Nieprzemyślana nowelizacja Kodeksu cywilnego (art. 24 § 1 i art. 448)Sprawozdanie z działalności Komisji Kodyfikacyjnej Ustroju Sądownictwa i Prokuratury w okresie od kwietnia 2024 r. do marca 2026 r. przyjęte uchwałą z dnia 6 lipca 2026 r.
Report on the activities of the Codification Commission for the Court and Prosecution Service System for the period from April 2024 to March 2026, adopted by a resolution of 6 July 2026
prof. Kazimierz Zawada
sędzia Sądu Najwyższego w Izbie Cywilnej w stanie spoczynku, Polska
ORCID: https://orcid.org/0000-0003-0455-5882
Nieprzemyślana nowelizacja Kodeksu cywilnego (art. 24 § 1 i art. 448)
Ustawą z 28.07.2023 r. o zmianie ustawy – Kodeks cywilny oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. poz. 1615) zmieniono m.in. art. 24 § 1 i art. 448 k.c. Zmiany te dotyczą relacji między dochodzeniem zadośćuczynienia pieniężnego za doznaną krzywdę przez pokrzywdzonego na swoją rzecz a żądaniem przez pokrzywdzonego zapłaty odpowiedniej sumy na wskazany przez niego cel społeczny, gdy w danym stanie faktycznym spełnione są przesłanki obu tych roszczeń. Artykuł zawiera krytyczną ocenę dokonanych zmian, zakończoną konkluzją, że właściwym uregulowaniem wzajemnej relacji obu roszczeń byłoby zastrzeżenie w art. 445 § 1, art. 446 § 4, art. 4462 i art. 448 § 1 k.c. możliwości przyznania zadośćuczynienia pieniężnego za doznaną krzywdę albo zasądzenie odpowiedniej sumy na wskazany cel społeczny. Jasno wyrażałoby to dopuszczalność obu wymienionych roszczeń we wszystkich tych przypadkach i ich kompensacyjną funkcję oraz że można skorzystać tylko z jednego z nich. W artykule zakwestionowano też pogląd, że przez ustanowienie art. 448 § 2 k.c. doszło do uznania więzi rodzinnej, o jakiej mowa w art. 4462 k.c., za dobro osobiste.
Słowa kluczowe: zadośćuczynienie pieniężne, odpowiednia suma na wskazany cel społeczny
Professor Kazimierz Zawada
retired judge of the Civil Chamber of the Supreme Court, Poland
ORCID: https://orcid.org/0000-0003-0455-5882
An ill-conceived amendment to the Polish Civil Code (Article 24 § 1 and Article 448)
The Act amending the Civil Code and certain other acts of 28 July 2023 (Journal of Laws, item 1615) amended Article 24 § 1 and Article 448 of the Polish Civil Code, among others. These changes apply to the relationship between an injured party’s claim for monetary compensation for injury suffered to be paid to that injured party and their demand for the payment of an appropriate sum to a charity of their choosing, in situations where the premises for both claims are satisfied. The article presents a critical assessment of the amendments, concluding that the correct way to regulate the relationship between these two claims would be to stipulate the ability to either award monetary compensation for injury suffered or order the payment of an appropriate sum to a designated charity in Article 445 § 1, Article 446 § 4 Article 446² and Article 448 § 1 of the Polish Civil Code. This would clearly express the admissibility of both of these claims in all such cases, their compensatory function and the fact that only one of them may be pursued. The article also contests the view that the enactment of Article 448 § 2 of the Polish Civil Code boiled down to recognizing that the family bond referred to in Article 446² of the Polish Civil Code is a personal right.
Keywords: monetary compensation, appropriate sum for a specified charity
Bibliografia / References
Bagińska E. [w:] Zobowiązania, t. II, Część ogólna. Komentarz, red. P. Machnikowski, Legalis 2024.
Bagińska E., Wałachowska M., Nadużycie prawa podmiotowego a dochodzenie roszczenia o zadośćuczynienie pieniężne z tytułu śmierci osoby bliskiej, „Wiadomości Ubezpieczeniowe” 2014/1.
Grzeszak T., Dobro osobiste jako dobro zindywidualizowane, „Przegląd Sądowy” 2018/4.
Kordasiewicz B., Jednostka wobec środków masowego przekazu, Wrocław 1991.
