Europese rechters voelen aan dat hun onafhankelijkheid onder druk staat. In deze bijdrage verdedigt auteur Jeroen De Mets dat de rechterlijke onafhankelijkheid complexer is dan de klassieke formulering dat ‘niemand rechters mag opleggen wat ze inhoudelijk beslissen’.
Lees de volledige bijdrage op Jura.
Rechterlijke onafhankelijkheid als kernwaarde
De rechterlijke onafhankelijkheid is een kernwaarde van de rechtsstaat en een essentiële waarborg voor burgers. Ze is vastgelegd in internationale en Europese bepalingen, zoals artikel 6 EVRM of artikel 47 EU-Handvest. De onafhankelijkheid van de rechter houdt nauw verband met het principe van de scheiding van de machten en met de vereiste dat rechters onpartijdig moeten oordelen
Onafhankelijkheid onder druk
Uit een recente enquête blijkt dat Europese rechters aanvoelen dat hun onafhankelijkheid onder druk staat. In een aantal Europese landen werden de laatste jaren hervormingen doorgevoerd die de onafhankelijkheid van de rechterlijke macht in het gedrang brachten. Het Hof van Justitie velde in de nasleep daarvan heel wat arresten waarin duidelijk werd gemaakt dat de rechtsstaat een van de fundamenten van de Europese Unie is.
Uit Europese rechtspraak blijkt dat er sterke waarborgen nodig zijn om ervoor te zorgen dat rechters op een onafhankelijke en onpartijdige recht kunnen spreken. Zo moeten rechters op een objectieve manier benoemd worden en moeten ze voldoende middelen krijgen om hun werk op een goede manier recht te spreken. Het tuchtrecht en de evaluaties van rechters moeten zo georganiseerd worden dat ze niet kunnen gebruikt worden om hun rechtspraak te beïnvloeden.
Rechters moeten trouwens niet alleen beschermd zijn tegen externe druk, maar ook tegen ongepaste tussenkomsten vanuit de rechterlijke instellingen zelf.
Een gedeelde verantwoordelijkheid
De zorg voor de rechtsstaat en de onafhankelijkheid van de rechtspraak is een gedeelde verantwoordelijkheid voor de drie staatsmachten.
De Grondwet draagt de zorg voor de rechterlijke onafhankelijkheid uitdrukkelijk op aan de wetgever, die onder meer zorg moet dragen statuut van de rechters. Ook de leden van de uitvoerende macht moeten ervoor zorgen dat ze het vertrouwen in de onafhankelijkheid van de rechters niet ondergraven. Ze moeten bijvoorbeeld voorzichtig zijn als ze rechterlijke uitspraken bekritiseren. In een democratie is het essentieel dat de overheid rechterlijke uitspraken respecteert en uitvoert, omdat rechters nagaan of de overheid de regels die democratisch tot stand gekomen zijn ook effectief toepast.
Maar ook rechters hebben een essentiële rol als het op de bescherming van hun onafhankelijkheid aankomt. Ze moeten hun onafhankelijkheid en onpartijdigheid strikt bewaken en blijk geven van rechterlijke moed en intellectuele onafhankelijkheid. En als de rechtsstaat onder druk komt, hebben rechters de plicht om die te verdedigen.
Heel wat instanties waarschuwen voor een sluipende erosie van de rechtsstaat. Om het tij te keren, is er nood aan moedige rechters, maar ook aan een constructieve dialoog tussen de staatsmachten.
Auteur: Jeroen De Mets
