Sędzia bez sądu ustanowionego prawem
Prof. dr hab. Marcin Walasik
Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu
Sędzia bez sądu ustanowionego prawem
Artykuł podejmuje tematykę skutków powołania sędziego z naruszeniem standardu prawa do sądu ustanowionego na podstawie prawa przewidzianego w art. 6 ust. 1 Europejskiej Konwencji Praw Człowieka. Praca prezentuje charakterystykę tego standardu w świetle orzecznictwa Europejskiego Trybunału Praw Człowieka, w tym w zakresie odnoszącym się do procesu powoływania sędziów oraz relacji do wymogu rozpoznania sprawy przez sąd niezależny i bezstronny. Ponadto artykuł opisuje naruszenia prawa, które wystąpiły w procesie powoływania sędziów w Polsce w latach 2018-2025 r. i podważyły samą istotę prawa do sądu ustanowionego zgodnie z prawem. W pracy przyjęto, że sędzia powołany w takim procesie nie może pełnić funkcji sądowych i jest sędzią „bez sądu ustanowionego prawem”. Brak legitymacji do pełnienia służby jako sędzia uzasadnia przywrócenie stanu poprzedniego i zwolnienie sędziego ze stanowiska, które zostało zajęte w nieprawidłowy sposób. W zakończeniu praca wskazuje warunki, które muszą być spełnione by przywrócić w Polsce prawo do sądu ustanowionego na podstawie oraz działalność sędziów, którzy mogą tworzyć sąd ustanowiony w taki sposób.
Słowa kluczowe: sąd ustanowiony ustawą, sędzia, niezależność sądownictwa, Europejski Trybunał Praw Człowieka, prawo do sądu
Judge Without a Tribunal Established by Law
The article discusses the implications of appointing a judge in violation of the standard of the right to a tribunal established by law, resulting from Article 6(1) of the European Convention on Human Rights. The study characterizes this standard in the light of case law of the European Court of Human Rights, particularly regarding the process of appointing judges and its relation to the requirement for cases to be heard by an independent and impartial tribunal. Furthermore, the article describes violations of law that occurred in the process of appointing judges in Poland between 2018 and 2025 and undermined the very essence of the right to a tribunal established in accordance with the law. The paper assumes that a judge who was appointed in such a process cannot exercise judicial functions and is a judge „without a tribunal established by law”. The lack of legitimacy to serve as a judge justifies restoring the status quo and dismissing the judge from the position that they unlawfully filled. In conclusion, the work outlines the conditions that must be met to restore the right to a tribunal established by law in Poland and the status of the judges who can form such a tribunal.
Keywords: court established by law, judge, independence of the judiciary, European Court of Human Rights, right to a court
Bibliografia
Borkowski B., Gajda-Roszczynialska K., Prawidłowość procesów nominacyjnych a prawo do sądu ustanowionego ustawą. Uwagi na tle wyroku Europejskiego Trybunału Praw Człowieka z 19.12.2020 r., Ástráðsson przeciwko Islandii, cz. 1, Przegląd Sądowy 2021, nr 6; cz. 2, Przegląd Sądowy 2021, nr 7–8
Bosek L., Żmij G., Uwarunkowania prawne powoływania sędziów w Europie w świetle wyroku Europejskiego Trybunału Praw Człowieka z 12.03.2019 r., 26374/18, Guðmundur Andri Ástráðsson przeciwko Islandii, Europejski Przegląd Sądowy 2019, nr 7
Bustos Gisbert R., Judicial Independence in European Constitutional Law, European Constitutional Law Review 2022, nr 4
Gajda-Roszczynialska K., W poszukiwaniu modelu procesu nominacyjnego, w wyniku którego dochodzi do powołania sądu na podstawie prawa, jako warunku do skutecznej realizacji prawa do sądu [w:] Instytucje prawa procesowego cywilnego. Stan obecny i perspektywy, red. J. Bodio, A. Jakubecki, O. Marcewicz-Kochnio, Warszawa 2025
Garlicki L., Pojęcie i cechy „sądu” w świetle orzecznictwa Europejskiej Konwencji Praw człowieka [w:] Trzecia władza. Sądy i Trybunały w Polsce. Materiały Jubileuszowego L Ogólnopolskiego Zjazdu Katedr i Zakładów Prawa Konstytucyjnego, Gdynia 24–26.04.2008, red. A. Szmyt, Gdańsk 2008
Garlicki L., Trybunał Strasburski a kryzys polskiego sądownictwa. Uwagi na tle wyroku Europejskiego Trybunału Praw Człowieka z 19.12.2020 r., Ástráđsson przeciwko Islandii, Przegląd Sądowy 2021, nr 4
Górski M., Perspektywa prawa jednostki do sądu należycie ustanowionego: zastosowanie testu Ástráðsson w Polsce, Europejski Przegląd Sądowy 2023, nr 11
Grajewski K., Krajowa Rada Sądownictwa w świetle przepisów ustawy z dnia 8 grudnia 2017 r. – zagadnienia podstawowe, Krajowa Rada Sądownictwa 2018, nr 1
Gudowski J., Iudex impurus. Wyłączenie z mocy samej ustawy sędziego objętego zarzutem wadliwego powołania lub przejścia na wyższe stanowisko sędziowskie, Przegląd Sądowy 2022, nr 5
Hafberg H.M., Niezawisłość sędziów a suwerenność państwa. Prawidłowość procesu nominacyjnego sędziów w Islandii w świetle wyroku ETPC w sprawie Ástráðsson przeciwko Islandii, Polski Proces Cywilny 2024, nr 2
Hermeliński W., Nita-Światłowska B., Orzeczenie sądowe wydane z udziałem sędziego powołanego wadliwie a naruszenie prawa do sądu gwarantowanego przez art. 6 ust. 1 Konwencji o ochronie praw człowieka – glosa do wyroku Wielkiej Izby Europejskiego Trybunału Praw Człowieka z 1.12.2020 r., 26374/18, Guðmundur Andri Ástráðsson przeciwko Island, Europejski Przegląd Sądowy 2021, nr 5
Hofmański P., Wróbel A. [w:] Konwencja o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności, t. 1, Komentarz do artykułów 1–18, red. L. Garlicki, Warszawa 2010
Kappes A., Skrzydło J., Czy wyroki neo-sędziów są ważne? – rozważania na tle uchwały trzech połączonych izb Sądu Najwyższego z 23.01.2020 r. (BSA I-4110-1/20), Palestra 2020, nr 5
Karlik P., Wiliński P. [w:] Konstytucja RP, t. 2, Komentarz. Art. 87–243, red. M. Safjan, L. Bosek, Warszawa 2016
Małolepszy M., Jakimiec B., W poszukiwaniu optymalnego modelu wyboru sędziów sądów powszechnych [w:] Kryteria i procedura wyboru sędziów sądów powszechnych w wybranych państwach europejskich, red. M. Małolepszy, Warszawa 2020
Markiewicz K., Czy ex iniuria ius non oritur?, czyli o „sędziach” powołanych niezgodnie z prawem uwag kilka [w:] Non omne quod licet honestum est. Studia z prawa cywilnego i handlowego w 50-lecie pracy naukowej Profesora Wojciecha Jana Katnera, red. S. Byczko, A. Kappes, B. Kucharski, U. Promińska, Warszawa 2022
Pech L., Dealing with ‘fake judges’ under EU Law: Poland as a Case Study in light of the Court of Justice’s ruling of 26 March 2020 in Simpson and HG, RECONNECT Working Paper No 8, London 2020
Piotrowski R., Ex iniuria iudex non oritur. Uwagi o ustrojowym znaczeniu tożsamości konstytucyjnej Krajowej Rady Sądownictwa [w:] Wokół kryzysu praworządności, demokracji i praw człowieka. Księga jubileuszowa Profesora Mirosława Wyrzykowskiego, red. A. Bodnar, A. Ploszka, Warszawa 2020
Rakowska-Trela A., Krajowa Rada Sądownictwa po wejściu w życie nowelizacji z 8.12.2017 r. – organ nadal konstytucyjny czy pozakonstytucyjny? [w:] Konstytucja. Praworządność. Władza sądownicza. Aktualne problemy trzeciej władzy w Polsce, red. Ł. Bojarski, K. Grajewski, J. Kremer, G. Ott, W. Żurek, Warszawa 2019
Rizcallah C., Davio V., The Requirement that Tribunals be Established by Law: A Valuable Principle Safeguarding the Rule of Law and the Separation of Powers in a Context of Trust, European Constitutional Law Review 2021, nr 4
Sajó A., The Limits of Judicial Irremovability from the Perspective of the Restoration of the Rule of Law: A View from Strasbourg [w:] Rule of Law in Europe, red. F. Marques, P. Pinto de Albuquerque, Lisbon 2021
Spano R., The rule of law as the lodestar of the European Convention on Human Rights: The Strasbourg Court and the independence of the judiciary, European Law Journal 2021, nr 1–3.