Longchamps de Berier R., Uzasadnienie kodeksu zobowiązań, Warszawa 1934.
Machnikowski P., Prawo cywilne. Część ogólna, Warszawa 2025.
Matys J., Model zadośćuczynienia pieniężnego z tytułu szkody niemajątkowej w kodeksie cywilnym, Warszawa 2010.
Mączyński A., Zadośćuczynienie pieniężne za krzywdę spowodowaną naruszeniem dobra osobistego. Geneza, charakterystyka i ocena obowiązującej regulacji [w:] Odpowiedzialność cywilna, red. M. Pyziak-Szafnicka, Kraków 2004.
Nowakowski T., Szpyt K., O nowelizacji Kodeksu cywilnego w zakresie ochrony dóbr osobistych – uwagi krytyczne, „Przegląd Sądowy” 2025/7–8.
Radwański Z., Olejniczak A., Prawo cywilne – część ogólna, Warszawa 2023.
Radwański Z., Olejniczak A., Grykiel J., Zobowiązania – część ogólna, Warszawa 2024.
Safjan M. [w:] Kodeks cywilny, t. I, Komentarz (art. 1–44910), red. K. Pietrzykowski, Warszawa 2020.
Safjan M. [w:] System Prawa Prywatnego, t. 1, Prawo cywilne – część ogólna, red. M. Safjan, Warszawa 2007.
Sobolewski P. [w:] Kodeks cywilny. Komentarz, red. W. Borysiak, wyd. 35, Legalis 2026.
Sołtysiński S., Ważny wyrok w sprawach stwierdzenia wykonalności części zagranicznego orzeczenia sądowego oraz pojęcia klauzuli porządku publicznego. Glosa do wyroku SN z 11.10.2013 r., I CSK 697/12, „Polski Proces Cywilny” 2014/3.
Strugała R., W oczekiwaniu na uchwałę połączonych izb SN, czyli o podstawach prawnych i granicach ochrony dobra osobistego w postaci „więzi rodzinnej”, „Monitor Prawniczy” 2021/1.
Strugała R. [w:] Kodeks cywilny. Komentarz, red. E. Gniewek, P. Machnikowski, Warszawa 2025.
Szpunar A., Zadośćuczynienie za szkodę niemajątkową, Bydgoszcz 1999.
Śmieja A. [w:] System Prawa Prywatnego, t. 6, Prawo zobowiązań – część ogólna, red. A. Olejniczak, Warszawa 2023.
Wałachowska M. [w:] Kodeks cywilny. Komentarz, t. III, Zobowiązania. Część ogólna (art. 353–534), red. M. Fras, M. Habdas, Warszawa 2018.
Zielonka P., Zadośćuczynienie pieniężne za doznaną krzywdę (art. 445 § 1, art. 446 § 4 oraz art. 4462 KC), Legalis 2026.
prof. dr hab. Zbigniew R. Kmiecik
Katedra Postępowania Administracyjnego, Wydział Prawa i Administracji, Uniwersytet Marii Curie-Skłodowskiej w Lublinie, Polska
ORCID: https://orcid.org/0000-0002-1066-0075
Niemożność wzruszenia orzeczenia w innym trybie jako warunek dopuszczalności nadzwyczajnego środka prawnego w postępowaniu sądowoadministracyjnym
W postępowaniu sądowoadministracyjnym – wzorem rozwiązań przyjętych w procedurze cywilnej – uzależniono dopuszczalność wniesienia dwóch nadzwyczajnych środków prawnych, tj. skargi o stwierdzenie niezgodności orzeczenia z prawem oraz wniosku o unieważnienie orzeczenia, od spełnienia warunku niemożności wzruszenia kwestionowanego orzeczenia za pomocą innego środka prawnego przewidzianego w ustawie. W przypadku skargi o stwierdzenie niezgodności orzeczenia z prawem warunek ten ma charakter absolutny, tzn. odnosi się zarówno do teraźniejszości (aktualna niemożność), jak i do przeszłości (uprzednia niemożność), natomiast w przypadku wniosku o unieważnienie orzeczenia wystarczy, że wzruszenie orzeczenia za pomocą innego środka prawnego nie jest aktualnie (tzn. w momencie składania wniosku) możliwe. Celem artykułu jest sformułowanie odpowiedzi na pytanie, czy ustanowienie takiej sytuacji prawnej jako warunku dopuszczalności merytorycznego rozpatrzenia skargi o stwierdzenie niezgodności z prawem orzeczenia oraz wniosku o unieważnienie orzeczenia było zasadne na gruncie postępowania sądowoadministracyjnego. Jako metodę służącą realizacji założonego celu autor obrał analizę formalnodogmatyczną odnośnych przepisów ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi oraz analizę prawnoporównawczą analogicznych instytucji prawnych przewidzianych w procedurze cywilnej.
