski, A. Sakowicz, A. Światłowski, Warszawa 2024
Rogalski M., Udostępnianie danych telekomunikacyjnych sądom i prokuraturom, „Prokuratura i Prawo” 2015/12
Rojszczak M., E-Evidence Cooperation in Criminal Matters from an EU Perspective, „Modern Law Review” 2022/4(85)
Rotondo E., The legal effect of EU Regulations, „Computer Law & Security Review” 2013/4(29)
Sachoulidou A., Cross-border access to electronic evidence in criminal matters: The new EU legislation and the consolidation of a paradigm shift in the area of ‘judicial’ cooperation, „New Journal of European Criminal Law” 2024/3(15)
Skorupka J. [w:] Kodeks postępowania karnego. Komentarz, red. J. Skorupka, Warszawa 2023
Szumiło-Kulczycka D., Weryfikacja legalności i wiarygodności dowodów elektronicznych w kontradyktoryjnym procesie karnym, „Gdańskie Studia Prawnicze” 2024/2
Tosza S., All evidence is equal, but electronic evidence is more equal than any other: The relationship between the European Investigation Order and the European Production Order, „New Journal of European Criminal Law” 2020/2(11)
Tosza S., Electronic Evidence after E-Evidence Package’s Adoption: Challenges for Application and Unresolved Problems, „Studia Iuridica Lublinensia” 2024/5(33)
Tosza S., The E-Evidence Package is Adopted: End of a Saga or Beginning of a New One?, „European Data Protection Law Review” 2023/2
Tosza S., The European Commission’s Proposal on Cross-Border Access to E-Evidence, „Eucrim” 2018/4
Tosza S., W poszukiwaniu dowodów elektronicznych – europejski nakaz wydania dowodów elektronicznych oraz inne narzędzia międzynarodowego pozyskiwania danych dla potrzeb postępowania karnego, „Gdańskie Studia Prawnicze” 2024/2
Wąsek-Wiaderek M., Steinborn S., Pojęcia „skuteczny środek naprawczy” oraz „skuteczny środek odwoławczy” w prawie Unii Europejskiej dotyczące pozyskiwania dowodów w postępowaniu karnym, „Ius Novum” 2025/4(19)
Zontek W., „Mój smartfon to ja”. Hasła i zabezpieczenia biometryczne a reguły procesowe w XXI wieku [w:] Prawo karne gospodarcze. Księga jubileuszowa profesora Zbigniewa Ćwiąkalskiego, red. P. Kardas, M. Małecki, W. Wróbel, Kraków 2023
Prof. dr hab. Agnieszka Grzelak
Akademia Leona Koźmińskiego w Warszawie
Prawo pośredniego dostępu do danych na tle art. 17 dyrektywy 2016/680 – gwarancja ochrony czy iluzoryczny mechanizm? Analiza istoty i problemów implementacyjnych
Artykuł podejmuje analizę art. 17 dyrektywy 2016/680 (tzw. dyrektywy policyjnej), ustanawiającego prawo pośredniego dostępu do danych przetwarzanych przez organy ścigania. Mechanizm ten miał stanowić dodatkową gwarancję dla jednostki wobec szerokich podstaw ograniczania praw dostępu, sprostowania czy usunięcia danych. Praktyka państw członkowskich wskazuje jednak na jego daleko idącą dysfunkcjonalność. W Belgii, Francji i Niemczech ograniczono kompetencje organów nadzorczych do kontroli czysto formalnej, co czyni prawo pośredniego dostępu iluzorycznym. Jeszcze poważniejsza jest sytuacja w Polsce, gdzie ustawodawca w ogóle nie przewidział implementacji art. 17 dyrektywy 2016/680, pozbawiając obywateli przewidzianych przez prawo unijne gwarancji, a organ nadzorczy – Prezesa UODO – odpowiednich kompetencji. Skutkiem jest naruszenie nie tylko prawa unijnego (art. 8 i 47 KPP, zasada lojalnej współpracy), lecz także gwarancji konstytucyjnych (art. 51 Konstytucji). W artykule poddano krytycznej ocenie dotychczasowe rozwiązania, wskazując na ich fasadowy charakter, oraz zaproponowano postulaty de lege ferenda: na poziomie unijnym – doprecyzowanie art. 17 dyrektywy 2016/680, a na poziomie krajowym – wzmocnienie niezależności organów nadzorczych, a w Polsce pilną nowelizację ustawy z 14.12.2018 r. o ochronie danych osobowych przetwarzanych w związku z zapobieganiem i zwalczaniem przestępczości. Zestawienie doświadczeń państw członkowskich i brak implementacji w Polsce pozwala sformułować szerszą refleksję nad realną skutecznością prawa pośredniego dostępu jako instrumentu ochrony praw jednostki w sektorze organów ścigania.
