Profesor Stanisław Biernat
Redaktor Naczelny „EPS”
Unijny pakt migracyjny już obowiązuje
W dniu 12.06.2026 r. wszedł w życie pakt o migracji i azylu. Nazwa ta obejmuje zestaw aktów unijnego prawa pochodnego: dziewięciu rozporządzeń i jednej dyrektywy normujących politykę migracyjną. Charakterystyka paktu została dokonana w „EPS” 2025/2; tekst artykułu jest dostępny na stronie naszego czasopisma. Nowe przepisy zaostrzają niektóre zasady udzielania ochrony międzynarodowej i zakładają szybsze rozpatrywanie wniosków. Polityka migracyjna UE ma się opierać na czterech głównych filarach: bezpiecznych granicach zewnętrznych UE; szybkich i skutecznych procedurach; systemie solidarności i odpowiedzialności oraz osadzaniu migracji w partnerstwach międzynarodowych.
Professor Stanisław Biernat
‘EPS’ Editor-in-Chief
EU Migration Pact is Already Here
The Pact on Migration and Asylum came into force on 12 June 2026. This title means a package of EU secondary legislation: nine regulations and one directive governing migration policy. The pact was described in “EPS” 2025/2; the article is available on the website of our journal. The new regulations tighten certain principles for granting international protection and assume faster-tracking of the treatment of applications. The EU migration policy is going to be based on four main pillars: secure external borders of the EU; fast and efficient procedures; effective system of solidarity and responsibility; and embedding migration in international partnerships.
dr hab. Alicja Sikora-Kalėda
Katedra Prawa Europejskiego, Uniwersytet Jagielloński, Kraków. Od września 2025 r. kieruje jednym z wydziałów Dyrekcji Badań i Dokumentacji Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej
(ORCID: https://orcid.org/0009-0001-1204-7020).
Historyczny wyrok Trybunału Sprawiedliwości z 21.04.2026 r., w sprawie C-769/22, Komisja Europejska przeciwko Węgrom, może być uznany za kulminację ewolucji ochrony wartości wyrażonych w art. 2 Traktatu o Unii Europejskiej, przepisu, który wykracza poza treści programowe lub polityczne, wskazując wartości leżące u podstaw Unii oraz wymagając od państw członkowskich ich poszanowania i wspierania. Artykuł 2 TUE stanowi zatem normę prawnie wiążącą, której poszanowanie podlega kontroli sądowej. Przede wszystkim, po raz pierwszy w historii, TS dopuścił możliwość twierdzenia odrębnego naruszenia art. 2 TUE w ramach skargi o stwierdzenie uchybienia z art. 258 Traktatu o funkcjonowaniu Unii Europejskiej potwierdzając, że art. 2 TUE stanowi samodzielny wzorzec kontroli legalności działań państw członkowskich. Ten przełomowy krok w orzecznictwie TSUE stanowi przejaw zdolności do ciągłej ewolucji i odporności unijnego porządku prawnego na nowe wyzwania oraz odpowiedź Trybunału na wieloletnią debatę doktrynalno-orzeczniczą dotyczącą egzekwowalności art. 2 TUE oraz, patrząc szerzej, roli tego kluczowego postanowienia traktatu w systemie prawa Unii Europejskiej. Wyrok C-769/22, Komisja przeciwko Węgrom, może być też uznany za przejaw kryzysu lub przełomu w rozumieniu procesu integracji europejskiej, jako że po raz pierwszy w historii Unii Trybunał Sprawiedliwości, uwzględniwszy w całości skargę o stwierdzenie uchybienia zobowiązaniom z art. 258 TFUE, orzekł o odrębnym naruszeniu przez państwo członkowskie art. 2 TUE, w szczególności wartości godności ludzkiej, równości i poszanowania praw mniejszości. W tym ujęciu Trybunał Sprawiedliwości wchodzi w nową erę konkretyzacji aksjologii unijnego porządku prawnego. Wkroczenie przez Trybunał na teren badania zgodności prawa krajowego z elementarzem wartości ujętych w art. 2 TUE, a tym samym konieczność zdefiniowania materialnego zakresu tożsamości Unii Europejskiej poprzez proces zakreślania treści i zakresu wspólnych wartości, wymaga spojrzenia poza spór w omawianej sprawie. Niniejszy komentarz stanowi zatem zaproszenie do głębszej refleksji o kondycji ogólnej unijnego porządku prawnego i perspektywach demokracji europejskiej, o znaczeniu poszanowania godności ludzkiej oraz o ustrojowych skutkach naruszenia art. 2 TUE. Refleksja ta nieodzownie łączy się z rozważaniami o roli konstytucyjnego i konstytutywnego orzecznictwa TSUE z perspektywy przywracania praworządności w państwach członkowskich i jego znaczenia na poziomie krajowym dla Unii jako wspólnoty prawa.
Słowa kluczowe: art. 2 TUE, art. 258 TFUE, art. 1 Karty praw podstawowych Unii Europejskiej, naruszenie godności, zasada niedyskryminacji, naruszenie wartości, kryzys praworządności
dr hab. Alicja Sikora-Kalėda
Department of European Law, Jagiellonian University, Kraków. Since September 2005 she acts as a Head of Unit at the Research and Documentation Directorate at the Court of Justice of the European Union
(ORCID: https://orcid.org/0009-0001-1204-7020).