Słowa kluczowe: postępowanie sądowoadministracyjne, stwierdzenie niezgodności orzeczenia z prawem, unieważnienie orzeczenia, warunki dopuszczalności środka prawnego
Professor Dr Hab. Zbigniew R. Kmiecik
Department of Administrative Procedures, Faculty of Law and Administration, Maria Curie-Skłodowska University in Lublin, Poland
ORCID: https://orcid.org/0000-0002-1066-0075
The inability to overturn a ruling in a different procedure as a condition for the admissibility of an extraordinary legal remedy in administrative court proceedings
In line with the model adopted in civil procedure, in proceedings before administrative courts, the admissibility of filing two extraordinary legal remedies, namely, a complaint to declare that a ruling is unlawful and a motion to invalidate a ruling, has been made contingent on satisfying the condition of the inability to overturn the contested ruling using another legal remedy provided for by law. In the case of a complaint to declare that a ruling is unlawful, this condition is absolute, which means that it applies to both the present (current inability) and the past (previous inability), whereas in the case of a motion to invalidate a ruling, it is sufficient that it is not currently (i.e., at the time the application is filed) possible to overturn the ruling using another legal remedy. The objective of this article is to formulate a response to the question of whether the establishment of such a legal situation as a condition for the admissibility of a substantive review of a complaint seeking a declaration that a ruling is unlawful and a motion to invalidate a ruling was justified in proceedings before administrative courts. The author chose a formal/dogmatic analysis of the respective provisions of the Law on proceedings before administrative courts, as well as a comparative law analysis of similar legal institutions provided for in civil procedure to achieve this objective.
Keywords: proceedings before administrative courts, declaration that a ruling is unlawful, invalidation of a ruling, conditions for the admissibility of a legal remedy
Bibliografia / References
Dauter B. [w:] B. Dauter, A. Kabat, M. Niezgódka-Medek, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz, Warszawa 2024.
Drachal J., Wiktorowska A., Rząsa G. [w:] Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz, red. R. Hauser, M. Wierzbowski, Warszawa 2023.
Góra-Błaszczykowska A., Środki odwoławcze. Art. 367–42412 k.p.c. Komentarz, Warszawa 2009.
Hauser R., Piątek W., Wniosek o unieważnienie prawomocnego orzeczenia sądu administracyjnego, „Państwo i Prawo” 2015/2.
Kostwiński M., Unieważnienie prawomocnego orzeczenia wydanego w postępowaniu cywilnym, „Monitor Prawniczy” 2014/7.
Łochowski M. [w:] System Postępowania Cywilnego, t. 5, Środki zaskarżenia, red. A. Góra-Błaszczykowska, Warszawa 2023.
Pawlicka-Błażejewska D., Sarnowiec-Cisłak M., Skarga o stwierdzenie niezgodności z prawem prawomocnego orzeczenia w postępowaniu sądowoadministracyjnym – wybrane aspekty, „Przegląd Legislacyjny" 2012/3
Romańska M. [w:] T. Woś, H. Knysiak-Sudyka, M. Romańska, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz, Warszawa 2016.
Tarno J.P., Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz, Warszawa 2011.
dr Arkadiusz Sadza
adiunkt w Katedrze Postępowania Cywilnego i Międzynarodowego Prawa Handlowego, Uniwersytet Marii Curie-Skłodowskiej; sędzia Sądu Rejonowego Lublin-Zachód w Lublinie, Polska
ORCID: https://orcid.org/0000-0002-8238-6255
Sprzedaż nieruchomości w drodze licytacji elektronicznej po nowelizacji Kodeksu postępowania cywilnego z 9.10.2025 r.