Słowa kluczowe: prawo pośredniego dostępu, dyrektywa 2016/680, ochrona danych osobowych, Prezes UODO, prawo do skutecznego środka ochrony prawnej, Karta Praw Podstawowych UE
The Right of Indirect Access to One’s Data in the Context of Article 17 of Directive 2016/680: A Safeguard of Protection or an Illusory Mechanism? An Analysis of the Substance and Implementation Issues
This article analyses Article 17 of Directive 2016/680 (the so-called Police Directive), which establishes the right of indirect access to one’s data processed by law enforcement authorities. This mechanism was intended to provide an additional safeguard for individuals in the face of broad grounds for restricting rights of access to, rectification, or erasure of data. However, the practice of the Member States indicates that it is highly dysfunctional. In Belgium, France and Germany, the powers of supervisory authorities have been restricted to purely formal oversight, rendering indirect access right illusory. The situation is even more serious in Poland, where the legislator has failed entirely to implement Article 17 of Directive 2016/680, thereby depriving citizens of the safeguards provided for by EU law and the supervisory authority – the President of the Personal Data Protection Office – of the relevant powers. The result is a breach not only of EU law (Articles 8 and 47 CFR, principle of sincere cooperation), but also of constitutional guarantees (Article 51 of the Polish Constitution). The article critically assesses the existing solutions, highlighting their superficial nature, and makes lex ferenda recommendations: clarification of Article 17 of Directive 2016/680 at EU level, strengthening the independence of supervisory authorities at national level, and an urgent amendment to the law adopted in 2018 in Poland. A comparison of Member States’ experiences and the lack of implementation in Poland allows for a broader reflection on the actual effectiveness of the right of indirect access as an instrument for protecting individual rights within the law enforcement sector.
Keywords: indirect access right, Directive 2016/680, personal data protection, President of the Polish Personal Data Protection Office (DPA), right to an effective remedy, EU Charter of Fundamental Rights
Bibliografia
Dimitrova D., De Hert P., DPA independence and ‘indirect’ access – illusory in Belgium, France and Germany?, „Maastricht Journal of European and Comparative Law” 2024/1
Dimitrova D., De Hert P., The LED’s Right of access to one’s data: Loopholes on proper access, legality review and data protection authority accountability, „New Journal of European Criminal” Law 2024/1
Franssen V., Corhay M. [w:] The EU Law Enforcement Directive. A Commentary, red. E. Kosta, F. Boehm, Oxford 2024
Grzelak A., Cel i zakres podmiotowy dyrektywy 2016/680 wyzwaniem dla polskiego ustawodawcy [w:] Pakiet cyfrowy i inne wyzwania ochrony danych. Aktualne problemy prawnej ochrony danych osobowych 2024, red. G. Sibiga, „Monitor Prawniczy”(dodatek) 2024/11
Grzelak A., Ochrona danych osobowych we współpracy państw członkowskich UE w zwalczaniu przestępczości. W stronę standardu europejskiego, Warszawa 2015
Grzelak A., Prawo do ochrony danych osobowych a konieczność walki z przestępczością. Uwagi na tle art. 16 traktatu o funkcjonowaniu Unii Europejskiej [w:] Prawo Unii Europejskiej a prawo konstytucyjne państw członkowskich, red. S. Dudzik, N. Półtorak, Warszawa 2013
Grzelak A., Projekt reformy ochrony danych osobowych – czy rzeczywiście powstanie jednolity i spójny system?, „Kwartalnik Kolegium Ekonomiczno-Społecznego Studia i Prace” 2014/4
Grzelak A., Wprowadzenie [w:] Ustawa o ochronie danych osobowych przetwarzanych w związku z zapobieganiem i zwalczaniem przestępczości. Komentarz, red. A. Grzelak, Warszawa 2019
Grzelak A., Wróblewski M., Niezależność organu nadzorczego w dyrektywie 2016/680/UE – wyzwania dla ustawodawcy krajowego, „Europejski Przegląd Sądowy” 2017/5