The New Dimension of Common Values in European Union Law – Reflections on the Judgment of the Court of Justice, C-769/22, European Commission v Hungary
The landmark judgment of the EU Court of Justice of 21 April 2026, in Case C-769/22, European Commission v Hungary, can be considered as the key moment in the evolution of the protection of the values enshrined in Article 2 of the Treaty on European Union, the provision that is not a mere statement of policy guidelines and intentions, but contains values on which the Union is founded and which the Member States are required to maintain and promote. Article 2 TEU is therefore a legally binding norm, the respect for which is subject to judicial review. Firstly, in this unprecedented judgment, the CJEU admitted for the first time the possibility of establishing an autonomous infringement of Article 2 TEU, as part of an action regarding the failure by a Member State to fulfil obligations under Article 258 of the Treaty on the Functioning of the European Union, thus, confirming that Article 2 TEU constitutes a self-standing standard for reviewing the legality of measures adopted by Member States. This ground-breaking step in the case-law of the CJEU is an expression of the constant evolution of the EU legal order and its resilience to new challenges. It also constitutes the CJEU’s response to the long-standing doctrinal and judicial debate on the enforceability of Article 2 TEU and, from a broader perspective, the role of this key provision of the Treaty in the legal system of the European Union. Judgment in Case C-769/22, Commission v Hungary, can also be considered a critical or pivotal point in the understanding of the European integration process, since, for the first time, the CJEU, while declaring the infringement action under Article 258 TFEU founded in its entirety, ruled on a separate breach by the Member State of Article 2 TEU, in particular the values of respect for human dignity, equality and respect for the rights of minorities. In this perspective, the CJEU enters a new chapter of interpreting the axiology of the legal order of the EU. The CJEU’s acceptance of reviewing the compatibility of national law with the catalogue of values enshrined in Article 2 TEU, which triggers the need to define the substantive scope of the European Union’s identity through the process of defining the content and scope of common values, calls for a reflection going beyond the boundaries of the commented case. Consequently, this commentary is an invitation for a deeper reflection on the general condition of the EU legal order and prospects for European democracy, on the fundamental importance of respect for human dignity and the systemic consequences of a breach of Article 2 TEU. This reflection is intrinsically linked to considerations on the role of the CJEU’s constitutional and constitutive case-law from the point of view of restoring the rule of law in the Member States, and the impact of that case law at the national level, as well as its importance for the Union as a community of law.
Keywords: Article 2 TEU, Article 258 TFEU, Article 1 of the Charter of Fundamental Rights of the European Union, breach of the right to human dignity, principle of non-discrimination, breach of values, rule of law crisis
Bibliografia/References
Bast J., The Constitutional Core of the Union: On the CJEU’s New, Principled Constitutionalism, „Common Market Law Review” 2024/61.
Bonelli M., Claes M., Crossing the Rubicon? The Commission’s use of Article 2 TEU in the infringement action on LGBTIQ+ rights in Hungary, „Maastricht Journal of European and Comparative Law” 2023/1(30).
Bonelli M., Claes M., De Witte B., Podstawa K., The Usual and the Unusual Suspects in Protecting EU Values, „European Papers” 2022/2(7).
Brkan M., The Concept of Essence of Fundamental Rights in the EU Legal Order: Peeling the Onion to its Core, „European Constitutional Law Review” 2018/2(14).
Cruz Mantilla de los Ríos P., European Constitutional Identity as the Unamendable Core of the EU Treaties, „European Constitutional Law Review” 2024/4(20).
de Búrca G., Fundamental Rights and Citizenship [w:] Ten Reflections on the Constitutional Treaty for Europe , red. B. de Witte, Florence 2003.
Hillion Ch., Pavone T., Schertz A., Democratic frontsliding in the European Union: the problem of autocratic enclaves and the case for restorative disobedience, „Journal of European Public Policy”, 13.04.2026 r.
Kochenov D., Article 2 TEU [w:] The EU Treaties and the Char-ter of Fundamental Rights: A Commentary, red. M. Kellerbauer, M. Klamert, J. Tomkin, Oxford 2023.
Kochenov D., Bárd P., The last soldier standing? Courts vs politicians and the rule of law crisis in the new Member States of the EU, „European Yearbook of Constitutional Law” 2019/1.
Lenaerts K., Gutiérrez-Fons J.A., The Place of the Charter in the EU Constitutional Edifice [w:] The EU Charter of Fundamental Rights: A Commentary, red. S. Peers, T. Hervey, J. Kenner, A. Ward, London 2021.
Lenaerts K., Limits on Limitations: The Essence of Fundamental Rights in the EU, „German Law Journal” 2019/6(20).
Piechowiak M., Godność w Karcie Praw Podstawowych Unii Europejskiej – destrukcja uniwersalnego paradygmatu ujęcia podstaw praw człowieka?, „Themis Polska Nova” 2012/1.
Platon S., La protection du „contenu essentiel” des droits garantis par la Charte des droits fondamentaux de l’Union européenne [w:] Les dix ans de la Charte des droits fondamentaux de l’Union européenne. Bilan et perspectives, red. R. Tinière and C. Vial, Bruxelles 2020.
Rehling Larsen S., Is the European Union a Militant Democracy? Democratic Backsliding and EU Constitutional Safeoguards, „European Constitutional Law Review” 2022/18.
Reinforcing Rule of Law Oversight in the European Union, red. C. Closa, D. Kochenov, Cambridge 2016.
Rizcallah C., Van Drooghenbroeck S., Article 52 – Portée et interprétation des droits et des principes [w:] Charte des droits fondamentaux de l’Union européenne. Commentaire article par article, red. F. Picod, S. Van Drooghenbroeck, C. Rizcallah, Bruxelles 2020.
Rosas A., Defending EU Values: Mission Impossible?, „Common Market Law Review” 2026/1(63).
Rosas A., Democracy and the Rule of Law: Odd Bedfellows or Siamese Twins? [w:] The Rule of Law’s Anatomy in the EU: Foundations and Protections, red. A. Rosas, J. Raitio and P. Pohjankoski, Oxford 2023.
Sajo A., On the Difficulties of Rule of Law Restoration , „CEU Democracy Institute Working Papers” 2023/9.
Scheppele K.L., Autocratic Legalism, „University of Chicago Law Review” 2018/2(85).
Sikora A. Administrative Practice as a Failure of a Member State to Fulfil its Obligations Under Community Law , „Review of European and Administrative Law” 2009/1(2).
Sikora A. Sanctions Imposed on Member States by the Court of Justice [w:] Research Handbook on EU Institutional Law, red. A. Łazowski, S. Blockmans, Cheltenham–Northampton 2016.
Sikora A., Court of Justice of the European Union –„Stone-by-Stone” Case-Based Reasoning [w:] Constitutional Law and Precedent: international perspectives on case-based reasoning, red. M. Florczak-Wątor, London–New York 2022.
Sikora A., Ochrona środowiska naturalnego jako element składowy koncepcji rdzenia konstytucyjności Unii Europejskiej, „Przegląd Konstytucyjny” 2021/3.
Sikora A., Sankcje finansowe w razie niewykonania wyroków Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej, Warszawa 2011.
Sikora-Kalėda A., Skarga z art. 260 TFUE [w:] System Prawa Unii Europejskiej, t. 5, Ochrona prawna, red. N. Półtorak, Warszawa 2025.