Strong S.I., Judging Judicial Appointment Procedures, Vanderbilt Journal of Transnational Law 2020, nr 2
Suchocka H., Wokół standardów europejskich powołania sędziów (z doświadczeń Komisji Weneckiej) [w:] Potentia non est nisi da bonum. Księga jubileuszowa dedykowana Profesorowi Zbigniewowi Witkowskiemu, red. M. Serowaniec, A. Bień-Kacała, A. Kustra-Rogatka, Toruń 2018
Szwed M., Fixing the Problem of Unlawfully Appointed Judges in Poland in the Light of the ECHR, Hague Journal on the Rule of Law 2023, t. 15
Szwed M., Orzekanie przez wadliwie powołanych sędziów jako naruszenie prawa do sądu w świetle wyroku Europejskiego Trybunału Praw Człowieka z 12.03.2019 r., 26374/18, Guðmundur Andri Ástráðsson przeciwko Islandii, Europejski Przegląd Sądowy 2019, nr 7
Tuleja P., Krzemiński M., Naleziński B., Pach M., Opinia o zgodności z Konstytucją projektów ustaw: Prawo o ustroju sądów powszechnych, Krajowej Radzie Sądownictwa oraz o uregulowaniu skutków uchwał KRS przygotowanych przez Stowarzyszenie Sędziów Polskich Iustitia, https://konstytucyjny.pl/wp-content/uploads/2024/03/PUSP_KRS_opinia_UJ_15_01_2024.pdf (dostęp: 31.03.2025 r.)
Tuleja P., Ustrojowe znaczenie uchwały SN z 23.01.2020 r., PiP 2020, nr 10
Uzelac A., Judicial Independence in the Context of the Organization of the Judiciary. Recruitment, Remuneration and Retirement [w:] Judicial Independence in the Third Millennium, red. E. Oteiza, G. Priori Posada, Lima 2023
Walasik M., Konstytucyjna koncepcja sądowego wymiaru sprawiedliwości [w:] Honeste procedere. Księga jubileuszowa dedykowana Profesorowi Kazimierzowi Lubińskiemu, red. A. Laskowska-Hulisz, J. May, M. Mrówczyński, Warszawa 2017
Włosińska A., Prawo do sprawiedliwego procesu cywilnego w świetle orzecznictwa Europejskiego Trybunału Praw Człowieka [w:] Współczesne przemiany postępowania cywilnego, red. P. Pogonowski, P. Cioch, E. Gapska, J. Nowińska, Warszawa 2010
Wrzołek-Romańczuk M., Status prawny osoby formalnie powołanej na urząd sędziego na skutek rekomendacji udzielonej przez Krajową Radę Sądownictwa w obecnym składzie – uwagi na tle wyroku Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej z 19.11.2019 r. oraz orzeczeń Sądu Najwyższego będących konsekwencją tego rozstrzygnięcia, Iustitia 2020, nr 4
Zieliński M.J., Niezależność władzy sądowniczej a model stosunku służbowego sędziego, Warszawa 2024
Dr hab. Karolina Kremens, LL.M., prof. UWr
Uniwersytet Wrocławski
Dr Michał Gabriel-Węglowski
Gdańsk
Dr Robert Kmieciak
Zielona Góra
Dr Michał Mistygacz
Uniwersytet Warszawski
Mgr Jarosław Onyszczuk
Warszawa
Dr Małgorzata Szeroczyńska
Warszawa
Reforma ustroju Prokuratury: założenia projektu ustawy i kierunki zmian
Artykuł przedstawia założenia projektu nowej ustawy o organizacji prokuratury, opracowanego przez grupę roboczą powołaną w ramach Komisji Kodyfikacyjnej Sądownictwa i Prokuratury. Działania te wpisują się w szerszy plan przywracania praworządności w Polsce, przedstawiony przez Ministra Sprawiedliwości Komisji Europejskiej w lutym 2024 r. Autorzy, uczestniczący w procesie legislacyjnym, podkreślają potrzebę odejścia od dotychczasowego, nieefektywnego modelu polskiej prokuratury i zbudowania nowoczesnej instytucji, która będzie niezależna od władzy wykonawczej i będzie działać z istotnymi ograniczeniami podporządkowania hierarchicznego. W artykule omówiono kluczowe aspekty projektu, w tym zewnętrzną niezależność prokuratury jako instytucji, wewnętrzną niezależność prokuratorów, zmiany w strukturze organizacyjnej, jednolity status prokuratorów oraz odpowiedzialność zawodową. Autorzy podkreślają wagę prowadzenia szerokiego dialogu ze środowiskiem prokuratorskim oraz potrzebę synchronizacji z reformami postępowania karnego. Artykuł zachęca do dalszej debaty nad kierunkiem reform i uwzględnieniem perspektywy praktyków w tworzeniu trwałych rozwiązań instytucjonalnych.
Słowa kluczowe: prokuratura, reforma prawa, Minister Sprawiedliwości, Prokurator Generalny, Komisja Kodyfikacyjna Ustroju Sądownictwa i Prokuratury, prawo karne
Reforming the Prosecution Service: The Framework of the Bill
This article presents the framework of the new bill on the organization of the Prosecution Service, developed by the working group established within the Codification Commission of the Judiciary and Prosecution Service. These efforts are part of a broader plan for restoring the rule of law in Poland, outlined by the Minister of Justice to the European Commission in February 2024. The authors, who participate in the legislative process, emphasize the need to break away from the existing ineffective model of the Polish Prosecution Service and to build a modern institution that will be independent from the executive branch and operate with significant limitations on hierarchical subordination. The article discusses key aspects of the bill, including the external independence of the Prosecution Service as an institution, the internal independence of prosecutors, changes in the organizational structure, the uniform status of prosecutors, and matters of professional accountability. The authors highlight the importance of engaging in broad dialogue with the community of prosecutors and the need for synchronization with reforms in the criminal procedure. The article invites further debate on the direction of reforms and the inclusion of practitioners’ perspectives to develop lasting institutional solutions.
Keywords: prosecution service, legal reform, Minister of Justice, Prosecutor General, Codification Commission of the Judiciary and Prosecution Service, criminal law
Bibliografia
Antoniak-Drożdż A., Prawne gwarancje niezależności prokuratora [w:] Prokuratura wobec współczesnych wyzwań ustrojowych, red. M. Mistygacz, A. Staszak, R. Wszołek, Warszawa 2024
Bilewicz J., Prokuratura w świetle standardów europejskich [w:] Prokuratura w Polsce w XXI wieku. Wyzwania ustrojowe i procesowe, red. M. Mistygacz, Warszawa 2019
Brodzisz Z., Ku specjalizacji i spłaszczeniu. Kierunki zmian w strukturze i organizacji pracy oparte na profesjonalnej specjalizacji prokuratorów, Czarne & Czerwone, 5.04.2025 r.
Côté L., Independence and Impartiality [w:] International Prosecutors, red. L. Reydams, J. Wouters, C. Ryngaert, Oxford 2012
Dudka K. [w:] K. Dudka, H. Paluszkiewicz, Postępowanie karne, Warszawa 2022
Gabriel-Węglowski M., Koncepcja usprawnienia instytucjonalnego prokuratury w zwalczaniu przestępczości zorganizowanej, Prokuratura i Prawo 2011, nr 4
Gabriel-Węglowski M., Demony wojen i ich mgła.... Prokuratorzy w walce z przestępczością krytyczną dla Państwa Polskiego, Czarne & Czerwone, 7.03.2025 r.
Gabriel-Węglowski M., Propozycja prokuratorskiego modelu zwalczania przestępczości zorganizowanej w Polsce [w:] Przestępczość zorganizowana. Fenomen. Współczesne zagrożenia. Zwalczanie. Ujęcie praktyczne, red. W. Jasiński, W. Mądrzejowski, K. Wiciak, Szczytno 2013
Gabriel-Węglowski M., Malinowska-Wójcicka M., Na straży prawa. Nowy model Prokuratury, Warszawa 2023
Gabriel-Węglowski M., Mądrzejowski W., Przestępczość zorganizowana – dokąd zmierzamy?, Rzeczpospolita z 6.12.2015 r.