Grzelak A., Wróblewski M. [w:] Ustawa o ochronie danych osobowych przetwarzanych w związku z zapobieganiem i zwalczaniem przestępczości. Komentarz, red. A. Grzelak, Warszawa 2019
De Hert P., Papakonstantinou V., The data protection framework decision of 27 November 2008 regarding police and judicial cooperation in criminal matters – A modest achievement however not the improvement some have hoped for, „Computer Law and Security Review” 2009/5
De Hert P., Papakonstantinou V., The New Police and Criminal Justice Data Protection Directive: A First Analysis, „New Journal of European Criminal Law” 2016/7
Kusak M., Ochrona danych osobowych w sprawach karnych – rekomendacje na tle transpozycji dyrektywy 2016/680/UE, „Europejski Przegląd Sądowy” 2017/10
Lenaerts K., Limits on Limitations: The Essence of Fundamental Rights in the EU, „German Law Journal” 2019/20
Mróz K., Zagrożenia dla prawa do prywatności jednostki w związku z przetwarzaniem danych osobowych w celu zapobiegania i zwalczania przestępczości, „Ius Novum” 2020/1
Sobczak J. [w:] Karta Praw Podstawowych Unii Europejskiej. Komentarz, red. A. Wróbel, Warszawa 2020
Sobczak J. [w:] Traktat o funkcjonowaniu Unii Europejskiej. Komentarz, t. 1, red. A. Wróbel, Warszawa 2012
Vogiatzoglou P. [w:] The EU Law Enforcement Directive. A Commentary, red. E. Kosta, F. Boehm, Oxford 2024
Vogiatzoglou P., Quezada Tavárez K., Fantin S., Dewitte P., From Theory To Practice: Exercising The Right Of Access Under The Law Enforcement And PNR Directives, „Journal of Intellectual Property, Information Technology and E-Commerce Law” 2020/11
Wolska-Bagińska A., Ochrona danych osobowych a zasady procesu karnego, „Kwartalnik Krajowej Szkoły Sądownictwa i Prokuratury” 2018/3
Wolska-Bagińska A., Podstawy prawne przetwarzania danych osobowych w postępowaniu karnym, „Prokuratura i Prawo” 2018/6
Dr Mateusz Wojtanowski
Uniwersytet Wrocławski
Krytyczna jurysprudencja wobec społecznego wymiaru prawa (artykuł recenzyjny)
Przedmiot artykułu recenzyjnego stanowi książka Law, Populism and the Political in Central and Eastern Europe, pod redakcją Rafała Mańko, Adama Sulikowskiego, Przemysława Tacika i Cosmina Cercela, opublikowana w 2024 r. w wydawnictwie Routledge. Dyskutowana praca ogniskuje się wokół podstawowego wyzwania dla prawa w państwach Europy Środkowo-Wschodniej, które stanowiło w ostatnich latach podważenie porządku ustrojowego opartego na liberalnym konstytucjonalizmie. W ramach artykułu książka analizowana jest pod kątem określonego klucza hermeneutycznego, jaki stanowi problem (docenienia) społecznego wymiaru prawa. W ramach tekstu – nie zaprzeczając istotnemu wkładowi krytycznej jurysprudencji w refleksję nad tytułową kwestią – broniony jest pogląd, że zbyt radykalne założenia dotyczące kategorii konfliktu marnotrawią jednak potencjał emancypacyjny dyskutowanego nurtu. Analiza prowadzona jest z perspektywy zwolennika demokracji konstytucyjnej.
Słowa kluczowe: krytyczna jurysprudencja, społeczny wymiar prawa, polityczność, konflikt, populizm, illiberalizm, demokracja konstytucyjna, Europa Środkowo-Wschodnia
Critical Jurisprudence on the Social Dimension of Law (review article)
The subject of this review article is the book Law, Populism and the Political in Central and Eastern Europe, edited by Rafał Mańko, Adam Sulikowski, Przemysław Tacik, and Cosmin Cercel, published in 2024 by Routledge. The publication focuses on the fundamental challenge faced by law in the countries of Central and Eastern Europe in recent years, namely the undermining of the constitutional order based on liberal constitutionalism. In this article, the book is examined through a specific hermeneutic lens, that is, the problem (of recognizing) the social dimension of law. While acknowledging the significant contribution of critical jurisprudence to the reflection on the titular issue, the article advances the view that overly radical assumptions concerning the category of conflict ultimately dissipate the emancipatory potential of the movement under discussion. The analysis is conducted from the perspective of a proponent of constitutional democracy.