W dniu 5.12.2025 r. weszła w życie nowelizacja Kodeksu postępowania cywilnego z 9.10.2025 r., która odwróciła dotychczasowe zasady dotyczące wyznaczania licytacji elektronicznych w egzekucji z nieruchomości w sądowym postępowaniu egzekucyjnym. Od tego dnia bowiem przepisy Kodeksu przewidują, że licytacje elektroniczne wyznaczane są z urzędu, a licytacje tradycyjne (publiczne) – jedynie na wniosek wierzyciela złożony przed uprawomocnieniem się opisu i oszacowania. W artykule podjęto próbę wykładni przepisów przewidzianych w wymienionej nowelizacji, zwrócono też uwagę na systemową asymetrię spowodowaną brakiem wprowadzenia analogicznych rozwiązań do przepisów o egzekucji z ruchomości. De lege ferenda zgłoszono postulat szybkich, podobnych zmian w zakresie wyznaczania elektronicznych licytacji ruchomości.
Słowa kluczowe: egzekucja, licytacja elektroniczna, sprzedaż nieruchomości, postępowanie egzekucyjne, nowelizacja
Dr Arkadiusz Sadza
assistant professor, Department of Civil Proceedings and International Commercial Law, Maria Curie-Skłodowska University in Lublin, judge of the District Court for Lublin-Zachód in Lublin, Poland
ORCID: https://orcid.org/0000-0002-8238-6255
Sale of real property by electronic auction after the amendment to the Civil Procedures Code of 9 October 2025
The amendment to the Civil Procedures Code of 9 October 2025 entered into force on 5 December 2025. It reversed the previous rules regarding the scheduling of electronic auctions for the sale of real property in judicial enforcement proceedings. This is because, since that time, the Code’s provisions have stipulated that electronic auctions are scheduled ex officio, while traditional (public) auctions are held only at the creditor’s request submitted before the description and valuation of the property become final. An attempt has been made in the article to interpret the provisions stipulated in the said amendment. Attention has also been drawn to the systemic asymmetry caused by the lack of introduction of similar solutions to the regulations on enforcement with respect to chattels. A de lege ferenda proposal has been presented for rapid, similar changes in the scheduling of electronic auctions for chattels.
Keywords: enforcement, electronic auction, sale of real property, enforcement proceedings, amendment
Bibliografia / References
Antkiewicz A., Opis i oszacowanie nieruchomości w sądowych postępowaniach egzekucyjnych wszczętych po 7.09.2016 r., „Przegląd Prawa Egzekucyjnego 2017/12.
Antkiewicz A. [w:] Kodeks postępowania cywilnego. Komentarz, red. nacz. P. Rylski, red. cz. III A. Olaś, Legalis 2025.
Chojnacki T., Elektroniczna licytacja nieruchomości – świetne rozwiązanie, a jednak trochę żal..., „Nowa Currenda” 2025/12.
Chojnacki T., Lietuvoje antstolis. Komornik sądowy na Litwie. System finansowania kosztów egzekucji na Litwie, „Przegląd Prawa Egzekucyjnego” 2017/12.
Domoń A., Sprzedaż w drodze licytacji elektronicznej przeprowadzanej przez komornika sądowego po nowelizacji Kodeksu postępowania cywilnego dokonanej ustawą z dnia 22.03.2018 r. o komornikach sądowych, „Przegląd Prawa Egzekucyjnego” 2019/9.
Durda A., Ważność operatu szacunkowego w postępowaniu egzekucyjnym. Glosa do wyroku Sądu Najwyższego – Izba Cywilna z 26.01.2018 r., II CSK 117/17, „Orzecznictwo Sądów Polskich” 2021/10.
Dziurda M., Kodeks postępowania cywilnego. Praktyczny komentarz do nowelizacji z 2023 roku, Warszawa 2023.
Flejszar R. [w:] System Postępowania Cywilnego, t. 8, Postępowanie zabezpieczające i egzekucyjne, red. K. Flaga-Gieruszyńska, Warszawa 2021.
Florczak M.M., Sprzedaż ruchomości w drodze licytacji elektronicznej, Sopot 2018.
Fronczek R., Licytacja elektroniczna w egzekucji sądowej po zmianach wprowadzonych nowelizacją KPC z 9.03.2023 r., „Monitor Prawniczy” 2023/9.
Gil I. [w:] Kodeks postępowania cywilnego. Komentarz, red. E. Marszałkowska-Krześ, I. Gil, wyd. 39, Legalis 2026.