Sikora-Kalėda A., Testing the Limits of Unity of the EU Legal Order? Reflections on the Rise of Inter-State Litigation and Non -Compliance [w:] Cross-Border Pollution and Environmental Disputes in EU Law and Beyond: Global Challenges and Local Remedies, red. A. Sikora-Kalėda, B. Iwańska and S. Dudzik, Abingdon–New York 2026.
The Promise of EU Democracy: Reconnecting European Citizens?, red. J. Wouters, J. Smith, K. Raube, B. Crum, Oxford 2026.
von Bogdandy A., Founding Principles [w:] Principles of European Constitutional Law, red. A. von Bogdandy, J. Bast, Oxford–München 2009.
von Bogdandy A., The Emergence of European Society through Public Law: A Hegelian and Anti-Schmittian Approach, Oxford 2024.
Wennerås P., A New Dawn for Commission Enforcement Under Articles 226 and 228 EC: General and Persistent (GAP) Infringements, Lump Sums and Penalty Payments, „Common Market Law Review” 2006/1(43).
von Bogdandy A. i in., Reverse Solange, „Common Market Law Review” 2012/49.
von Bogdandy A., Bogdanowicz P., Canor I., Taborowski M., Schmidt M., A potential constitutional moment for the European rule of law – the importance of red lines, „Common Market Law Review” 2018/4(55).
von Bogdandy A., Ioannidis M., Systemic Deficiency in the Rule of Law: What It Is, What Has Been Done, What Can Be Done, „Common Market Law Review” 2014/1(51).
von Bogdandy A., Spieker L.D., Countering the judicial silencing of critics: Article 2 TEU values, reverse solange and the responsibilities of national judges, „European Constitutional Law Review” 2019/3(15).
Waldron J., From Form and Procedure to Substance in the Rule of Law, „Public Law Research Paper” 2023/24-02
Waldron J., The Concept and the Rule of Law, „Georgia Law Review” 2008/43.
Wróbel A. [w:] Karta Praw Podstawowych Unii Europejskiej. Komentarz, red. A. Wróbel, Warszawa 2020.
dr hab. Dariusz Fuchs, prof. ucz.
Uniwersytet Kardynała Stefana Wyszyńskiego w Warszawie, Wydział Prawa i Administracji, Instytut Nauk Prawnych, Katedra Prawa Cywilnego, Prawa Prywatnego Międzynarodowego i Prawa Ubezpieczeniowego
(ORCID: https://orcid.org/0000-0001-5853-2657).
dr hab. Łukasz Żarnowiec, prof. ucz.
Uniwersytet Kardynała Stefana Wyszyńskiego w Warszawie, Wydział Prawa i Administracji, Instytut Nauk Prawnych, Katedra Prawa Cywilnego, Prawa Prywatnego Międzynarodowego i Prawa Ubezpieczeniowego
(ORCID: https://orcid.org/0000-0001-7873-677X).
Udział w autorstwie tekstu:
Dariusz Fuchs – 50%
Łukasz Żarnowiec – 50%
Regulacja dystrybucji ubezpieczeń jako przykład przepisów wymuszających swoje zastosowanie według norm (reguł) kolizyjnych acquis communautaire dla zobowiązań pozaumownych. Część 2
Tekst stanowi kontynuację rozważań z części 1 („Europejski Przegląd Sądowy” 2026/5). Autorzy omawiają koncepcję direct effect. Przedstawiono także analizę pojęcia dobra powszechnego i jego znaczenia dla rozwoju europejskiego rynku ubezpieczeniowego oraz jego skutków dla oceny zasięgu przestrzennego przepisów regulujących funkcjonowanie tego rynku. Odniesiono się do regulacji ustawy z 15.12.2017 r. o dystrybucji ubezpieczeń, a przede wszystkim do dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2016/97 z 20.01.2016 r. w sprawie dystrybucji ubezpieczeń w kontekście kwalifikacji jej norm jako przepisów wymuszających swoje zastosowanie. Rozważania kończy podsumowanie z wnioskami w zakresie wykładni norm dotyczących dystrybucji ubezpieczeń jako wymuszających swoje zastosowanie w świetle rozporządzenia (WE) nr 864/2007 Parlamentu Europejskiego i Rady z 11.07.2007 r. dotyczącego prawa właściwego dla zobowiązań pozaumownych (Rzym II).
Słowa kluczowe: acquis communautaire, przepisy wymuszające swoje zastosowanie, rozporządzenie Rzym II, rozporządzenie Rzym I, dystrybucja ubezpieczeń
dr hab. Dariusz Fuchs, professor of the University
Cardinal Stefan Wyszyński University in Warsaw, Faculty of Law and Administration, Institute of Law Studies, Department of Civil Law, Private International Law and Insurance Law
(ORCID: https://orcid.org/0000-0001-5853-2657).
dr hab. Łukasz Żarnowiec, professor of the University
Cardinal Stefan Wyszyński University in Warsaw, Faculty of Law and Administration, Institute of Law Studies, Department of Civil Law, Private International Law and Insurance Law
(ORCID: https://orcid.org/0000-0001-7873-677X).
Authors’ contributions:
Dariusz Fuchs – 50%
Łukasz Żarnowiec – 50%
The Regulation of Insurance Distribution as an Example of Overriding Mandatory Provisions in accordance with the Conflict of Law Rules within the Acquis Communautaire for Non-Contractual Obligations. Part 2
This article is a continuation of the deliberations presented in part 1 (“European Judicial Review,” 2026/5). The authors discuss the concept of direct effect. They also present an analysis of the notion of the common good and its significance to the development of the European insurance market, as well as its implications for the assessment of the territorial extent of the regulations governing the functioning of this market. They refer to the provisions of the Act of 15 December 2017 on insurance distribution, and primarily to Directive (EU) 2016/97 of the European Parliament and of the Council of 20 January 2016 on insurance distribution in the context of classifying their norms as overriding mandatory provisions. The deliberations end with a summary and conclusions on the interpretation of insurance distribution norms as overriding mandatory provisions in the light of Regulation (EC) No 864/2007 of the European Parliament and of the Council of 11 July 2007 on the law applicable to non-contractual obligations (Rome II).
Keywords: Acquis Communautaire, overriding mandatory provisions, Rome II, Rome I, insurance distribution
Bibliografia/References
Bradley K., Law and Institutions of the European Communities, Firenze 1994.
Cappel J., Individual Enforcement of Community Law: the Future of the Francovich Remedy, „EUI Working Papers Law” 1992/6.