Gilliéron G., Public Prosecutors in the United States and Europe, Cham 2004
Grzegorczyk T., Niezależność prokuratury i prokuratorów w świetle znowelizowanej ustawą z dnia 9 października 2009 r. ustawy o prokuraturze, Prokuratura i Prawo 2010, nr 1–2
Grzeszczyk W., Nowy model ustrojowy prokuratury, Prokuratura i Prawo 2010, nr 3
Herzog A., Wykorzystanie materiałów operacyjnych w postępowaniu dyscyplinarnym prokuratorów, Prokuratura i Prawo 2007, nr 2
Jehle J.-M., Wade M. (red.), Coping with Overloaded Criminal Justice Systems. The Rise of Prosecutorial Power Across Europe, Heidelberg 2010
Jaworski S.J., Rozważania na temat modelu prokuratury, Prokuratura i Prawo 2005, nr 5
Kardas P., Rola i miejsce prokuratury w systemie organów demokratycznego państwa prawnego, Prokuratura i Prawo 2012, nr 9
Kmiecik R., Prokuratura w „demokratycznym państwie prawnym” (refleksje sceptyczne), Prokurator 2000, nr 1
Krasoń M., „Owoce zatrutego drzewa” z perspektywy oskarżyciela publicznego w aspekcie konstytucyjnych podstaw procesu karnego, Problemy Prawa Karnego 2018, t. 2 (28)
Kremens K., O braku potrzeby wyodrębniania modeli ustrojowych prokuratury [w:] Minister Sprawiedliwości a prokuratura. W poszukiwaniu optymalnego modelu relacji, red. M. Mistygacz, G. Kuca, P. Mikuli, Kraków 2021
Kremens K., Odpowiedzialność zawodowa prokuratorów, Warszawa 2010
Kremens K., Powers of the Prosecutor in Criminal Investigation. Comparative Approach, New York 2022
Kuca G., Konstytucjonalizacja prokuratury: dyskusja naukowa czy ustrojowa potrzeba? [w:] Konieczne i pożądane zmiany ustroju prokuratury w Polsce, red. M. Mistygacz, Warszawa 2020
Langer M., Sklansky D.A. (red.), Prosecutors and Democracy. A Cross-National Study, Cambridge 2017
Martínez Salvador M., Partidos políticos y «autoridades independientes», Revista Española de Derecho Constitucional 2015, nr 104
Mik B., Nowe gwarancje niezależności prokuratury i prokuratorów – fakt czy iluzja, Prokuratura i Prawo 2010, nr 5
Mistygacz M., Niezależność ustrojowa prokuratury [w:] Prokuratura w Polsce w XXI wieku. Wyzwania ustrojowe i procesowe, red. M. Mistygacz, Warszawa 2019
Mistygacz M., Onyszczuk J., Prokuratorskie polecenie co do treści czynności procesowej [w:] Minister Sprawiedliwości a prokuratura. W poszukiwaniu optymalnego modelu relacji, red. M. Mistygacz, G. Kuca, P. Mikuli, Kraków 2021
Mistygacz M., Onyszczuk J., Szeroczyńska M., Zasady ustrojowe i działania prokuratury w Polsce – nowe spojrzenie, Warszawa 2023
Niemczyk Z., Nowy kształt kontroli operacyjnej po zmianach ustawy o Policji i Kodeksu postępowania karnego, Kwartalnik Krajowej Szkoły Sądownictwa i Prokuratury 2017, nr 2
Paluszkiewicz H., Uczestnicy procesu karnego – kilka uwag o zmianach w Kodeksie postępowania karnego w latach 2016 i 2017 [w:] Zmiany w prawie karnym materialnym i procesowym w latach 2013–2017. Zagadnienia wybrane, t. 2, red. H. Paluszkiewicz, Acta Iuridica Lebusana 2019, t. 11
Santaolalla López F., Ministerio fiscal, Gobierno y Parlamento (En torno a la posición constitucional del Ministerio Fiscal), Cuadernos de Derecho Público 2002, nr 16
Skorupka J., Refleksje o przyszłej prokuraturze [w:] Adwokatura wobec najnowszych zmian prawa sądowego, t. 1, red. J. Giezek, Warszawa 2008
Staszak A., Refleksje na temat procesowego wykorzystania materiałów zgromadzonych podczas stosowania kontroli operacyjnej (w świetle uchwały SN z 28 czerwca 2018 roku I KZP 4/18) [w:] Zmiany w prawie karnym materialnym i procesowym w latach 2013–2017. Zagadnienia wybrane, t. 2, red. H. Paluszkiewicz, Acta Iuridica Lebusana 2019, t. 11
Suchocka H., W poszukiwaniu modelu ustrojowego prokuratury (w świetle prac Komisji Rady Europy „Demokracja poprzez Prawo”), Ruch Prawniczy, Ekonomiczny i Socjologiczny 2014, t. 76, nr 2
Szeroczyńska M., Międzynarodowy standard statusu i organizacji prokuratury a najnowsze zmiany polskiego porządku prawnego, Czasopismo Prawa Karnego i Nauk Penalnych 2017, nr 2
Tak P.J.P., Introduction [w:] Tasks and Powers of the Prosecution Services in the EU Member States, red. P.J.P. Tak, t. 1, Nijmegen 2004
Tonry M., Prosecutors and Politics in Comparative Perspective [w:] Prosecutors and Politics: A Comparative Perspective, red. M. Tonry, Chicago 2012
Waltoś S., Prokuratura – jej miejsce wśród organów władzy, struktura i funkcje, PiP 2002, nr 4
Waters T., Overview: Design and Reform of Public Prosecution Services [w:] Promoting Prosecutorial Accountability, Independence and Effectiveness, Sofia 2008
Prof. dr hab. Lucyna Staniszewska
Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu
O potrzebie reformy jurysdykcji sądów administracyjnych w sprawach administracyjnych kar pieniężnych – doświadczenia Polski i Belgii
Współczesne sądownictwo administracyjne stoi przed poważnym dylematem dotyczącym wyboru modelu orzekania, który najlepiej odpowiadałby potrzebom obywateli oraz zasadzie skutecznej ochrony prawnej. Zagadnienie to jest szczególnie ważne na tle kontroli administracyjnych kar pieniężnych.
W artykule poddano analizie dwa modele funkcjonujące w systemach sądownictwa administracyjnego – model merytoryczny i model kasatoryjny – oraz wskazano na ich praktyczne konsekwencje. Model merytoryczny zakłada, że sąd administracyjny ma prawo nie tylko uchylać wadliwe decyzje organów administracji, ale również samodzielnie rozstrzygać sprawę co do istoty, czyli podejmować merytoryczne decyzje w miejsce organu. Takie podejście jest bliskie obywatelowi, który oczekuje ostatecznego rozstrzygnięcia swojej sprawy w możliwie najkrótszym czasie. Z kolei model kasatoryjny ogranicza kompetencje sądu do kontroli legalności działania administracji. Sąd uchyla decyzję organu, jeśli uzna ją za sprzeczną z prawem, ale nie rozstrzyga sprawy samodzielnie – przekazuje ją do ponownego rozpatrzenia przez organ administracyjny. Ten model akcentuje zasadę podziału władz, ale często prowadzi do przewlekłości postępowań, przedawnienia nałożenia kary administracyjnej, czy istnienie na adresacie w długim przedziale czasowym tzw. niepewności prawnej, co może frustrować obywateli i podważać zaufanie do wymiaru sprawiedliwości. Ukazano nadto, poprzez zilustrowanie także rozwiązań prawnych w Belgii oraz tożsamych problemów z brakiem możliwości merytorycznego orzekania przez Radę Stanu. Na tym tle rysuje się potrzeba podjęcia zmian legislacyjnych w zakresie orzekania merytorycznego w sprawach kar administracyjnych, przez sądy administracyjne tak w Polsce jak i w Europie, w tych porządkach prawnych gdzie system ogranicza model sądowej kontroli wyłącznie do orzekania kasatoryjnego.