Gimlewicz M., Sprzedaż nieruchomości w drodze licytacji elektronicznej – analiza nowelizacji, „Przegląd Prawa Egzekucyjnego” 2022/4.
Gimlewicz M., Sprzedaż w drodze licytacji elektronicznej, „Acta Iuridica Resoviensia” 2022/1.
Gołaczyński J., Elektroniczne licytacje w sądowym postępowaniu egzekucyjnym, Sopot 2022.
Gołaczyński J., Informatyzacja postępowania egzekucyjnego, „Prawo Mediów Elektronicznych” 2011/2.
Grajdura W. [w:] Kodeks postępowania cywilnego. Komentarz, red. P. Rylski, red. cz. III A. Olaś, Legalis 2023.
Grzegorczyk P., Granice nadzoru judykacyjnego sprawowanego nad komornikiem w trybie art. 759 k.p.c., „Palestra” 2007/9–10.
Grzegorczyk P., Zaskarżalność odmowy sporządzenia dodatkowego opisu i oszacowania w egzekucji z nieruchomości (art. 951 KPC), „Monitor Prawniczy” 2014/3.
Jaceczko E. [w:] Kodeks postępowania cywilnego. Komentarz, t. II, red. O.M. Piaskowska, Warszawa 2024.
Jadłowski P. [w:] Kodeks postępowania cywilnego. Komentarz, red. P. Rylski, red. cz. III A. Olaś, Legalis 2026.
Korzan K., Sądowe postępowanie zabezpieczające i egzekucyjne w sprawach cywilnych, Warszawa 1986.
Krakowiak M. [w:] Kodeks postępowania cywilnego, t. II, Komentarz. Art. 730–1217, red. J. Jankowski, S. Cieślak, Warszawa 2024.
Kulski R., Sprzedaż ruchomości w drodze licytacji elektronicznej w Polsce [w:] Aktualne problemy egzekucji sądowej w Polsce i na Litwie, red. A. Marciniak, V. Nekrošius, Sopot 2018.
Łochowski M. [w:] Kodeks postępowania cywilnego, t. II, Komentarz. Art. 506–1217, red. T. Szanciło, Warszawa 2023.
Macuga A., Licytacja publiczna ruchomości w toku egzekucji sądowej, Sopot 2017.
Makarucha S., E-licytacja nieruchomości, „Nieruchomości” 2023/7.
Marciniak A., Opłata stosunkowa w egzekucji z nieruchomości w razie przyłączenia się kolejnego wierzyciela do egzekucji w trybie art. 927 k.p.c. Glosa do uchwały Sądu Najwyższego z 18.07.2012 r. (III CZP 27/12), „Przegląd Sądowy” 2013/3.
Marciniak A., O konieczności nowego kształtu nadzoru judykacyjnego nad czynnościami komornika, „Monitor Prawniczy” 2025/4.
Marciniak A., Sądowe postępowanie egzekucyjne w sprawach cywilnych, Warszawa 2026.
Marciniak A., Tryby postępowania dla egzekucji sądowej z nieruchomości, „Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Rzeszowskiego. Prawo” 2017/20.
Merchel Z. [w:] Kodeks postępowania cywilnego. Postępowanie zabezpieczające i egzekucyjne. Komentarz, red. Z. Szczurek, Sopot 2017.
Niemiec J., O konieczności dokonania nowego opisu i oszacowania po ponownym wszczęciu egzekucji z nieruchomości – krótka analiza i ocena przepisu art. 948 § 11 k.p.c., „Przegląd Prawa Egzekucyjnego” 2025/1.
Nowak J., Wybrane uwagi dotyczące pojęcia bezskuteczności egzekucji, „Przegląd Prawa Egzekucyjnego” 2021/6.
Pietrzkowski H. [w:] Kodeks postępowania cywilnego. Komentarz. Postępowanie egzekucyjne. Artykuły 758–10951, red. M. Dziurda, T. Ereciński, Warszawa 2025.
Pietrzyk M., Dodatkowy opis i oszacowanie w praktyce, „Przegląd Prawa Egzekucyjnego” 2021/5.
Rogala K., Elektroniczna licytacja nieruchomości, „Prawo Mediów Elektronicznych” 2022/2.
Sadza A., Czy sprzedaż nieruchomości w drodze licytacji elektronicznej pozwala na przyspieszenie egzekucji?, „Przegląd Prawa Egzekucyjnego” 2023/4.