Keywords: critical jurisprudence, social dimension of law, the political, conflict, populism, illiberalism, constitutional democracy, Central and Eastern Europe
Bibliografia
Antonov M., Russian Conservatism and Populism: Between the Legal and the Political [w:] Law, Populism and the Political in Central and Eastern Europe, red. R. Mańko, A. Sulikowski, P. Tacik, C. Cercel, New York 2024
Bator A., Law and Jurisprudence in the Face of Conflict. Between Neutrality and the Political, „Krytyka Prawa” 2020/3
Bencze M., ‘Law Is Not Politics’: The Role of the Liberal View on Law in the Rise of „New Populism” [w:] Law, Populism and the Political in Central and Eastern Europe, red. R. Mańko, A. Sulikowski, P. Tacik, C. Cercel, New York 2024
Bodio T., Między romantyzmem i pragmatyzmem. Psychopolityczne aspekty transformacji w Polsce, Warszawa 2006
Bodnar A., „Dla moich przyjaciół: wszystko. Dla moich wrogów: prawo”. Podejście do prawa w dobie kryzysu praworządności [w:] Profesor Marek Safjan znany i nieznany. Księga jubileuszowa z okazji siedemdziesiątych urodzin, red. K. Szczepanowska-Kozłowska, Warszawa 2020
Burdziej S., Sprawiedliwość i prawomocność. O społecznej legitymizacji władzy sądowniczej, Toruń 2017
Cercel C., Against „Populism”: Critical Legal Studies and Authoritarian Politics in Central and Eastern Europe [w:] Law, Populism, and the Political in Central and Eastern Europe, red. R. Mańko, A. Sulikowski, P. Tacik, C. Cercel, New York 2024
Čuroš P., Who Stands in The Mirror and Who Stares Back: Traditions of Populism in Slovakia [w:] Law, Populism and the Political in Central and Eastern Europe, red. R. Mańko, A. Sulikowski, P. Tacik, C. Cercel, New York 2024
Czarnota A., Populistyczny konstytucjonalizm czy nowy konstytucjonalizm?, „Krytyka Prawa” 2019/1
Czarnota A., Paździora M., Stambulski M., Konstytucjonalizm a sfera publiczna [w:] Nowy konstytucjonalizm. Polityczność, tożsamość, sfera publiczna, red. A. Czarnota, M. Paździora, M. Stambulski, Warszawa 2021
Evans M., You Cannot Eat Critique: On Uncritical Critical (Legal) Theory and the Poverty of Bullshit, „European Journal of Legal Studies” 2021/1
Fukuyama F., The End of History?, „The National Interest” 1989/16
Garlicki L., Polskie prawo konstytucyjne. Zarys wykładu, Warszawa 2022
Kocemba K., Stambulski M., Populism and the Politics of Human Rights: The Case of Poland [w:] Law, Populism and the Political in Central and Eastern Europe, red. R. Mańko, A. Sulikowski, P. Tacik, C. Cercel, New York 2024
Kozak A., Myślenie analityczne w nauce prawa i praktyce prawniczej, red. M. Pichlak, Wrocław 2010
Mańko R., Delimiting Central Europe as a Juridical Space: A Preliminary Exercise in Critical Legal Geography, „Acta Universitatis Lodziensis. Folia Iuridica” 2019/89
Mańko R., Exceptio Popularis: Resisting Illiberal Legality [w:] Law, Populism and the Political in Central and Eastern Europe, red. R. Mańko, A. Sulikowski, P. Tacik, C. Cercel, New York 2024
Mańko R., Legal Taxonomy and the Political: A Central European Perspective [w:] Law, Space and the Political: an East-West Perspective, red. P. Bieś-Srokosz, R. Mańko, J. Srokosz, Częstochowa 2018
Mańko R., ‘Reality is for Those who Cannot Sustain the Dream’: Fantasies of Selfhood in Legal Texts, „Wrocław Review of Law, Administration & Economics” 2015/1
Mańko R., W stronę krytycznej filozofii orzekania. Polityczność, etyka, legitymizacja, Łódź 2018
Mańko R., Škop M., Štěpáníková M., Carving Out Central Europe as a Space of Legal Culture: A Way Out of Peripherality?, „Wroclaw Review of Law, Administration & Economics” 2016/2