Czapliński W., Akty prawne wspólnot europejskich w orzecznictwie Trybunału Sprawiedliwości [w:] Prawo międzynarodowe i wspólnotowe w wewnętrznym porządku prawnym, red. M. Kruk, Warszawa 1997.
Dehousse R., Comparing national and EC Law. The problem of the level of analysis, „EUI Working Papers Law” 1994/3.
Dias R., Overriding Mandantory Rules in International Insurance [w:] Insurance in Private International Law, red. M. Wałachowska, M. Fras, P. Marano, Cham 2024.
Druesne G., Prawo materialne i polityki wspólnot i Unii Europejskiej, Warszawa 1996.
Du Bois-Raimond E., Über die Grenzen des Naturerkennens, Lipsk 1872.
Fuchs D., Dobro powszechne (ogólne) jako wyznacznik ewolucji, będący wspólnotowego prawa ubezpieczeń gospodarczych [w:] Prawo gospodarcze Wspólnoty Europejskiej na progu XXI wieku, red. C. Mik, Toruń 2002.
Fuchs D., Reinsurance in PIL [w:] Insurance in Private International Law, red. M. Wałachowska, M. Fras, P. Marano, Cham 2024.
Fuchs D., Umowa koasekuracji – stan obecny i postulowany [w:] Europeizacja prawa prywatnego, t. 1, red. M. Pazdan, W. Popiołek, E. Rott-Pietrzyk, M. Szpunar, Warszawa 2008.
Fuchs D., Umowa ubezpieczenia majątkowego w prawie prywatnym międzynarodowym, maszynopis powielony, Katowice 1997.
Fuchs D., Zarys prawa ubezpieczeń socjalnych w Unii Europejskiej, Katowice 1997.
Galsten F., Mik C., Podstawy europejskiego prawa wspólnotowego, Toruń 1995.
Hykawy I., Dyrektywa jako specyficzny środek harmonizacji prawa w Europejskiej Wspólnocie Gospodarczej, „Przegląd Ustawodawstwa Gospodarczego” 1993/8–9.
Jayme E., Zum internationalen Geltungswillen der europäischen Regeln über den Handelsvertreterausgleich, „Praxis des Internationalen Privat- und Verfahrensrechts” 2001/3.
Kot T., Harmonizacja prawa w Unii Europejskiej, „Kwartalnik Prawa Prywatnego” 1995/4.
Nowak J. [w:] Ustawa o dystrybucji ubezpieczeń. Komentarz, red. P. Czublun, Warszawa 2018.
O’Neill A., Coppel J., The European Court of Justice Taking Rights Seriously?, „EUI Working Papers Law” 1992/21.
Pacuła K., Przepisy wymuszające swoje zastosowanie jako instrument ochrony „strony słabszej” umowy ubezpieczenia, „Problemy Prawa Prywatnego Międzynarodowego” 2014/15.
Piontek E., Obowiązywanie prawa wspólnotowego, „Palestra” 1995/1–2.
B. Pool, The creation of the internal market in insurance, Luxembourg 1990.
Reich N., Francovich Enforcement Analysed and Illustrated by German (and English) Law [w:] The Enforcement of EU Law and Values: Ensuring Member States’ Compliance, red. A. Jakab, D. Kochenov, Oxford 2017.
Roth W.H., Methoden der Rechtsfindung und Rechtsanwendung im Europäischen Kollisionsrecht, „Praxis des Internationalen Privat- und Verfahrensrechts” 2006/4.
Rüsing C., Private International Law of Insurance Intermediation and the IDD [w:] Insurance in Private International Law, red. M. Wałachowska, M. Fras, P. Marano, Cham 2024.
Sokołowski M., Dochodzenie świadczenia wyrównawczego przez polskiego przedstawiciela handlowego od niemieckiego zleceniodawcy, „Przegląd Prawa Handlowego” 2005/9.
Steiner J., Textbook on EC Law, London 1994.
Szpunar M., Normy kolizyjne a europejskie prawo wspólnotowe, maszynopis powielony, Katowice b.r.w.
Sztejnert-Roszak O., Umowne wyłączenie prawa agenta (przedstawiciela handlowego) do prowizji od umów zawartych z klientami uprzednio pozyskanymi przez niego dla dającego zlecenie – wyrok TSUE w sprawie C-64/21 i kilka praktycznych uwag i pytań na jego marginesie, „Palestra” 2023/4.
Ustawa o ubezpieczeniach gwarantowanych przez Skarb Państwa. Komentarz, red. D. Fuchs, Warszawa 2024.
Żarnowiec Ł., Prawo właściwe dla odpowiedzialności z tytułu culpa in contrahendo na podstawie przepisów rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) – Rzym II, „Europejski Przegląd Sądowy” 2010/2.
dr Zbigniew Okoń
Radca prawny
(ORCID: https://orcid.org/0000-0002-0999-780X).
Koniec anonimowości w sieci? Glosa do wyroku Trybunału Sprawiedliwości z 30.04.2024 r., C-470/21, La Quadrature du Net, Fédération des fournisseurs d’accès à Internet associatifs, Franciliens.net, French Data Network przeciwko Premier ministre, Ministre de la Culture
Retencja danych telekomunikacyjnych jest od dekady przedmiotem licznych pytań kierowanych do Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej przez sądy krajowe. Kolejnym rozstrzygnięciem dotyczącym tej problematyki jest wyrok TS z 30.04.2024 r., C-470/21, La Quadrature du Net, Fédération des fournisseurs d’accès à Internet associatifs, Franciliens.net, French Data Network przeciwko Premier ministre, Ministre de la Culture, dotyczący wykładni art. 15 ust. 1 dyrektywy 2002/58/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z 12.07.2002 r. dotyczącej przetwarzania danych osobowych i ochrony prywatności w sektorze łączności elektronicznej (dyrektywa o prywatności i łączności elektronicznej) w kontekście francuskiego systemu zwalczania masowych naruszeń praw autorskich online (Haute autorité pour la diffusion des œuvres et la protection des droits sur Internet, HADOPI). Trybunał, orzekając w pełnym składzie, uznał, że ogólna retencja adresów IP, przy zachowaniu szczelnej separacji od innych kategorii danych, nie stanowi poważnej ingerencji w prawa zagwarantowane w art. 7, 8 i 11 Karty praw podstawowych Unii Europejskiej 3 i może być prowadzona w celu zwalczania każdej przestępczości, bez uprzedniej kontroli sądowej pod warunkiem spełnienia szczegółowych wymogów technicznych i proceduralnych mających zapobiec agregacji danych. Przyjęta interpretacja liberalizuje dotychczasowe zasady retencji, wychodząc naprzeciw oczekiwaniom części państw członkowskich, kosztem pewnego osłabienia ochrony praw podstawowych.