Sadza A., Nadzór judykacyjny sądu nad elektroniczną licytacją nieruchomości, „Przegląd Prawa Egzekucyjnego” 2024/3.
Słownik języka polskiego, hasło: publiczny, https://sjp.pl/publiczny (dostęp: 16.09.2026 r.).
Szachta J., Dodatkowy opis i oszacowanie nieruchomości – problemy wybrane, „Przegląd Prawa Egzekucyjnego” 2023/5.
Szachta J., Kilka uwag na temat elektronicznej licytacji nieruchomości, „Monitor Prawniczy” 2022/18.
Szachta J. [w:] Kodeks postępowania cywilnego. Komentarz. Art. 730–1217, red. J. Świeczkowski, Warszawa 2025.
Szymaniak P., Deregulowanie po kawałku, czyli zmiany w e-licytacjach komorniczych, „Rzeczpospolita” z 15.09.2025 r., https://www.rp.pl/zawody-prawnicze/art43003161-deregulowanie-po-kawalku-czyli-zmiany-w-e-licytacjach-komorniczych (dostęp: 2.01.2026 r.).
Świeczkowski J. [w:] Kodeks postępowania cywilnego. Postępowanie zabezpieczające i egzekucyjne. Komentarz, red. Z. Szczurek, Sopot 2017.
Tomaszewska A., Ocena skutków prawnych regulacji zawartej w rządowym projekcie ustawy o zmianie ustawy – Kodeks postępowania cywilnego oraz niektórych innych ustaw (druk sejmowy nr 899), „Zeszyty Prawnicze BAS” 2021/2.
Weitz K., Czy nowa kodyfikacja postępowania cywilnego?, „Państwo i Prawo” 2007/3.
Weitz K., Współczesne problemy kodyfikacji prawa postępowania cywilnego, „Forum Prawnicze” 2020/3.
Wengerek E., Sądowe postępowanie zabezpieczające i egzekucyjne. Komentarz, Warszawa 1972.
Wolak G., O dopuszczalności zmiany w trybie art. 759 § 2 k.p.c. prawomocnego postanowienia komornika sądowego, „Przegląd Prawa Egzekucyjnego” 2019/3.
Zedler F., Rozpoznanie skargi na czynności komornika, „Palestra” 1988/3.
Żurowicz A., Opłata stosunkowa w egzekucji z nieruchomości w razie przyłączenia się kolejnego wierzyciela do egzekucji z nieruchomości (art. 927 k.p.c.). Glosa do uchwały SN z 18.07.2012 r., sygn. akt III CZP 27/12, „Przegląd Prawa Egzekucyjnego” 2014/9–10.
dr Krystian Wasilewski
Wydział Prawa, Prawa Kanonicznego i Administracji, Katolicki Uniwersytet Lubelski Jana Pawła II, Polska
ORCID: https://orcid.org/0009-0004-2385-9579
Dopuszczalność skargi na bezczynność a charakter prawny postępowania rekrutacyjnego do służby wojskowej – uwagi na tle postanowienia Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku z 12.03.2026 r., III SAB/Gd 573/25
Przedmiotem artykułu jest analiza dogmatycznoprawna zagadnienia dopuszczalności kontroli sądowoadministracyjnej czynności podejmowanych w toku postępowania rekrutacyjnego do uczelni wojskowej, na tle postanowienia Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku z 12.03.2026 r., III SAB/Gd 573/25. W przywołanym rozstrzygnięciu Sąd odrzucił skargę na bezczynność organu, przyjmując, że postępowanie rekrutacyjne ma charakter wyłącznie faktyczny i jako takie pozostaje poza zakresem kognicji sądów administracyjnych, w szczególności wobec określenia przez skarżącego żądania jako zobowiązania organu do przeprowadzenia postępowania rekrutacyjnego. W artykule podjęto próbę weryfikacji tej kwalifikacji w świetle przepisów ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi oraz utrwalonych kierunków wykładni pojęcia „aktów i czynności z zakresu administracji publicznej”. W szczególności analizie poddano charakter prawny procedury rekrutacyjnej jako normatywnie ukształtowanego postępowania inicjowanego wnioskiem jednostki, którego przebieg i rezultat są determinowane przepisami prawa powszechnie obowiązującego oraz prowadzą do wydania indywidualnego rozstrzygnięcia wpływającego na sytuację prawną uczestnika. Na tym tle rozważono także problem dopuszczalnych granic rekonstrukcji przedmiotu sprawy przez sąd administracyjny oraz konsekwencji przyjęcia zawężającej wykładni przepisów określających zakres jego właściwości. W szczególności wskazano, że kwalifikacja określonych form działania administracji jako pozostających poza kognicją sądów administracyjnych może prowadzić do powstania obszarów działalności administracji publicznej, w których kontrola sądowa ulega faktycznemu ograniczeniu.