Słowa kluczowe: administracyjne kary pieniężne, model merytorycznego orzekania, model kasatoryjnego orzekania, pełna jurysdykcja w sprawach kar administracyjnych
The Need for Reform of the Jurisdiction of Administrative Courts in Administrative Cases Involving Fines: Poland’s and Belgium’s Experiences
Contemporary administrative courts are facing a serious dilemma concerning the choice of an adjudication model that would best meet the needs of citizens, while respecting the principle of effective legal protection. This issue is particularly important in the context of administrative fines. The article analyses two models operating in administrative court systems – the examination-on-merits model and the remand-for-reexamination model – and points out their practical consequences. The examination-on-merits model assumes that the administrative court has the right not only to overturn flawed decisions of administrative authorities, but also to independently decide on the merits of the case, i.e. to make substantive decisions in the place of the authority. This approach is close to the citizen, who expects a final resolution of their case in the shortest possible time. On the other hand, the remand-for-reexamination model limits the court’s jurisdiction to reviewing the legality of administrative measures. The court overturns the decision of the authority if it finds it to be in conflict with the law, but it does not decide the case itself – it refers it to the administrative authority for reconsideration. This model emphasizes the principle of separation of powers, but often leads to lengthy proceedings, limitation by time preventing the imposition of an administrative penalty, or the existence of so-called legal uncertainty for the addressee over a long period of time, which can frustrate citizens and undermine their trust in the administration of justice. It is also shown what legal solutions are in place in Belgium and how they lead to identical problems with the lack of the possibility of the Council of State deciding cases on their merits. Against this background, a need emerges to introduce legislative amendments in the area of adjudication on the merits in administrative cases by administrative courts in Poland and in Europe, in those legal systems where the model of judicial review is limited to decisions on remand for reexamination only.
Keywords: administrative financial sanctions, examination-on-merits model of adjudication, remand-for-reexamination model of adjudication, full jurisdiction over administrative penalties
Bibliografia
Andersen R., Déom D., Renders D. (red.), Les sanctions administratives, Bruxelles 2007
Błachucki M., Zakres ochrony tymczasowej w przypadku wstrzymania przez SOKiK wykonania decyzji Prezesa UOKiK o zgodzie na koncentrację. Glosa do postanowienia Sądu Ochrony Konkurencji i Konsumentów z 8.04.2021 r., XVII Amo 1/21, Przegląd Ustawodawstwa Gospodarczego 2024, nr 4
Bogusz M., Delikt administracyjny i kara administracyjna z perspektywy konstytucyjnej [w:] „Administratywizacja” prawa karnego czy „kryminalizacja” prawa administracyjnego?, red. M. Bogusz, W. Zalewski, Gdańsk 2021
Boucquey P., de Broux P.O., Les recours juridictionnels contre les décisions des autorités de régulation, Bruxelles 2007
Bruggeman I., Gemeentelijke administratieve sancties [w:] Postal Memorialis. Lexicon strafrecht, strafvordering en bijzondere wetten, red. P. Lambert, Brussel 1987
Danecka D., Konwersja odpowiedzialności karnej w administracyjną w prawie polskim, Warszawa 2018
Daniel P., Wstrzymanie wykonania aktu lub czynności w postępowaniu sądowoadministracyjnym, Warszawa 2013
Daniel P., Geburczyk F., Merytoryczne orzekanie i kształtowanie aktów organów administracji przez sądy administracyjne – uwagi prawnoporównawcze, Zeszyty Naukowe Sądownictwa Administracyjnego 2016, nr 1
Drooghenbroeck S. van, De vraies sanctions administratives ou des sanctions pénales camouflées?, Revue de la Faculté de droit de l’Université de Liège 2005, nr 4
Drooghenbroeck S. van, Entre bénévolance et incertitudes: Y a-t-il un juge pour dire clairement le droit des sanctions administratives? [w:] Les sanctions administratives, red. R. Andersen, D. Déom, D. Renders, Bruxelles 2007
Drooghenbroeck S. van, Le procès équitable et le droit communautaire et régional du contentieux administratif: de la difficile articulation du „Qui?” et du „Quoi?”, Recht en regio / Droit et region 2013, nr 1
Flisek K., Główne modele orzecznictwa sądów administracyjnych, Studia Prawnicze. Rozprawy i Materiały 2018, nr 2(23)
Gębala K., Model jurysdykcji sądowej w postępowaniu sądowoadministracyjnym a konstytucyjne funkcje sądów administracyjnych, Warszawa 2020
Gut D., Merytoryczne rozstrzygnięcia sądów administracyjnych jako przejaw ewolucji sądowej ochrony praw człowieka, Warszawa 2024
Hauser R., Masternak-Kubiak M., Konstytucyjne podstawy kontroli działalności administracji publicznej [w:] System Prawa Administracyjnego, red. nacz. R. Hauser, Z. Niewiadomski, A. Wróbel, t. 2, Konstytucyjne podstawy funkcjonowania publicznej, Warszawa 2012
Jagielska M., Wiktorowska A., Zalasińska K. [w:] Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz, red. R. Hauser, M. Wierzbowski, Warszawa 2023
Jaśkowska M., Uznanie administracyjne a inne formy władzy dyskrecjonalnej administracji publicznej [w:] System Prawa Administracyjnego, red. nacz. R. Hauser, Z. Niewiadomski, A. Wróbel, t. 1, Instytucje prawa administracyjnego, Warszawa 2015
Jaśkowska M., Uznanie administracyjne w orzecznictwie sądów administracyjnych, Zeszyty Naukowe Sądownictwa Administracyjnego 2010, nr 5–6
Jędrzejczak M., Władza dyskrecjonalna organów administracji publicznej, Warszawa 2021
Kamiński M., Reformy sądownictwa administracyjnego w Polsce, Acta Universitatis Lodziensis. Folia Iuridica 2022, nr 98
Kasznica S., Polskie prawo administracyjne. Pojęcia i instytucje zasadnicze, Warszawa 1946
Kmieciak Z., Postępowanie w sprawach ochrony konkurencji a koncepcja procedury hybrydowej, PiP 2002, nr 4
Kmieciak Z., Wzmocnienie kompetencji najwyższych sądów administracyjnych i jego wpływ na efektywność orzecznictwa, Zeszyty Naukowe Sądownictwa Administracyjnego 2012, nr 4
Krasuski A., Ochrona tymczasowa aktu lub czynności w postępowaniu przed organem i sądem administracyjnym, Warszawa 2025
Krawczyk A., Reforma sądownictwa administracyjnego w Austrii, PiP 2013, nr 4
Król-Bogomilska M., Kary pieniężne w prawie antymonopolowym, Warszawa 2001
Król-Bogomilska M., Standards of Entrepreneur Rights in Competition Proceedings, Yearbook of Antitrust and Regulatory Studies 2012, nr 5(6)
Langbroek P.M., Berge J.B.J.M., Towards integrated Lawmaking by administrative courts and public authorities. On instruments and possibilities for constructive interaction between the administration and administrative courts in relation to administrative decisionmaking, administrative objection and appeal [w:] Judicial Lawmaking and Administrative Law, red. F.A.M. Stroink, E.C.H. van der Linden, Antwerp–Oxford 2006
Leoński Z., O istocie tzw. kar administracyjnych [w:] Jednostka w demokratycznym państwie prawa, red. J. Filipek, Bielsko-Biała 2003
Leroy M., Contentieux administratif, Bruxelles 2008
Masset A., De vraies sanctions administratives ou des sanctions pénales camouflées? Réflexions en droit interne belge, Revue de la Faculté de Droit de l’Université de Liège 2005, nr 4
Matan A., Następstwo (sukcesja) z mocy prawa w materialnym prawie administracyjnym, Casus 2008, nr 50
Merkl A., Allgemeines Verwaltungsrecht, Wien–Berlin 1927
Merola M., Waelbroeck D. (red.), Toward an Optimal Enforcement of Competition Rules in Europe, GCLC Annual Conference 11–12 June 2010, Brussels 2010
Mincer M., Uznanie administracyjne, Toruń 1983
Piątek W., Skoczylas A., Kasacyjny czy merytoryczny model orzekania – kwestia zmiany modelu sądowej kontroli decyzji administracyjnych, PiP 2019, nr 1
Renders D., Joassart M., Pijcke G., Piret F., Le régime juridique de la sanction administrative [w:] Les sanctions administratives, red. R. Andersen, D. Deom, D. Renders, Bruxelles 2007
Staniszewska L., Administracyjne kary pieniężne. Studium z zakresu prawa administracyjnego materialnego i procesowego, Poznań 2017
Stankiewicz R., Likwidacja procedur hybrydowych – krok w dobrym kierunku czy szkodliwy dogmatyzm? [w:] Aktualne problemy rozgraniczenia właściwości sądów administracyjnych i powszechnych, red. M. Błachucki, T. Górzyńska, Warszawa 2011