Mańko R., Tacik P., Cercel C., Introduction: Law, Populism, and the Political in Semi-Peripheral Central and Eastern Europe [w:] Law, Populism and the Political in Central and Eastern Europe, red. R. Mańko, A. Sulikowski, P. Tacik, C. Cercel, New York 2024
Mercescu A., Constitutional Signalling in Neoliberal Times: A Romanian Perspective [w:] Law, Populism and the Political in Central and Eastern Europe, red. R. Mańko, A. Sulikowski, P. Tacik, C. Cercel, New York 2024
Miś A., Filozofia współczesna. Główne nurty, Warszawa 1995
Muszyński K., Skuczyński P., Rozwój i kryzys konstytucji społecznej. Przypadek samorządów zawodowych, Warszawa 2020
Oniszczuk J., Filozofia i teoria prawa, Warszawa 2012
Pichlak M., Law in the Snares of the Political. Addressing Rafał Mańko’s Critical Philosophy of Adjudication, „Krytyka Prawa” 2020/3
Pichlak M., Tożsamość prawa w juryscentrycznej wizji praktyki prawniczej [w:] Perspektywy juryscentryzmu, red. P. Jabłoński, P. Kaczmarek, M. Paździora, M. Pichlak, Wrocław 2011
Rorty R., Does Academic Freedom Have Philosophical Presuppositions?, „Academe” 1994/6
Rorty R., Przygodność, ironia i solidarność, tłum. W.J. Popowski, Warszawa 2009
Schopenhauer A., Erystyka, czyli sztuka prowadzenia sporów, tłum. B. Konorski, L. Konorska, Kraków 1976
Stambulski M., Deficyt obywatelskości. Demokracja, edukacja prawnicza i kryzys władzy sędziowskiej, „Państwo i Prawo” 2023/11
Sulikowski A., Government of Judges and Neoliberal Ideology: The Polish Case [w:] Law and Critique in Central Europe. Questioning the Past, Resisting the Present, red. R. Mańko, C. Cercel, A. Sulikowski, Oxford 2016
Sulikowski A., Konstytucjonalizm wobec „zemsty postmodernizmu”, „Przegląd Prawa i Administracji” 2017/110
Sulikowski A., Postliberal Constitutionalism: The Challenge of Right Wing Populism in Central and Eastern Europe, New York 2022
Sulikowski A., The Polish Constitutional Court in the Grip of Neo-liberalism [w:] Law, Populism and the Political in Central and Eastern Europe, red. R. Mańko, A. Sulikowski, P. Tacik, C. Cercel, New York 2024
Sulikowski A., Trybunał Konstytucyjny a polityczność. O konsekwencjach upadku pewnego mitu, „Państwo i Prawo” 2016/4
Sulikowski A., Mańko R., Łakomy J., Polityczność prawa i ogólnej refleksji nad prawem: wprowadzenie, „Archiwum Filozofii Prawa i Filozofii Społecznej” 2018/3
Szahaj A. [w:] S. Morawski, A. Szahaj, A. Zeidler-Janiszewska, O filozofowaniu, perypetiach dzisiejszej kultury i rebus publicis. Z profesorem Stefanem Morawskim rozmawiają Andrzej Szahaj, Anna Zeidler-Janiszewska, Toruń 1995
Tacik P., Populism, Legal Studies, and CEE [w:] Law, Populism and the Political in Central and Eastern Europe, red. R. Mańko, A. Sulikowski, P. Tacik, C. Cercel, New York 2024
Tocqueville A., The old regime and the revolution, tłum. J. Bonner, New York 1856
Zomerski W., Czy Europie Środkowej potrzebna jest krytyczna teoria prawa? (artykuł recenzyjny), „Państwo i Prawo” 2018/9
WSPOMNIENIE
[Andrzej Wasilewski] (Stanisław Biernat, Sławomir Dudzik, Barbara Iwańska)
RECENZJE
Teresa Dębowska-Romanowska, Ustrojowe i konstytucyjne prawo finansowe. Definicje instytucji, komentarze (Piotr Tuleja)
Owen Barfield, Poetycka dykcja a prawnicza fikcja (przeł. Marta Dubowska i Adam Dyrda)
Bibliografia
Artistole’s Poetics, tłum. S. Halliwell, Chapell Hill 1986
Austin J., Lectures on Jurisprudence, London 1869
Bacon F., Novum Organum, z oryg. łac. przeł. J. Wikarjak; przekł. przejrzał, wstępem i przypisami opatrzył K. Ajdukiewicz, Warszawa 1955