Słowa kluczowe: retencja danych telekomunikacyjnych, dane osobowe, ochrona prywatności, adresy IP, łączność elektroniczna, Karta praw podstawowych Unii Europejskiej, zwalczanie naruszeń praw autorskich online
dr Zbigniew Okoń
Legal advisor
(ORCID: https://orcid.org/0000-0002-0999-780X).
Is It the End of Online Anonymity? Commentary on Judgment of the Court of Justice of 30 April 2024, C-470/21, La Quadrature du Net, Fédération des fournisseurs d’accès à Internet associatifs, Franciliens.net, French Data Network v Premier ministre, Ministre de la Culture
The retention of telecommunications data has been the subject of numerous questions referred to the Court of Justice of the European Union by national courts over the last ten years. The CJEU judgment of 30 April 2024, C-470/21, La Quadrature du Net, Fédération des fournisseurs d’acces a Internet associatifs, Franciliens.net, French Data Network v Premier ministre, Ministre de la Culture, regarding the interpretation of Article 15(1) of Directive of the European Parliament and of the Council of 12 July 2002 concerning the processing of personal data and the protection of privacy in the electronic communications sector (Directive on privacy and electronic communications) in the context of the French system for combating infringements of copyrights committed online (Haute autorité pour la diffusion des œuvres et la protection des droits sur Internet, HADOPI), is one of the judgments on this issue. The Court, adjudicating as the full Court, ruled that the general retention of IP addresses, while ensuring a watertight separation from other categories of data, does not constitute a serious interference with the rights guaranteed by Articles 7, 8 and 11 of the Charter of Fundamental Rights of the European Union and is allowed for combating criminal offences in general, without prior court review, on condition that detailed technical and procedural requirements intended to prevent data aggregation are satisfied. The adopted interpretation liberalises the retention rules to date, addressing the expectations of some of the Member States at the expense of some weakening of the protection of fundamental rights.
Keywords: telecommunications data retention, personal data, protection of privacy, IP addresses, electronic communications, Charter of Fundamental Rights of the European Union, combating infringements of copyright committed online
Bibliografia/References
Berthélémy C., Lund J., Querrec B.L., A complete U-turn in jurisprudence: HADOPI and the future of the CJEU’s authority, „European Law Blog” 2023.
Bouché G., Valk E., CJEU in second round of privacy dispute by La Quadrature du Net: national authorities get their cake but they have to eat it with cutlery, „European Law Blog” 2024.
Dekhuijzen A.E., La Quadrature du Net II and Data Retention under Article 15(1) ePrivacy Directive: CJEU Walks a Tightrope on IP Addresses Retention and Access for Public Authorities in Non-Serious Crime, „European Data Protection Law Review” 2025/2.
Grzelak A., Trybunał Sprawiedliwości ponownie o relacji między koniecznością zwalczania przestępczości a prawem do prywatności – glosa do wyroku TS z 21.12.2016 r. w sprawach połączonych C-203/15 Tele2 Sverige AB oraz C-698/15 Watson, Brice, Lewis, „Europejski Przegląd Sądowy” 2017/3.
Grzelak A., Zielińska K.S., Między prawem do prywatności i ochrony danych osobowych a zapewnieniem bezpieczeństwa publicznego i walką z przestępczością. Problemu retencji danych ciąg dalszy – glosa do wyroków Trybunału Sprawiedliwości z 6.10.2020 r.: C-623/17, Privacy International, „Europejski Przegląd Sądowy” 2021/8.
Jongsma D., The thorny issue of IP address retention and online copyright infringement: The full Court shows the way in La Quadrature du Net and Others (Personal data and action to combat counterfeiting), Social Science Research Network 2024, https://papers.ssrn.com/abstract=4977631 (dostęp: 18.08.2025 r.).
Kosta E., The Way to Luxemburg: National Court Decisions on the Compatibility of the Data Retention Directive with the Rights to Privacy and Data Protection, „SCRIPTed” 2013/3.
Lucchi N., Access to Network Services and Protection of Constitutional Rights: Recognizing the Essential Role of Internet Access for the Freedom of Expression, „Cardozo Journal of International and Comparative Law” 2011/3.
Piątek S., Prawo komunikacji elektronicznej: komentarz, Warszawa 2025.
Prawo komunikacji elektronicznej: komentarz, red. M. Rogalski, Warszawa 2025.
Robinson G., A ‘necessary and limited development’ of the data retention case law, or its death by a thousand cuts?, „Computer Law & Security Review” 2025/58.
Rojszczak M., Data retention in the light of copyright infringements: Protecting the status quo or seeking a third way? (Case C-470/21 La Quadrature du Net II), „Maastricht Journal of European and Comparative Law” 2024/4.
Rojszczak M., National Security and Retention of Telecommunications Data in Light of Recent Case Law of the European Courts, „European Constitutional Law Review” 2021/4.
Rojszczak M., Polskie przepisy inwigilacyjne na tle standardów europejskich – glosa do wyroku Europejskiego Trybunału Praw Człowieka z 28.05.2024 r., skargi nr 72038/17 i 25237/18, Pietrzak i Bychawska-Siniarska i in. przeciwko Polsce, „Europejski Przegląd Sądowy” 2025/1.
Westkamp G., Data retention, information disclosure and intellectual property enforcement: a truly „high standard” of protection?, „Intellectual Property Quarterly” 2025/1.
Wojnowska-Radzińska J., Implications of Pre-emptive Data Surveillance for Fundamental Rights in the European Union, Leiden–Boston 2023.
Zielińska K.S., Powracający problem retencji danych telekomunikacyjnych. Potrzeba zapewnienia bezpieczeństwa narodowego czy może chęć utrzymania niekontrolowanej inwigilacji? – glosa do wyroku Trybunału Sprawiedliwości z 5.04.2022 r., C-140/20, G.D. przeciwko The Commissioner of the Garda Síochána i in., „Europejski Przegląd Sądowy” 2022/11.