Suwaj R., Zasady nakładania administracyjnych kar pieniężnych, Warszawa 2022
Tarno J.P., Postępowanie rozpoznawcze i zasady orzekania przez sądy administracyjne [w:] System Prawa Administracyjnego, red. nacz. R. Hauser, Z. Niewiadomski, A. Wróbel, t. 10, Sądowa kontrola administracji publicznej, Warszawa 2016
Vos N. de, Veny L., Doorbraak van gemeentelijke bestuurlijke sancties, Neue Juristische Wochenschriftn 2004
Wróbel A., Autonomia proceduralna państw członkowskich. Zasada efektywności i zasada efektywnej ochrony sądowej w prawie Unii Europejskiej, Ruch Prawniczy, Ekonomiczny i Socjologiczny 2005, nr 1
Wróbel A., Jurysdykcja sądów administracyjnych a europejska koncepcja sądu o pełnej jurysdykcji, PiP 2025, nr 2
Yernault D., Une administration doit-elle respecter les règles du droit à un procès équitable? Les sanctions administratives et l’article 6 de la Convention européenne des Droits de l’Homme dans les jurisprudences belge, française et européenne, Administration Publique 1995, nr 1
Prof. dr hab. Szymon Byczko
Uniwersytet Łódzki
Prawo przeciwko ekonomii: uwagi na tle sporu o dopuszczalność obliczania odszkodowań ubezpieczeniowych metodą kosztorysową
Problem wynagrodzenia szkody powstałej w pojeździe mechanicznym stało się przedmiotem odrębnej dyskusji doktrynalnej i licznych, często sprzecznych orzeczeń Sądu Najwyższego. Wynika to zwłaszcza z tego, że szkody te są zwykle naprawiane z funduszy ubezpieczeniowych, a wysokość należnych odszkodowań stale rośnie. Prowadzi to do tego, że wielu poszkodowanych wybiera rozliczenie tak zwaną metodą kosztorysową, czyli żąda zapłaty sumy pieniężnej od zakładu ubezpieczeń, równej kosztom niedokonanej jeszcze naprawy. Budzi to opór ubezpieczycieli, wspieranych przez część orzecznictwa, którzy argumentują, że taka metoda prowadzi do nieuzasadnionego wzbogacenia poszkodowanych. Jest tak wtedy, gdy mimo otrzymanego odszkodowania nie dokonają oni naprawy lub dokonają ją za kwotę znacznie niższą od otrzymanego odszkodowania. Brak jest jednak podstaw do ograniczania wysokości odszkodowań obliczanych metodą kosztorysową, ponieważ odszkodowanie takie odpowiada wysokości poniesionej szkody. Kwestia przeznaczenia odszkodowania jest poza polem zainteresowania podmiotu odpowiedzialnego. Źródłem nieprawidłowości na rynku ubezpieczeniowym jest natomiast to, że zakłady ubezpieczeń bezrefleksyjnie godzą się na zawyżone koszty naprawy aut. Gdyby koszty te odpowiadały realnej wartości wykonanej pracy, brak byłoby większego zainteresowania korzystaniem z odszkodowań obliczanych w oparciu o metodę kosztorysową.
Słowa kluczowe: ubezpieczenie OC, szkoda, restytucja naturalna, czyny niedozwolone, odpowiedzialność cywilna
Law Versus Economics: Remarks Against the Background of the Dispute About the Permissibility of Calculating Compensation Using the Cost-Estimate Method
The issue of compensation for damage caused to a motor vehicle has become the subject of a separate discussion in legal scholarship and numerous, often contradictory, rulings of the Supreme Court. This is especially because such compensation is usually paid from insurance funds, while the amount of compensation to which parties are entitled is constantly increasing. The result is that many injured parties opt for loss adjustment using the so-called cost-estimate method, i.e. they demand from the insurance company a sum of money equal to the cost of the repair that has not yet been carried out. This causes resistance from insurers – which view is supported by some case law – who argue that such a method leads to unjustified enrichment of the injured party. This is the case when, despite the compensation received, they do not make the repair or do it for an amount much lower than the compensation received. However, there are no grounds for limiting the amount of compensation calculated using the cost-estimate method, because such compensation corresponds to the amount of the damage suffered. The issue of the purpose of compensation is outside the field of interest of the debtor.
The source of irregularities on the insurance market is the fact that insurance companies thoughtlessly accept inflated car repair costs. If these costs corresponded to the real value of the work performed, there would be no greater interest in compensation calculated based on the cost-estimate method.
Keywords: third-party liability insurance, damage, natural restitution, prohibited acts, third-party civil liability
Bibliografia
Boczek K., Astronomiczne rachunki za leczenie w USA, Służba Zdrowia 2023, nr 1
Dybowski T., Pojęcie i rodzaj szkody [w:] System prawa cywilnego, t. 3, cz. 1, Prawo zobowiązań – część ogólna, red. Z. Radwański, Ossolineum 1981
Kaliński M., Naprawienie szkody [w:] System Prawa Prywatnego, t. 6, Prawo zobowiązań – część ogólna, red. A. Olejniczak, Warszawa 2009
Kaliński M., O wadliwej obiektywizacji szkody, Studia Iuridica 2007, nr 47
Kaliński M., Odpowiedzialność odszkodowawcza – uwagi ogólne [w:] System Prawa Prywatnego, t. 6, Prawo zobowiązań – część ogólna, red. A. Olejniczak, Warszawa 2009
Kaliński M., Pojęcie i rodzaje szkody [w:] System Prawa Prywatnego, t. 6, Prawo zobowiązań – część ogólna, red. A. Olejniczak, Warszawa 2009
Koch A. [w:] Kodeks cywilny, t. 1, Komentarz. Art. 1–44911, red. M. Gutowski, Warszawa 2016
Kucharski B., Kosztorysowa metoda naprawienia szkody ubezpieczeniowej w razie naprawy lub sprzedaży uszkodzonego pojazdu. Glosa do (nieistniejącej) uchwały składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 11 września 2024 roku w sprawie III CZP 65/23, Wiadomości Ubezpieczeniowe 2024, nr 4
Kucharski B., Świadczenie ubezpieczyciela w umowie ubezpieczenia mienia, Warszawa–Łódź 2019
Kucharski B., Matysiak W.P., Polemicznie o dopuszczalności uwzględnienia rabatów i upustów przy ustalaniu odszkodowania kosztorysowego z ubezpieczenia odpowiedzialności cywilnej posiadaczy pojazdów mechanicznych, Wiadomości Ubezpieczeniowe 2023, nr 1
Ogiegło L. [w:] Kodeks cywilny. Komentarz, t. 2, red. K. Pietrzykowski, Warszawa 2015
Olejniczak A., Nieponiesione koszty naprawy a pojęcie szkody podlegającej naprawieniu [w:] Standardy likwidacji szkód komunikacyjnych w ramach ubezpieczenia OC i AC. Rola biegłego sądowego, red. A. Łazarska, Warszawa 2025
Orlicki M., Ubezpieczyciel odpowiedzialności cywilnej – dłużnik jak każdy inny czy gwarant sprawiedliwości odszkodowawczej? O deep pocket syndrome w kontekście tzw. standardów odszkodowawczych [w:] Standardy likwidacji szkód komunikacyjnych w ramach ubezpieczenia OC i AC. Rola biegłego sądowego, red. A. Łazarska, Warszawa 2025
Orlicki M., Umowa ubezpieczenia [w:] System Prawa Prywatnego, t. 8, Prawo zobowiązań – część szczegółowa, red. J. Panowicz-Lipska, Warszawa 2004
Sepełowski M., Stosowanie tzw. metody kosztorysowej przy ustalaniu wysokości odszkodowania z ubezpieczenia OC za szkodę na mieniu, Monitor Prawniczy 2018, nr 11
Serwach M., Ochrona ubezpieczeniowa pacjentów przed negatywnymi skutkami leczenia, Kraków 2018
Szpunar A., Glosa do uchwały SN z 12.10.2001 r, III CZP 57/01, OSP 2002, nr 5, poz. 61
Szpunar A., Odszkodowanie za szkodę majątkową. Szkoda na mieniu i na osobie, Bydgoszcz 1998
Szpunar A., Ustalenie odszkodowania w prawie cywilnym, Warszawa 1975
Szpunar A., Ustalenie odszkodowania z tytułu obowiązkowego ubezpieczenia komunikacyjnego, Kwartalnik Prawa Prywatnego 1993, nr 1
Dr Patrycja Dolniak
Katowice
Dr Mikołaj Iwański
Uniwersytet Jagielloński w Krakowie
Mgr Tomasz Kuźma
Przemyśl
Mgr Andrzej Ludwiński
Radom
Mgr Przemysław Sotowski,
Mgr Konrad Wasik
Przemyśl
Fałszywe obrazy, rzeczywiste krzywdy. Deepfake jako forma wykorzystania seksualnego dzieci – prawo polskie na tle unormowań międzynarodowych i unijnych
W artykule poddano analizie wykorzystanie sztucznej inteligencji jako narzędzia generowania deepfake, ze szczególnym uwzględnieniem deepfake jako formy wykorzystania seksualnego dzieci. W ramach analizy przeprowadzono badanie aktualnych i projektowanych rozwiązań prawnych, uwzględniając perspektywę międzynarodową i krajową, charakterystykę technologii deepfake, regulacje prawne Unii Europejskiej oraz międzynarodowe ramy prawne dotyczące pornografii dziecięcej. Ocenie poddano także polskie regulacje materialnoprawne w tym obszarze, w efekcie artykułując tezę, że obecne regulacje nie są wystarczające, aby skutecznie przeciwdziałać zagrożeniom płynącym z wykorzystania deepfake w pornografii dziecięcej.