Bacon F., The Advancement of Learning, London, Parys–Melbourne 1893
Baker J.H., The Law’s Two Bodies. Some Evidential Problems in English Legal History, Oxford 2001
Barfield O., Poetic Diction and Legal Fiction [w:] The Importance of Language, red. M. Black, New York 1969
Beames J., A Translation of Glanville, London, A.H. & A.W. Reed Ltd., 1812
Burns R., Miła ma jak czerwona róża, http://www.mojairlandia.pl/muzyka/lyrics/mylovpl1.htm (dostęp: 27.04.2026 r.)
Campion T., There Is A Garden In Her Face; https://www.poetryfoundation.org/poems/43871/there-is-a-garden-in-her-face (dostęp: 28.04.2026 r.)
Chase S., The Tyranny of Words, New York 1938
Coleridge T., The Friend: A Series of Essays, In Three Volumes, To Aid in The Formation of Fixed Principles in Politics, Morals, and Religion, With Literary Amusements Interspersed, London 1818
Dickens K., Oliwer Twist, Rozdział XXII (Wykrycie nie jednéj tajemnicy), przekład anonimowy, Lipsk 1845
von Goethe J.W., Próba objaśnienia metamorfozy roślin (fragment), przeł. M. Ujma, „Konteksty” 2019/4
Gray T., Elegy Written in a Country Churchyard, https://www.poetryfoundation.org/poems/44299/elegy-written-in-a-country-churchyard (dostęp: 28.04.2026 r.)
Halberda J., Equity and Equality in Richard Francis’s Maxims of Equity [w:] The Evolution of Justice, Equity, and Equality. Practical Wisdom from the Past, red. I. Barwicka-Tylek, J. Halberda, M. Mikuła, Routledge 2026
Halberda J., Fikcje prawne w nowożytnym common law na tle sporów kompetencyjnych z udziałem sądów westminsterskich, „Studia Prawno-Ekonomiczne” 2014/1(91)
Halberda J., Historia zobowiązań quasi-kontraktowych w common law, Kraków 2012
Halberda J., Wager of law – gwarancja wolności obywatelskich czy wyjście awaryjne dla łobuzów?, „Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Jagiellońskiego. Prace Instytutu Prawa Własności Intelektualnej UJ” 2006/96
Kaplan J. (red.), Pocket Aristotle, New York 2012
Keats J., Kto nazbyt długo w mieście był więziony [w:] J. Keats, Poezje wybrane, tłum. J Kasprowicz, oprac. J. Żuławski, Warszawa 1962
Krzemień-Ojak S., Vico, Warszawa 1971
Lewicki P.A., Henryk Bracton o królu w systemie średniowiecznego prawa angielskiego, „Dialogi Polityczne” 2020/28
Macpherson J., Pieśni Osjana, przeł. S. Goszczyński, Kraków 2005
Maine H.J.S., Ancient Law, its connection with the early history of society and its relation to modern ideas, New York 1906
Maitland F.W., The Forms of Action at Common Law, 1909
Marvell A., Ogród [w:] A. Marvell, 24 wiersze, wybór, przekład, wstęp i opracowanie S. Barańczak, Kraków 1993
Shelley P.B., Oda do wiatru zachodniego, tłum. J. Kasprowicz, Warszawa 1907
Vico G.B., Nauka nowa, przeł. T. Jakubowicz, Warszawa 1966
SPRAWOZDANIE
Austriackie dziedzictwo prawne w polskim postępowaniu administracyjnym. W 100-lecie austriackiej ustawy o ogólnym postępowaniu administracyjnym (AVG) (Międzynarodowa konferencja naukowa, Łódź, 17–18.10.2025 r.) (Jarosław Sułkowski)
Dr Agnieszka Kastelik-Smaza
Możliwość uznania orzeczenia Sądu Najwyższego za niebyłe. Glosa do wyroku TS z 4.09.2025 r., C-225/22