Ziller J., The Conseil d’Etat refuses to follow the Pied Piper of Karlsruhe, https://verfassungsblog.de/the-conseil-detat-refusesto-follow-the-pied-piper-of-karlsruhe/ (dostęp: 8.02.2026 r.).
dr Zbigniew Długosz
Radca prawny; partner w kancelarii ftl
(ORCID: https://orcid.org/0000-0002-7928-7993).
Termin powiadomienia dostawcy o stwierdzonej nieautoryzowanej transakcji płatniczej. Glosa do wyroku Trybunału Sprawiedliwości z 1.08.2025 r., C-665/23, IL przeciwko Veracash SAS
Glosa wyraża zasadniczo aprobatę dla stanowiska zajętego przez Trybunał Sprawiedliwości w wyroku z 1.08.2025 r., C-665/23, IL przeciwko Veracash SAS 1 , w którym Trybunał dokonał wykładni przepisów (obecnie nieobowiązującej) dyrektywy 2007/64/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z 13.11.2007 r. w sprawie usług płatniczych w ramach rynku wewnętrznego zmieniającej dyrektywy 97/7/WE, 2002/65/WE, 2005/60/WE i 2006/48/WE i uchylającej dyrektywę 97/5/WE 2 regulujących odpowiedzialność dostawcy usług płatniczych za nieautoryzowane transakcje w świetle w szczególności obowiązku użytkownika usług płatniczych poinformowania o nieautoryzowanej lub nieprawidłowo wykonanej transakcji płatniczej. W glosie zwrócono uwagę na szerszy kontekst obowiązków użytkowników usług płatniczych w zakresie korzystania przez nich z instrumentów płatniczych, skupiając się w szczególności na doniosłości realizacji przez użytkownika usług płatniczych obowiązku informacyjnego we właściwym terminie. Wobec stwierdzenia przez Trybunał, że ocenę tego, czy do zwłoki w zgłoszeniu stwierdzenia nieautoryzowanych transakcji płatniczych doszło celowo lub w wyniku rażącego niedbalstwa użytkownika, należy przeprowadzić odrębnie dla każdej transakcji, w publikacji poczyniono również uwagi krytyczne względem zajętego przez Trybunał stanowiska, wskazując możliwość alternatywnej interpretacji przepisów.
Słowa kluczowe: usługi płatnicze, nieautoryzowana transakcja, obowiązek powiadomienia, należyta staranność
dr Zbigniew Długosz
Attorney at law, partner in the ftl law office
(ORCID: https://orcid.org/0000-0002-7928-7993).
Time Limit for Notifying the Service Provider of an Unauthorised Payment Transaction. Commentary on Judgment of the Court of Justice of 1 August 2025, C-665/23, IL v Veracash SAS
The article is essentially an approving commentary pertaining to the stance taken by the Court in judgment of 1 August 2025, C-665/23, IL v Veracash SAS, in which the CJEU interpreted the provisions (no longer in force) of Directive 2007/64/EC of the European Parliament and of the Council of 13 November 2007 on payment services in the internal market amending Directives 97/7/EC, 2002/65/EC, 2005/60/EC and 2006/48/EC and repealing Directive 97/5/EC, governing the payment service providers’ liability for unauthorised payment transactions, in particular in the light of the payment service users’ obligation to notify them of unauthorised or incorrectly executed payment transactions. The broader context of payment service users’ obligations regarding their use of payment instruments is highlighted in the commentary, while focusing in particular on the importance of fulfilment of the payment service user’s notification obligation without undue delay. Because the CJEU concluded that assessment of whether a notification of unauthorised transactions was delayed with intent or gross negligence should be made separately for each transaction, the article also includes critical remarks on the stance of the Court of Justice, pointing out the possibility of a different interpretation of provisions.
Keywords: payment services, unauthorised transaction, obligation to notify, duty of care
Bibliografia/References
Bajor B. [w:] Ustawa o usługach płatniczych. Komentarz, red. J. Byrski, A. Zalcewicz, Warszawa 2021.
Blocher M., Iwański W., Nieautoryzowane transakcje płatnicze, „Monitor Prawniczy” 2020/9.
Bodzioch M., Autoryzacja transakcji płatniczych i odpowiedzialność za nieautoryzowane transakcje płatnicze, „Monitor Prawa Bankowego” 2012/7–8.
Czech T. [w:] Ustawa o usługach płatniczych. Komentarz, red. serii K. Osajda, red. tomu J. Dybiński, Warszawa 2025.
Damkjær Christensen L., Financial Fraud and the PSD2, EU Payment Services: Regulation and Innovation, Oxford 2025.
Długosz Z., Odpowiedzialność za nieautoryzowane transakcje w dyrektywie PSD II, „Monitor Prawa Bankowego” 2017/7–8.
Gimigliano G. [w:] The Payment Service Directive II. A Commentary, red. G. Gimigliano, M. Božina Beroš, Cheltenham–Northampton 2021.
Grabowski M., Ustawa o usługach płatniczych. Komentarz, Warszawa 2020.
Kaszubski R., Ochrona posiadacza karty płatniczej, „Monitor Prawniczy” – dodatek 2008/23.
Korus K., Pojęcie usługi płatniczej w ustawie o usługach płatniczych, „Monitor Prawa Bankowego” 2012/7–8.
Korus K. [w:] Zobowiązania. Przepisy pozakodeksowe. Komentarz, t. V, red. P. Machnikowski, Warszawa 2025.
Masłowski M., Otwarta bankowość, Warszawa 2024.
Steennot R., Allocating liability in case of fraudulent use of electronic payment instruments and the Belgian mobile payment instrument pingping, „Working Paper Series” 2010/12.
dr Dorota Benduch
Uniwersytet Ekonomiczny w Katowicach, Katedra Transformacji Energetycznej
(ORCID: https://orcid.org/0000-0002-4575-7168).
