Charlotte Bruynseraede over de bijdrageberekening voor de wettelijke sociale verzekeringen van zelfstandigen

Hoe kan de bijdrageberekening voor de wettelijke sociale verzekeringen van zelfstandigen in België worden geoptimaliseerd in het licht van het Europees sociaal beleid? Die vraag staat centraal in het doctoraatsonderzoek van Charlotte Bruynseraede.

Het onderzoek verscheen bij Wolters Kluwer en is digitaal beschikbaar op InView Legal.
We spraken met Charlotte over haar onderzoek en de belangrijkste inzichten.

Kan je ons kort iets vertellen over het onderwerp van jouw boek?

Het uitgangspunt van mijn boek is eigenlijk eenvoudig: de sociale bescherming voor zelfstandigen werd de afgelopen jaren in veel Europese landen verruimd, maar we zien dat die sociale bescherming nog niet volledig uitgebouwd is, zeker als je dat vergelijkt met werknemers. Als je sociale bescherming verder wil uitbouwen, stoot je meteen op een cruciale vraag: hoe ga je dat financieren? Bij zelfstandigen zijn er een aantal moeilijkheden wat betreft de financiering, en meer in het bijzonder de bijdrageberekening: ze hebben bijvoorbeeld geen werkgever of hun inkomen kan van maand tot maand sterk wisselen.

Om uit te zoeken hoe de bijdrageberekening het best georganiseerd wordt, heb ik eerst een normatief kader uitgewerkt dat gebaseerd is op EU-sociaal beleid. Daarna heb ik gekeken hoe een aantal verschillende EU-landen dit aanpakken. Met die kennis op zak heb ik ons Belgische systeem onder de loep genomen, wat heeft geleid tot concrete hervormingsvoorstellen voor de korte, middellange en lange termijn.

Wat bracht jou ertoe dit thema te kiezen als onderwerp voor jouw proefschrift? Waarom is dit thema zo relevant?

De keuze voor dit onderwerp is heel natuurlijk gegroeid, ik weet zelfs niet eens of je het wel een keuze kan noemen. Ik had mijn masterproef geschreven over de sociale zekerheid van zelfstandigen en had daarbij ook de EU-Aanbeveling met betrekking tot de toegang tot sociale zekerheid onderzocht, die toen - in 2019 - pas verschenen was. Die aanbeveling stelt dat iedereen (werknemers, zelfstandigen én atypische werkers), een adequate toegang moet hebben tot de sociale zekerheid. Ik ben toen gaan kijken hoe het zit met die toegang tot de sociale zekerheid voor zelfstandigen. De grote conclusie die uit mijn thesis naar voren kwam, was dat de sociale bescherming voor zelfstandigen nog niet volledig ‘adequaat’ was. En een terugkerende complexiteit bleek te zijn dat EU-lidstaten moeilijkheden ondervinden met het ontwikkelen van een gepaste bijdrageberekening voor zelfstandigen. Ik bleef bij die conclusie wat op mijn honger zitten, want een van de problemen was naar boven gebracht, maar bleef onopgelost. En voilà, daar was het onderwerp voor mijn doctoraat.

Dat het thema zo relevant is, en misschien vandaag de dag zelfs meer dan toen ik begon, had ik helemaal niet door. Ik vond het gewoon enorm boeiend.

Maar om concreet op die vraag te antwoorden: ik denk dat het onderwerp op twee niveaus relevant is. In de eerste plaats is er natuurlijk de Belgische context, en daar kan ik meteen verwijzen naar het debat rond de managementvennootschappen dat begin oktober weer oplaaide. Dat is niet de kern van mijn doctoraat, maar is wel verwant met wat ik onderzoek en toont hoe sterk het thema van sociale bescherming, lasten op arbeid, en bijdrageverplichting leeft.

Naast de pure interne rechtsorde, is het onderzoek ook op EU-niveau zeer relevant is. België is niet geïsoleerd met deze problematiek. Veel lidstaten worden geconfronteerd met dezelfde moeilijkheden. Ik denk dat dit onderzoek zowel een boodschap naar het EU-level kan zijn als richtinggevend voor lidstaten.

Je koos voor een rechtsvergelijking met Duitsland, Estland, Finland, Ierland, Portugal en Spanje. Waarom precies die landen?