Wyrok z 4.09.2025 r. wydany w sprawie C-225/22 jest kolejnym orzeczeniem Trybunału Sprawiedliwości, które odnosi się do skutków reformy sądownictwa w Polsce z punktu widzenia zasady praworządności oraz zapewnienia prawa do niezawisłego i bezstronnego sądu ustanowionego ustawą. Część zawartych w tym wyroku wypowiedzi Trybunału Sprawiedliwości jest konsekwencją wcześniejszego orzecznictwa. Wskazując na możliwość pominięcia rozstrzygnięcia sądu wyższej instancji, w tym sądu konstytucyjnego, a także niezgodnych z prawem unijnym przepisów krajowych, Trybunał odwołał się do swojego utrwalonego orzecznictwa dotyczącego zasady pierwszeństwa. Podążył także konsekwentnie za orzeczeniami wydanymi po 2018 r. w postępowaniach o naruszenie przez Polskę zobowiązań traktatowych lub w odpowiedzi na pytania prejudycjalne polskich sądów. Nowością w komentowanym wyroku jest natomiast jednoznaczne wskazanie przez Trybunał Sprawiedliwości na możliwość uznania orzeczenia sądu krajowego za niebyłe, w tym także przez sąd niższej instancji, któremu sprawa została przekazana do ponownego rozpoznania, jeśli jest to niezbędne dla zagwarantowania pierwszeństwa prawa unijnego.
Słowa kluczowe: Unia Europejska, praworządność, prawo do niezależnego i bezstronnego sądu, skuteczna ochrona prawna, zasada pierwszeństwa prawa UE
The Possibility of Declaring a Supreme Court Ruling Null and Void. Commentary on the CJEU’s Judgment of 4 September 2025, C-225/22
The judgment of 4 September 2025 in case C-225/22 is yet another ruling by the Court of Justice that addresses the effects of the judicial reform in Poland from the perspective of the rule of law and the right to an independent and impartial tribunal established by law. Some of the Court of Justice’s statements included in this judgment are a consequence of earlier case law. While pointing to the possibility of disregarding a judgment of a higher court, including the constitutional court, and national provisions that are incompatible with EU law, the Court recalled the operative parts of its judgments on the principle of primacy. It also consistently followed the rulings issued after 2018 in proceedings concerning Poland’s infringement of its treaty obligations or in response to preliminary questions from Polish courts. What is new in this judgment, however, is the Court of Justice’s unequivocal indication of the possibility of a national court’s judgment being declared null and void, including by a lower-ranking court to which the case has been referred back for re-examination, where doing so is necessary in order to ensure the primacy of EU law.
Keywords: European Union, rule of law, right to an independent and impartial tribunal, effective judicial protection, principle of primacy of EU law
Bibliografia
Baran M., Zasada pewności prawa a zasada legalizmu unijnego – uwagi na tle orzecznictwa TS, „Europejski Przegląd Sądowy” 2011/5
Biernat S., Zasada efektywności prawa wspólnotowego w orzecznictwie Europejskiego Trybunału Sprawiedliwości [w:] Studia z prawa Unii Europejskiej. W piątą rocznicę utworzenia Katedry Prawa Europejskiego Uniwersytetu Jagiellońskiego, red. S. Biernat, Kraków 2000
Bogdanowicz P., Taborowski M., Brak niezależności sądów krajowych jako uchybienie zobowiązaniu w rozumieniu art. 258 TFUE, cz. 2, „Europejski Przegląd Sądowy” 2018/2
Borkowski G., Gajda-Roszczynialska K., Prawidłowość procesów nominacyjnych a prawo do sądu ustanowionego ustawą. Uwagi na tle wyroku Europejskiego Trybunału Praw Człowieka z 19.12.2020 r., Ástráðsson przeciwko Islandii, cz. 2, „Przegląd Sądowy” 2021/7–8
Florczak-Wątor M., (Nie)skuteczność wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 7.10.2021 r., K 3/21. Ocena znaczenia orzeczenia z perspektywy prawa konstytucyjnego, „Europejski Przegląd Sądowy” 2021/12
Górski M., Perspektywa prawa jednostki do sądu należycie ustanowionego: zastosowanie testu Ástráðsson w Polsce, „Europejski Przegląd Sądowy” 2023/11
Grabowska-Moroz B., Neutralising the Captured Court: Case AW ‘T’ and Its Impact on Polish Judiciary, Verfassungsblog z 17.10.2025 r.