Status bardzo dużej platformy internetowej a granice ingerencji w prawa podstawowe przedsiębiorcy. Glosa do wyroku Sądu z 19.11.2025 r., T-367/23, Amazon EU Sàrl przeciwko Komisji Europejskiej
Artykuł stanowi glosę do wyroku Sądu z 19.11.2025 r., T-367/23, Amazon EU Sàrl przeciwko Komisji Europejskiej 1 , w którym oddalono skargę Amazon EU Sàrl na decyzję Komisji C(2023) 2746 final 2 , kwalifikującą platformę handlową Amazon Store jako „bardzo dużą platformę internetową” (Very Large Online Platforms, VLOP) w rozumieniu art. 33 ust. 4 rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2022/2065 z 19.10.2022 r. w sprawie jednolitego rynku usług cyfrowych oraz zmiany dyrektywy 2000/31/WE 3 . Rozstrzygnięcie ma znaczenie precedensowe, ponieważ wyznacza standard kontroli sądowej mechanizmów właściwych dla VLOP (art. 34–40 DSA) w świetle Karty praw podstawowych Unii Europejskiej 4 oraz testu z art. 52 ust. 1 KPP, zwłaszcza w kontekście ingerencji w wolność prowadzenia działalności gospodarczej. W glosie przyjmuje się, że Sąd trafnie uznał obowiązki nałożone na VLOP, w szczególności obowiązek oceny ryzyka systemowego, przejrzystości systemów rekomendacji czy udostępniania danych, za zgodne z prawami podstawowymi oraz proporcjonalne względem celu ochrony użytkowników i przeciwdziałania zagrożeniom systemowym. Jednocześnie wskazano na potrzebę uwzględniania specyfiki funkcjonalnej platform handlowych przy stosowaniu DSA, tak aby intensywność obowiązków była różnicowana w sposób proporcjonalny względem rodzaju i sposobu świadczenia usługi pośredniej.
Słowa kluczowe: akt o usługach cyfrowych (DSA), bardzo duża platforma internetowa (VLOP), Amazon, Karta praw podstawowych Unii Europejskiej (KPP), ryzyko systemowe, wolność gospodarcza, platforma handlowa
Dorota Benduch
University of Economics in Katowice, Department of Energy Transition
(ORCID: https://orcid.org/0000-0002-4575-7168).
Status of a Very Large Online Platform vs. the Limits of Interference with the Entrepreneur’s Fundamental Rights. Commentary on the Judgment of the General Court of 19 November 2025, T-367/23, Amazon EU Sàrl v European Commission
The article is a commentary on the judgment of the General Court of 19 November 2025, T-367/23, Amazon EU Sàrl v European Commission, which dismissed the action brought by Amazon EU Sàrl against Commission Decision C(2023) 2746 final designating Amazon Store as a very large online platform (VLOP) within the meaning of Article 33(4) of Regulation (EU) No 2022/2065 of the European Parliament and of the Council of 19 October 2022 on a Single Market for Digital Services and amending Directive 2000/31/EC. This ruling is a significant precedent as it sets the standard for judicial review of VLOP-specific mechanisms (Articles 34-40 of the DSA) in light of the Charter of Fundamental Rights of the European Union and the test under Article 52(1) of the Charter, especially in the context of interference with the freedom to conduct a business. The commentary assumes that the Court correctly held that the obligations imposed on VLOPs, in particular to assess systemic risk, to ensure the transparency of recommendation systems and to share data, are consistent with the fundamental rights and proportionate to the objective of protecting users and preventing systemic risks. The commentary simultaneously points to the need to consider the specific functional characteristics of marketplaces when applying the DSA, so that the intensity of the obligations is differentiated proportionally to the type and manner of the provision of the intermediary service.
Keywords: Digital Services Act (DSA), Very Large Online Platform (VLOP), Amazon, Charter of Fundamental Rights of the European Union (CFR), systemic risk, freedom to conduct a business, marketplace
Bibliografia/References
Cantero Gamito M., Regulation of Online Platforms, SSRN 2021, (https://papers.ssrn.com/sol3/papers.cfm?abstract_id=3971076, dostęp: 19.06.2026 r.).
Frydrych-Romańska A., Chomiczewski W., Wpływ DSA na ochronę konsumentów. Zagadnienia wybrane, „Prawo Nowych Technologii” 2024/2.
Grochowski M. [w:] Rynek cyfrowy. Akt o usługach cyfrowych. Akt o rynkach cyfrowych. Rozporządzenie platform-to-business. Komentarz, red. M. Grochowski, Warszawa 2024.
Gołaczyński J., Pojęcie platform internetowych i wyszukiwarek internetowych według Aktu o usługach cyfrowych, „Prawo Nowych Technologii” 2023/3.
Greser J., Zasady dostępu i wykorzystania danych posiadanych przez VLOP i VLOSE przez Komisję Europejską i Koordynatorów do spraw usług cyfrowych, „Prawo Nowych Technologii” 2023/3.
Konarski X., Status prawny platform internetowych na podstawie projektu Aktu o usługach cyfrowych (AUC), „Prawo Nowych Technologii” 2021/1.
Miąsik D., Ziulczyk-Nierubca I. [w:] Karta Praw Podstawowych Unii Europejskiej. Komentarz, red. A. Wróbel, Warszawa 2020.
Piech M., Zgodność w fazie projektowania na gruncie Aktu o usługach cyfrowych – nowe podejście do roli platform internetowych w kształtowaniu bezpiecznego i zgodnego z prawem środowiska cyfrowego, „Prawo Nowych Technologii” 2023/3.
Sakowska-Baryła M., Kilka uwag na temat statusu platform internetowych w kontekście transferu władztwa publicznego, „Europejski Przegląd Sądowy” 2025/3.
Prof. dr hab. Leszek Mitrus
Uniwersytet Jagielloński, Katedra Prawa Pracy i Polityki Społecznej
(ORCID: https://orcid.org/0000-0002-1308-7358).
Układy zbiorowe pracy a unijne prawo konkurencji: wprowadzenie i wyrok Trybunału Sprawiedliwości z 4.12.2014 r., C-413/13, FNV Kunsten Informatie en Media przeciwko Staat der Nederlanden
Artykuł 101 Traktatu o funkcjonowaniu Unii Europejskiej zakazuje m.in. porozumień między przedsiębiorstwami, które mogą wpływać na handel między państwami członkowskimi i których celem lub skutkiem jest zapobieżenie, ograniczenie lub zakłócanie konkurencji na rynku wewnętrznym. Trybunał Sprawiedliwości stanął na stanowisku, że układy zbiorowe pracy polepszające warunki zatrudnienia pracowników nie naruszają wskazanego przepisu. Jednocześnie uregulowanie to stoi na przeszkodzie zawieraniu porozumień kolektywnych przez osoby faktycznie prowadzące działalność na własny rachunek. W wyroku z 4.12.2014 r., C-413/13, FNV Kunsten Informatie en Media przeciwko Staat der Nederlanden, TS odniósł się do różnych form wykonywania pracy zarobkowej oraz stwierdził, że prawo do rokowań oraz zawierania układów zbiorowych pracy przysługuje osobom fikcyjnie samozatrudnionym, które znajdują się w sytuacji porównywalnej do sytuacji pracowników.