In het onderzoek stel ik een evaluatiekader op, gebaseerd op de criteria uit de Europese Aanbeveling. Een verkennend onderzoek naar alle EU-lidstaten naar de financiering van de sociale zekerheid voor zelfstandigen, leverde vier grote benaderingen op waarrond die sociale zekerheid georganiseerd kan worden. Binnen elk model wou ik minstens één representatief land. Sommige modellen waren overheersend in de EU, daar heb ik gekozen voor landen die recent hervormingen doorvoerden. Wat ik trouwens bij de landenkeuze zeer interessant vond, was dat sommige vooronderstellingen die ik had, achteraf helemaal niet bleken te kloppen. Spanje en Portugal bleken bijvoorbeeld bij de beste leerlingen van de klas te zitten. Dat had ik niet verwacht.

Je gaf in jouw onderzoek enkele aanbevelingen op lange, middellange en korte termijn. Welke zou volgens jou de grootste impact hebben?

Dat vind ik een moeilijke vraag omdat de voorstellen geschreven zijn vanuit een visie op het toekomstige systeem, op lange termijn. Ik zie de voorstellen als een ladder: je begint onderaan met de korte termijn, en elke maatregel vormt een trede die je naar het hoogste niveau brengt. Nu goed, dat wil niet zeggen dat de voorstellen niet afzonderlijk gerealiseerd kunnen worden. Wat volgens mij de grootste impact zou hebben: het afschaffen van de degressieve bijdragevoet ten gunste van een proportionele bijdragevoet. In monetaire termen zou dit niet noodzakelijk het meeste opleveren, maar ik denk dat dit voor een mentaliteitswijziging zou zorgen ertoe kan bijdragen dat het herverdelende karakter opnieuw meer naar voren komt.

Als je beleidmakers één algemeen advies zou mogen geven, wat zou dat zijn?

Werk zoveel als mogelijk de mechanismen in het systeem weg die het toelaten om de kwalificatie van je inkomen te manipuleren.

Je wil met het onderzoek niet louter een juridisch-technische oefening maken, maar tevens een inhoudelijke bijdrage leveren aan het debat over de sociale zekerheid van de toekomst. Op welk manier draagt jouw onderzoek daar aan bij?

Ik heb bewust geprobeerd om verder te kijken dan het louter juridisch-technische. Bij een onderzoek waarin solidariteit centraal staat, is dat eigenlijk ook moeilijk te vermijden. Ik heb dat wel zoveel mogelijk gedaan vanuit een kader dat ik telkens op objectieve manier heb verantwoord. Dat maakt het onderzoek volgens mij zeer sterk.

Een belangrijk deel van het onderzoek is een historische analyse van hoe het stelsel tot stand kwam en waarom bepaalde keuzes gemaakt werden. Niet alleen in België, maar ook in andere lidstaten. Dat zet veel in perspectief. Je ziet hoe de sociale zekerheid is opgebouwd en welke basisprincipes naar voren komen. Wat opvalt is dat veel van die basisprincipes tot op de dag van vandaag relevant zijn, ook al is het systeem soms niet meer aangepast aan de huidige arbeidsmarkt. Ik vind dat heel interessant: we kunnen nadenken over het systeem, maar de kernprincipes van onze welvaartstaat moeten daarbij wel centraal blijven staan.

Ik hoop dat mijn onderzoek die opportuniteit benadrukt: we kunnen nadenken over meer bescherming en een systeem dat is aangepast aan de huidige arbeidsmarktrealiteit zonder dat dit ten koste hoeft te gaan van de solidariteit.

Wat waren de grootste uitdagen tijdens het schrijven van jouw proefschrift? Hoe ben je daarmee omgegaan?

Een proefschrift schrijven is veeleisend.
Inhoudelijk vond ik de rechtsvergelijking het meest uitdagend. Plots moet je je verdiepen in een stelsel waar je helemaal niet mee vertrouwd bent, en je kan daar zéér ver in gaan. Je kan eindeloos blijven zoeken naar die ene kleine uitzondering in de wet. Ik heb daarom geprobeerd om zoveel mogelijk binnen een stramien te werken en mijn deelvragen goed af te bakenen, en heb geleerd dat je op een bepaald moment moet kunnen zeggen: hier stopt het.

Als je aan je jongere zelf één advies zou kunnen geven voor het starten van het onderzoek, welk zou dat zijn?

Wees geduldig. Een doctoraat is een enorm werk, je resultaten zijn er niet van de ene op de andere dag, en dat verwacht ook niemand van jou. Een idee moet soms wat “rijpen” en het kan enorm verfrissend zijn om het werk even aan de kant te leggen en te focussen op een ander project.