Grzelak A., Sakowicz A., Wymóg niezależności sądu krajowego jako element skutecznej ochrony sądowej (uwagi na tle wyroku TS z 19.11.2019 r. dla polskiego wymiaru sprawiedliwości), „Państwo i Prawo” 2020/5
Grzesiowski K., Sententia Non Existens: Another voice in the debate on non-existent judgments, „Europejski Przegląd Prawa i Stosunków Międzynarodowych” 2025/1.
Gudowski J., Iudex impurus. Wyłączenie z mocy samej ustawy sędziego objętego zarzutem wadliwego powołania lub przejścia na wyższe stanowisko sędziowskie, „Przegląd Sądowy” 2022/5
Kastelik-Smaza A., Kto jest odpowiedzialny za zapewnienie stronom postępowania prawa do niezawisłego i bezstronnego sądu? (w druku)
Kastelik-Smaza A., Pytania prejudycjalne do Trybunału Sprawiedliwości a ochrona praw jednostki, Warszawa 2010
Kornobis-Romanowska D., Przywracanie legitymizacji do orzekania TK dzięki zapewnieniu unijnej zasady skutecznej ochrony sądowej, „Państwo i Prawo” 2024/3
Kornobis-Romanowska D. [w:] Traktat o Unii Europejskiej. Komentarz, red. D. Kornobis-Romanowska, R. Grzeszczak, Warszawa 2023
Mainardi J., Pytania prejudycjalne kierowane przez Izbę Kontroli Nadzwyczajnej i Spraw Publicznych Sądu Najwyższego – glosa do wyroku Trybunału Sprawiedliwości z 21.12.2023 r., C-718/21, L.G. przeciwko Krajowej Radzie Sądownictwa, „Europejski Przegląd Sądowy” 2024/10
Mańko R., Tacik P., Sententia non-existens: A New Remedy Under EU Law?, „Common Market Law Review” 2022/4(59)
Markiewicz K., Torbus A., Zagadnienie „sententia non existens” w postępowaniu cywilnym a problem kompetencji do orzekania nieprawidłowo powołanych sędziów sądów powszechnych [w:] Symbolae Andreae Marciniak dedicatae. Księga jubileuszowa dedykowana Profesorowi Andrzejowi Marciniakowi, red. J. Jagieła, R. Kulski, Warszawa 2022
Nowicka Z., Status sędziego powołanego z rażącym naruszeniem prawa – glosa do wyroku Trybunału Sprawiedliwości z 6.10.2021 r., C-487/19, Postępowanie zainicjowane przez W.Ż., „Europejski Przegląd Sądowy” 2022/3
Sikora A., Glosa do wyroku TSUE z 27.02.2018 r., C-64/16, Associação Sindical dos Juízes Portugueses (art. 19 TUE jako autonomiczny i samodzielny wzorzec kontroli legalności), „Państwo i Prawo” 2018/11
Skwarcow M., Odpowiedzialność dyscyplinarna sędziów oraz postępowanie przed rzecznikiem dyscyplinarnym na podstawie Prawa o ustroju sądów powszechnych (po ostatnich zmianach ustawowych i wyroku Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej z 15.07.2021 r., C-791/19), „Przegląd Sądowy” 2021/11–12
Sołtys A., Relacja zasady bezpośredniego skutku i zasady pierwszeństwa prawa Unii Europejskiej w świetle najnowszego orzecznictwa Trybunału Sprawiedliwości, „Europejski Przegląd Sądowy” 2022/6
Taborowski M., Glosa do wyroku TS z dnia 19 czerwca 1990 r., C-213/89, LEX 2011
Żaczkiewicz-Zborska K., Niektórzy sędziowie SN nie uznają pierwszeństwa prawa UE, prawo.pl z 20.10.2025 r.