Słowa kluczowe: rynek wewnętrzny, układy zbiorowe pracy, osoby prowadzące działalność na własny rachunek, fałszywe samozatrudnienie, pracownicy platformowi
prof. dr hab. Leszek Mitrus
Jagiellonian University, Department of Labour Law and Social Policy
(ORCID: https://orcid.org/0000-0002-1308-7358).
Collective Bargaining Agreements vs. EU Competition Law: Introduction and Judgment of the Court of Justice of 4 December 2014, C-413/13, FNV Kunsten Informatie en Media v Staat der Nederlanden
Article 101 of the Treaty on the Functioning of the European Union prohibits agreements between undertakings which may affect trade between Member States and which have as their object or effect the prevention, restriction or distortion of competition within the internal market, among others. The Court of Justice took the stance that collective bargaining agreements improving conditions of employment do not breach this regulation. This provision simultaneously prohibits the conclusion of collective agreements by genuinely self-employed persons. In the judgment of 4 December 2014, C-413/13, FNV Kunsten Informatie en Media v Staat der Nederlanden, the CJEU referred to various forms of gainful employment and concluded that bogus self-employed persons, who are in a comparable situation to that of employees, have the right to negotiate and conclude collective bargaining agreements.
Keywords: internal market, collective bargaining agreements, self-employed persons, bogus self-employment, platform employees
Bibliografia/References
Barnard C., EU Employment Law, Oxford 2012.
Brameshuber E., Prawo do rokowań zbiorowych ekonomicznie zależnych podobnych do pracowników (employee-like) [w:] Rokowania zbiorowe a rynek platform cyfrowych. Tradycyjne narzędzie dla nowych modeli biznesowych, red. E. Brameshuber, J.M. Miranda Boto, Ł. Pisarczyk, Warszawa 2022.
Contouris N., De Stefano V., The Labour Law Framework: Self-Employed and Their Right to Bargain Collectively [w:] „Bulletin of Comparative Labour Relations” 2021/109.
Daskalova V., The Competition Law Framework and Collective Bargaining Agreements for Self-Employed: Analysing Restrictions and Mapping Exemption Opportunities [w:] Collective Bargaining for Self-Employed Workers in Europe. Approaches to Reconcile Competition Law and Labour Rights, red. B. Waas, C. Hiessl, Alphen aan den Rijn 2021.
Duraj T., Rokowania zbiorowe a samozatrudnienie, „Studia z zakresu Prawa Pracy i Polityki Społecznej” 2026/3.
Gramano E., Article 101 [w:] EU Labour Law. A Commentary, red. C. Hiessl, Alphen aan den Rijn 2025.
Gramano E., Guidelines on Collective Agreements for Solo Self-Employed [w:] EU Labour Law. A Commentary, red. C. Hiessl, Alphen aan den Rijn 2025.
Gualavári T., Collective rights of platform workers: The role of EU law, „European Labour Law Journal” 2020/4.
Jaspers T., Pisarczyk Ł., Collective Bargaining in European Union Law [w:] European Labour Law, red. T. Jaspers, F. Pennings, S. Peters, Cambridge 2024.
Materna G., Zastosowanie zakazu porozumień ograniczających konkurencję do układów zbiorowych pracy – glosa do wyroku Trybunału Sprawiedliwości z 4.12.2014 r. w sprawie C-413/13, FNV Kunsten Informatie en Media przeciwko Staat der Nederlanden, „Europejski Przegląd Sądowy” 2015/4.
Mitrus L., Pojęcie pracownika w prawie unijnym: wprowadzenie i wyrok TS z 3.07.1986, C-66/85, Deborah Lawrie-Blum przeciwko Land Baden-Württemberg, „Europejski Przegląd Sądowy” 2026/2.
Mitrus L., Poland [w:] Collective Bargaining for Self-Employed Workers in Europe. Approaches to Reconcile Competition Law and Labour Rights, red. B. Waas, C. Hiessl, Alphen aan den Rijn 2021.
Pisarczyk Ł., Barłóg M., Rokowania zbiorowe dla pracowników platform cyfrowych, „Studia z zakresu Prawa Pracy i Polityki Społecznej” 2026/2.
Surdykowska B., Między samozatrudnieniem fałszywym a zależnym, „Praca i Zabezpieczenie Społeczne” 2016/2.
Sztyma T., Antykonkurencyjne porozumienia na rynku pracy – zarys tematyki, „Praca i Zabezpieczenie Społeczne” 2025/4.
Orzecznictwo Trybunału Konstytucyjnego – dr Marek Domagała (autor jest radcą prawnym, analitykiem-koordynatorem Wydziału Studiów nad Orzecznictwem i Analiz Prawnych Biura Służby Prawnej Trybunału Konstytucyjnego, ORCID: https://orcid.org/0000-0003-0310-2910).
Case law of the Constitutional Court – dr Marek Domagała (the author is an attorney at law, an analyst and the coordinator of the Department of Jurisprudence Research and Legal Analyses of the Office of the Legal Service of the Constitutional Tribunal, ORCID: https://orcid.org/0000-0003-0310-2910).
Orzecznictwo Sądu Najwyższego – dr Michalina Szpyrka (ekspert w Ministerstwie Rozwoju i Technologii oraz adiunkt w Zakładzie Prawa Administracyjnego Instytutu Nauk Prawnych Polskiej Akademii Nauk, ORCID: https://orcid.org/0000-0001-7678-5287).
Case law of the Supreme Court – dr Michalina Szpyrka (the author is an expert at the Ministry of Economic Development and Technology and an assistant professor at the Department of Administrative Law at the Institute of Legal Sciences of the Polish Academy of Sciences; ORCID: https://orcid.org/0000-0001-7678-5287).
Orzecznictwo Naczelnego Sądu Administracyjnego – dr Robert Talaga (sędzia w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym w Poznaniu,
ORCID: https://orcid.org/0000-0002-5281-2188).
Case law of the Supreme Administrative Court – dr Robert Talaga (the author is a judge at the Provincial Administrative Court in Poznań, Poland,
ORCID: https://orcid.org/0000-0002-5281-2188).