Słowa kluczowe: deepfake, pornografia dziecięca, sztuczna inteligencja, AI, prawo karne
Deepfakes as a Form of Child Sexual Abuse: Polish Law in the Context of International and EU Regulations
The article analyses the use of artificial intelligence as a tool for generating deepfakes, with particular emphasis on deepfakes as a form of child sexual abuse. The analysis includes a review of current and proposed legal solutions, taking into account the international and national perspectives, the characteristics of deepfake technology, European Union legal regulations, and the international legal framework applicable to child pornography. Polish substantive law regulations in this area are also assessed. All this leads to the conclusion that current regulations are not sufficient to effectively counteract the threats posed by the use of deepfakes in child pornography.
Keywords: deepfake, child pornography, artificial intelligence, AI, criminal law
Bibliografia
Adamski A., Karnoprawna ochrona dziecka w sieci Internet, Prokuratura i Prawo 2003, nr 9
Amerini I. i in., Deepfake Media Forensics: State of the Art and Challenges Ahead, https://doi.org/10.48550/arXiv.2408.00388 (dostęp: 18.04.2025 r.)
Bielski M. [w:] Kodeks karny. Część szczególna, t. 2, Komentarz do art. 117–211a, red. W. Wróbel, A. Zoll, Warszawa 2017
Błachut J., Pozorowana pornografia dziecięca, PiP 2005, nr 4
Budyn-Kulik M., Kulik M. [w:] Kodeks karny. Część szczególna, t. 1, Komentarz. Art. 117–221, red. M. Królikowski, R. Zawłocki, Warszawa 2023
Casu M., Guarnera L., Caponnetto P., Battiato S., GenAI Mirage: The Impostor Bias and the Deepfake Detection Challenge in the Era of Artificial Illusions, Forensic Science International: Digital Investigation 2024, nr 50
Dolniak P., Kuźma T., Ludwiński A., Wasik K., Sztuczna inteligencja w wymiarze sprawiedliwości. Między prawem a algorytmami, Warszawa 2024
Gardocki L., Zagadnienia teorii kryminalizacji, Warszawa 1990
Hart H.L.A., Law, Liberty and Morality, Stanford University Press 1963
Harwell D., Fake-porn videos are being weaponized to harass and humiliate women: „Everybody is a potential target”, The Washington Post, 30.12.2018 r.
Hypś S. [w:] Kodeks karny. Komentarz, red. A. Grześkowiak, K. Wiak, Warszawa 2024
Kaur A. i in., Deepfake video detection: challenges and opportunities, Artificial Intelligence Review 2024, vol. 57
Kiełpiński K.M., Deepfake jako narzędzie do przekazywania informacji fałszywej i domniemanej. Analiza prawno-karna i cybernetyczna, Kwartalnik Krajowej Szkoły Sądownictwa i Prokuratury 2023, nr 3
Konarska-Wrzosek V. [w:] Kodeks karny. Komentarz, red. V. Konarska-Wrzosek, Warszawa 2023
Lipiński K. [w:] Kodeks karny. Część szczególna. Komentarz, red. J. Giezek, Warszawa 2021
Lu Y., Ebrahimi T., Towards the Detection of AI-Synthesized Human Face Images, https://doi.org/10.48550/arXiv.2402.08750 (dostęp: 18.04.2025 r.)
Łabuz M., Deep fakes and the Artificial Intelligence Act—An important signal or a missed opportunity?, Policy & Internet 2024, nr 4
Łosek A., Odpowiedzialność karna za czyny popełnione za pośrednictwem gier komputerowych – wstęp do problematyki, Prokuratura i Prawo 2022, nr 2
Masood M. i in., Deepfakes Generation and Detection: State-of-the-art, open challenges, countermeasures, and way forward, https://doi.org/10.48550/arXiv.2103.00484 (dostęp: 18.04.2025 r.)
Mirsky Y., Lee W., The creation and detection of deepfakes: A survey, ACM Computing Surveys 2021, nr 1
Mozgawa M., Kozłowska P., Analiza dogmatyczna przestępstw związanych z pornografią (zagadnienia podstawowe) [w:] Pornografia, red. M. Mozgawa, Warszawa 2011
Nazar K., Warylewski J. [w:] Kodeks karny. Komentarz, red. R.A. Stefański, Warszawa 2024
Niedbała M., Dylemat odpowiedzialności karnej z tytułu generowania pornografii przy wykorzystaniu sztucznej inteligencji, Krytyka Prawa 2023, nr 4
Pei G. i in., Deepfake Generation and Detection: A Benchmark and Survey, https://doi.org/10.48550/arXiv.2403.17881 (dostęp: 18.04.2025 r.)
Pham L. i in., Deepfake Audio Detection Using Spectrogram-based Feature and Ensemble of Deep Learning Models, https://doi.org/10.48550/arXiv.2407.01777 (dostęp: 18.04.2025 r.)
Raghava M.S. i in., AI deep fake detection research paper, International Journal of Novel Research and Development 2023, nr 10
Skórzewska-Amberg M., Zwalczanie niegodziwego traktowania w celach seksualnych i wykorzystywania seksualnego dzieci oraz pornografii dziecięcej (na tle dyrektywy 2011/92/UE), PiP 2013, nr 8
Trocha O., Pornografia (art. 202 k.k.) [w:] O. Trocha, M. Horna-Cieślak, P. Masłowska, Metodyka reprezentacji małoletniego pokrzywdzonego w sprawach przestępstw seksualnych, Warszawa 2024
Wang T. i in., Prosody and voice factorization for few-shot speaker adaptation in the challenge m2voc 2021, https://ieeexplore.ieee.org/document/9414427 (dostęp: 8.09.2025 r.)
Warylewski J., Pornografia dziecięca w świetle prawa krajowego, międzynarodowego i unijnego, PiP 2019, nr 9
Warylewski J. [w:] System Prawa Karnego, t. 10, Przestępstwa przeciwko dobrom indywidualnym, red. J. Warylewski, Warszawa 2016
Wasiuta O., Wasiuta S., Deepfake jako skomplikowana i głęboko fałszywa rzeczywistość, Annales Universitatis Paedagogicae Cracoviensis. Studia de Securitate 2019, nr 3(9)
Wąsek A., Prawo karne – minimum moralności?, Annales Universitatis Mariae Curie--Składowska. Sectio G 1984, nr 31
Wąsek A., W kwestii tzw. odformalizowania prawa karnego, Studia Filozoficzne, nr 2–3
Yi J. i in., Audio Deepfake Detection: A Survey, https://doi.org/10.48550/arXiv.2308.14970 (dostęp: 18.04.2025 r.)
Yi J. i in., SceneFake: An Initial Dataset and Benchmarks for Scene Fake Audio Detection, https://doi.org/10.48550/arXiv.2211.06073 (dostęp: 10.09.2025 r.)
Yunfan L. i in., GAN-based Facial Attribute Manipulation, https://doi.org/10.48550/arXiv.2210.12683 (dostęp: 18.04.2025 r.)
Zakrzewski P. [w:] Kodeks karny. Komentarz, red. J. Majewski, Warszawa 2024
Zhao Y.L. i in., EmoFake: An Initial Dataset for Emotion Fake Audio Detection, https://doi.org/10.48550/arXiv.2211.05363 (dostęp: 10.09.2025 r.)
Zoll A., Konstytucyjne aspekty prawa karnego [w:] System Prawa Karnego, t. 2, Źródła prawa karnego, red. T. Bojarski, Warszawa 2011
Dr Agata Ziółkowska
Uniwersytet Mikołaja Kopernika w Toruniu
Polityka ścigania przestępstw wojskowych – założenia systemowe
Przeprowadzona w niniejszym artykule naukowym analiza dokonana na płaszczyźnie polityki ścigania przestępstw wojskowych skłania do wniosku, że przestępstwa te były i nadal są czynami wyłącznie publicznoskargowymi. Co więcej, w czasie obowiązywania oddzielnych kodeksowych regulacji karno-wojskowych (tj. k.k.woj. z 1928 r., k.k.woj. z 1932 r. i k.k.W.P.) przestępstwa wojskowe ścigano z trybie z urzędu jedynie. Natomiast od 01.01.1970 r. (czyli od chwili wejścia w życie k.k. z 1969 r., w którym wyodrębniono część karno-wojskową) wobec niektórych przestępstw wojskowych w zakresie ich ścigania wprowadzono tryb bezwzględnie wnioskowy, który obok trybu z urzędu z powodzeniem funkcjonuje do dnia dzisiejszego. De lege lata publicznoskargowy charakter przestępstw wojskowych zadekretowanych w części szczególnej części wojskowej obowiązującego k.k. z 1997 r. wyraźnie polaryzuje omawiane przestępstwa od przestępstw powszechnych (tj. czynów penalizowanych w części szczególnej kodeksu karnego), wśród których występują zarówno przestępstwa publicznoskargowe (i to we wszystkich możliwych trybach, tj. ścigane z urzędu oraz bezwzględnie wnioskowo i względnie wnioskowo), a także czyny ścigane z oskarżenia prywatnego (czyli przestępstwa prywatnoskargowe).
Słowa kluczowe: wojskowa odpowiedzialność karna, wojskowa odpowiedzialność dyscyplinarna, przestępstwo wojskowe, przestępstwo, przestępstwo publicznoskargowe, przestępstwo prywatnoskargowe, tryb ścigania z urzędu, tryb ścigania bezwzględnie wnioskowy, tryb ścigania względnie wnioskowy, tryb ścigania z oskarżenia prywatnego
The Policy of Prosecuting Miliary Offences. Systemic Assumptions
The analysis carried out in this academic article in the field of the policy of prosecuting military offences leads to the conclusion that these offences were and still are prosecuted solely as public prosecution cases. Moreover, during the period when separate military penal regulations were in force (i.e. under the Military Penal Code of 1928, the Military Penal Code of 1932, and the Penal Code of the Polish Army), military crimes were only prosecuted ex officio. However, since 1 January 1970 (i.e., since the entry into force of the Penal Code of 1969, which contained a separate a military penal part), a mandatory procedure was introduced for prosecution of certain military offences exclusively upon motion, which procedure successfully operates until today in addition to the ex officio procedure. De lege lata, the requirement of military offences being public prosecution cases, provided for in the special military part of the 1997 Penal Code, which is currently in force, clearly sets the offences in question apart from common offences (i.e., acts penalized in the specific part of the Penal Code), which include both offences in which public prosecution cases have to be brought (and in all possible procedures, i.e., ones prosecuted ex officio, mandatorily upon motion or optionally by motion), as well as acts in which private prosecution can be brought (i.e., private prosecution cases).
Keywords: military criminal liability, military disciplinary liability, military offence, offence, offence prosecuted as a public prosecution case, offence prosecuted as a private prosecution case, ex officio prosecution, mandatory motion-based prosecution, optional motion-based prosecution, private prosecution
Bibliografia
Bojarski T., Polskie prawo karne. Zarys części ogólnej, Warszawa 2006
Buszyński M., Matzner B., Muller K., [w:] Kodeks karny wojskowy z komentarzem, Warszawa 1933
Buszyński M., Matzner B., Muller K. [w:] Kodeks karny wojskowy z komentarzem, Londyn 1944
Czubiński L., Polskie wojskowe prawo karne w zarysie, Warszawa 1981
Czułnowski M. i n. [w:] Wojskowe przepisy dyscyplinarne wraz z komentarzem, cz. 1, Przepisy o wojskowym postępowaniu dyscyplinarnym wraz z komentarzem, Warszawa 1999
Dudka K. [w:] Kodeks postępowania karnego. Komentarz, red. K. Dudka, LEX 2023
Eichstaedt K. [w:] Kodeks postępowania karnego, t. 2, Komentarz aktualizowany, red. D. Świecki, LEX 2024
Filipkowski W., Guzik-Makaru E.M., Laskowska K., Przewodnik po prawie karnym. Tablice, orzecznictwo, kazusy, Warszawa 2022
Góral R. [w:] Kodeks karny. Orzecznictwo i piśmiennictwo, Warszawa 1974
Grabowski Z., Wychowawcze aspekty wojskowego prawa karnego, Wojskowy Przegląd Prawniczy 1979, nr 3
Grzegorczyk T., Wnioskowy tryb ścigania czynów karalnych, Łódź 1986
Konarska-Wrzosek V., Marek A., Prawo karne, Warszawa 2019
Kowalski J.G., Specyfika postępowania karnego w sprawach podlegających orzecznictwu sądów wojskowych, Wojskowy Przegląd Prawniczy 2023, nr 3
Kubala W., Wniosek dowódcy jednostki wojskowej o ściganie, Palestra 1976, nr 11
Lachowski J., Marek A., Prawo karne. Zarys problematyki, Warszawa 2021
Lernell L., Współczesne zagadnienia polityki kryminalnej. Problemy kryminologiczne i penologiczne, Warszawa 1978
Mioduski K. [w:] J. Bafia, K. Mioduski, M. Siewierski, Kodeks karny. Komentarz, Warszawa 1971
Paśnik J., Prawo dyscyplinarne w Polsce, Warszawa 2000
Pikulski S., Polityka karna w Polsce z perspektywy międzynarodowej [w:] Współczesne zagrożenia przestępczością i innymi zjawiskami patologicznymi a prawo karne i kryminologia, red. E.W. Pływaczewski, Białostockie Studia Prawnicze 2009, nr 6
Rybarczyk S., Odpowiedzialność karna żołnierzy za przestępstwa przeciw czci przełożonego, Wojskowy Przegląd Prawniczy 1972, nr 4
Rybarczyk S., Zarys prawa wojskowego, cz. 4, Prawo karne wojskowe, Warszawa 1974
Saulewicz W., Zagadnienia z zakresu dyscypliny wojskowej w nowym ustawodawstwie karnym, Wojskowy Przegląd Prawniczy 1970, nr 1
Sitarz O., Prawo karne last minute, Warszawa 2022
Sychta K. [w:] Kodeks postępowania karnego. Komentarz, red. J. Zagrodnik, LEX 2024
Warylewski J., Prawo karne. Część ogólna, Warszawa 2004
Zawiejski P., Pojęcie przestępstwa i podziały czynów zabronionych [w:] Prawo karne. Część ogólna, szczególna i wojskowa, red. T. Dukiet-Nagórska, Warszawa 2018
Ziółkowska A., Odpowiedzialność karna a odpowiedzialność dyscyplinarna w wojsku. Zagadnienia materialnoprawne, Warszawa 2020
Ziółkowska A., Polityka ścigania przestępstw [w:] Polityka kryminalna. Zarys problematyki, red. N. Daśko, V. Konarska-Wrzosek, Warszawa 2025
Prof. dr hab. Anna Golonka
Uniwersytet Rzeszowski
Prawnokarne aspekty smishingu i CLI spoofingu
W opracowaniu zaprezentowano prawnokarną problematykę smishingu oraz CLI spoofingu, uznawanych za rodzaje oszustw. W obowiązującym stanie prawnym stanowią one także przestępstwa, wprowadzone do polskiego porządku prawnego mocą ustawy z 28.07.2023 r. o zwalczaniu nadużyć w komunikacji elektronicznej. Jego meritum stanowi analiza znamion określających odpowiednie typy czynów zabronionych, a celem jest zwrócenie uwagi na wątpliwości, jakie nasuwa wyjątkowo rozbudowany opis tych przestępstw. Zastrzeżenia budzi w szczególności charakterystyka znamion podmiotowych oraz przedmiotowych - dotyczących czynności sprawczej. To z kolei, na płaszczyźnie stosowania prawa, wymaga ustalenia relacji, w jakiej odnośne przepisy powołanej ustawy, czyli art. 30 i 31, pozostają w stosunku do adekwatnych przepisów k.k. Tym zagadnieniom poświecono także miejsce w opracowaniu. Analiza powołanych regulacji (metoda dogmatyczno-prawna) pozwoliła na wyprowadzenie wniosków odnoszących się do nadanego im brzmienia, a w rezultacie również na wysunięcie sugestii wprowadzenia stosownych zmian.
Słowa kluczowe: oszustwo, odpowiedzialność karna, zbieg przepisów, smishing, spoofing
Criminal-Law Aspects of Smishing and CLI Spoofing
The study presents the criminal-law approach to smishing and CLI spoofing, which are considered types of fraud. As the law currently stands, they also constitute crimes introduced into the Polish legal order by the Act of 28 July 2023 on Combating Abuse in Electronic Communications. The essence of the study is the analysis of features defining the relevant types of prohibited acts, while the aim is to draw attention to the doubts raised by the exceptionally extensive description of these offences. In particular, reservations can be raised with respect to the characteristics of the mens rea and the features of the actus reus – concerning the causative act. This, in turn, at the level of application of law, requires determining the relationship between the relevant provisions of the act cited above, i.e. Articles 30 and 31, and the relevant provisions of the Penal Code. These issues are also discussed in the study. The analysis of the cited regulations (using the dogmatic-legal method) make it possible to draw conclusions regarding their wording and, as a result, also to suggest their appropriate amendments.
Keywords: fraud, criminal liability, concurrence of legal provision, smishing, spoofing
Bibliografia
Chałubińska-Jentkiewicz K., Cyberodpowiedzialność, Toruń 2019
Dąbrowska-Kardas M., Kardas P. [w:] Kodeks karny. Część szczególna, t. 3, Komentarz do art. 278–363, red. W. Wróbel, A. Zoll, Warszawa 2022
Gienas K., Prawnokarne aspekty „narzędzi hackerskich”, Prawo Mediów Elektronicznych 2005, nr 2.
Golonka A., Scamming [w:] Przestępczość zorganizowana. Aspekty prawne i kryminalno-kryminalistyczne, red. P. Łabuz, I. Malinowska, M. Michalski, Warszawa 2022
Golonka A., Występek finansowania terroryzmu (art. 165a k.k.) w kontekście problemów związanych ze stroną podmiotową tego przestępstwa, Zeszyty Prawnicze 2019, nr 3
Greening J., Consumer and expert survey reveals: No Country is Good at Fighting Online Scams, 8.12.2022, https://www.gasa.org/post/consumer-and-expert-survey-reveals-no-country-is-good-at-fighting-online-scams (dostęp: 2.03.2025 r.)
Griffin S.E., Rackley C.C., Vishing [w:] InfoSecCD ‘08: Proceedings of the 5th annual conference on Information security curriculum development. Kennesaw Georgia September 26–27, 2008, red. M. Whitman, H. Mattord, New York 2009
Khanjani Z., Watson G., Janeja V.P., Audio deepfakes: A survey, Frontiers in Big Data 2023, t. 5, https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC9869423/ (dostęp: 8.10.2025 r.)
Konieczny M.K., Cyberprzestępczość – krótka historia, współczesne oblicza i trudna do przewidzenia przyszłość, Roczniki Administracji i Prawa 2023, t. 1, nr 23
Dąbrowska M., Grooming – wybrane aspekty prawnokarne i kryminologiczne, Warszawa 2018
Kulik M., Zbieg przepisów typizujących oszustwo kredytowe i oszustwo zwykłe. Glosa do wyroku Sądu Apelacyjnego we Wrocławiu z 27.09.2017 r., II AKa 242/17, Glosa 2018, nr 4
Lach A., Karnoprawna reakcja na zjawisko kradzieży tożsamości, Warszawa 2015
Lach A., Kradzież tożsamości, Prokuratura i Prawo 2012, nr 3
Majewski J., Reguły wyłączania wielości ocen a konstrukcja idealnego zbiegu czynów zabronionych (przestępstw lub wykroczeń), Palestra 2015, nr 11–12
Majewski J., Zbieg przepisów ustawy. Zagadnienia węzłowe [w:] System Prawa Karnego, t. 3, Nauka o przestępstwie. Zasady odpowiedzialności, red. R. Dębski, Warszawa 2013
Monarcha-Matlak A., Pojęcie komunikacji elektronicznej w doktrynie i aktach prawnych, Lingwistyka Stosowana 2017, nr 24(4)
Mungai R., Synthetic Identity Fraud a Critical Primary National Security Priority, https://papers.ssrn.com/sol3/papers.cfm?abstract_id=4770398 (dostęp: 12.04.2025 r.)
Murszewski T., Phishing w ujęciu prawnokarnym [w:] Współczesne oblicze prawa karnego, prawa wykroczeń, kryminologii i polityki kryminalnej. Księga jubileuszowa dedykowana Profesor Violetcie Konarskiej-Wrzosek, red. J. Bojarski, N. Daśko, J. Lachowski, T. Oczkowski, A. Ziółkowska, Warszawa 2023
Oczkowski T. [w:] Kodeks karny. Komentarz, red. R.A. Stefański, Warszawa 2025
Olber P., Lewulis P., Modus operandi sprawców oszustw z wykorzystaniem internetowych portali sprzedażowych w kontekście wykrywczym i dowodowym, Problemy Współczesnej Kryminalistyki 2021, t. 25
Opitek P., Przestępstwo skimmingu, Prokuratura i Prawo 2015, nr 11
Prenger R., Valle R., Catanzaro B., WaveGlow: A Flow-based Generative Network for Speech Synthesis [w:] ICASSP 2019 – 2019 IEEE International Conference on Acoustics, Speech and Signal Processing (ICASSP), https://arxiv.org/pdf/1811.00002 (dostęp: 15.04.2025 r.)
Rachalski M., O logicznych podstawach relacji specjalności w prawie karnym. Uwagi krytyczne do koncepcji Władysława Woltera, Ruch Prawniczy, Ekonomiczny i Socjologiczny 2024, nr 1
Radoniewicz F., Odpowiedzialność karna za hacking i inne przestępstwa przeciwko danym komputerowym i systemom informatycznym, Warszawa 2016
Saeidi M., Voice cloning scams are a growing threat. Here’s how you can protect yourself, CBS News, New York, 1.05.2024
Siwicki M., Prawo karne wobec oszustw i innych związanych z nimi przestępstw w handlu internetowym oraz bankowości elektronicznej, Toruń 2018.
Skipper K.J., Voice Cloning AI Scams Are on the Rise, https://www.becu.org/blog/voice-cloning-ai-scams-are-on-the-rise (dostęp: 25.03.2025 r.)
Wolter W., Reguły wyłączania wielości ocen w prawie karnym, Warszawa 1961
Worona J., Cyberprzestrzeń a prawo międzynarodowe. Status quo i perspektywy, Warszawa 2020
Prof. dr hab. Andrzej Szlęzak
Uniwersytet SWPS w Warszawie
Interpretacja art. 115 k.c. Glosa do uchwały SN z 22.05.2024 r., III CZP 21/23 oraz do wyroku SN z 14.02.2025 r., II CSKP 1946/22
Autor omawia krytycznie dwa orzeczenia SN odnoszące się do interpretacji art. 115 k.c. Pierwsze z nich, uchwała SN z 22.05.2014 r., jest merytorycznie trafne, ale jego uzasadnienie nie przekonuje; z kolei drugie, wyrok SN z 14.02.2025 r., uzasadnione jest z zachowaniem wymogów sztuki, ale merytorycznie jest nietrafne.
Słowa kluczowe: prawo cywilne, termin, termin na wykonanie czynności, termin przedawnienia, dzień ustawowo wolny od pracy
Interpretation of Article 115 of the Civil Code. Commentary on the Resolution of the Supreme Court of 22 May 2024, III CZP 21/23 and on the Judgment of the Supreme Court of 14 February 2025, II CSKP 1946/22
The author critically refers to two decisions of the Supreme Court pertaining to the interpretation of Article 115 of the Civil Code. The first of them, the Resolution of 22 May 2024, while substantially correct, lacks convincing reasons; in turn, the other, the Judgment of 14 February 2025, while reasoned artfully, is substantially incorrect.
Keywords: civil law, term, term to perform an act, term of limitation of claims, public holiday
Bibliografia
Radwański Z., Zieliński M. [w:] System Prawa Prywatnego, red. nacz. Z. Radwański, t. 1, Prawo cywilne – część ogólna, red. M. Safjan, Warszawa 2012
Ziembiński Z., Problemy podstawowe prawoznawstwa, Warszawa 1980