Słowa kluczowe: postępowanie rekrutacyjne, bezczynność organu, sądownictwo administracyjne, kognicja sądów administracyjnych, dostęp do służby publicznej
Dr Krystian Wasilewski
Faculty of Law, Canon Law and Administration, John Paul II Catholic University of Lublin, Poland
ORCID: https://orcid.org/0009-0004-2385-9579
Admissibility of a complaint regarding inaction and the legal nature of recruitment proceedings for military service – comments in the light of the decision of the Voivodship Administrative Court in Gdańsk of 12 March 2026, III SAB/Gd 573/25
This article presents a dogmatic law analysis of the admissibility of an administrative court review of activities performed during proceedings regarding recruitment to a military university in the light of the decision of the Voivodship Administrative Court in Gdańsk of 12 March 2026, III SAB/Gd 573/25. In that decision, the Court dismissed a complaint alleging administrative inaction, holding that recruitment proceedings are of a purely factual nature and, as such, fall outside the jurisdiction of the administrative courts, particularly in the light of the complainant’s request being limited to obliging the authority to conduct the recruitment proceedings. This article seeks to examine that qualification in the light of the provisions of the Law on proceedings before administrative courts and the established line of interpretations of the concept of ‘acts or activities within the sphere of public administration’. In particular, it analyses the legal nature of recruitment proceedings as a normatively structured procedure initiated by an individual’s application, the course and outcome of which are determined by the generally applicable provisions of the law and which ultimately lead to the adoption of an individual decision affecting the applicant’s legal position. In this light, the article also addresses the issue of the admissible limits of reconstruction of the subject matter of the case and the consequences of adopting a restrictive interpretation of the provisions specifying the extent of the administrative court’s jurisdiction. In particular, it points out that the classification of certain forms of administrative activity as falling outside the jurisdiction of the administrative courts can lead to the emergence of areas of public administration that are effectively insulated from judicial review.
Keywords: recruitment proceedings, administrative inaction, administrative courts, jurisdiction of the administrative courts, access to public service
Bibliografia / References
Adamiak B., Z problematyki właściwości sądów administracyjnych (art. 3 § 2 pkt 4 p.p.s.a.), „Zeszyty Naukowe Sądownictwa Administracyjnego” 2006/2.
Bogusz M., Glosa do postanowienia WSA w Bydgoszczy z 15.07.2005 r., II SAB/Bd 23/04, „Orzecznictwo Sądów Polskich” 2006/3.
Bogusz M., Glosa do wyroku NSA z 20.11.2008 r., I OSK 611/08, „Gdańskie Studia Prawnicze – Przegląd Orzecznictwa” 2009/3.
Chróścielewski W., Kmieciak Z., Tarno J.P., Reforma sądownictwa administracyjnego a standardy ochrony praw jednostki, „Państwo i Prawo” 2002/12.
Klonowski K., Kontrola sądowoadministracyjna „innych aktów lub czynności z zakresu administracji publicznej dotyczących uprawnień lub obowiązków, wynikających z przepisów prawa” z art. 3 § 2 pkt 4 p.s.a., „Przegląd Prawa Publicznego” 2012/5.
Kmieciak Z., Postępowanie administracyjne i sądowoadministracyjne, Warszawa 2021.
Łaszczyca G., Martysz C., Matan A., Inne akty lub czynności z zakresu administracji publicznej jako przedmiot skargi do sądu administracyjnego [w:] Podmioty administracji publicznej i prawne formy ich działania. Studia i materiały z konferencji naukowej poświęconej jubileuszowi 80-tych urodzin Profesora Eugeniusza Ochendowskiego, Toruń 2005.
Łętowska E., Glosa do wyroku NSA z 14.08.2002 r., II SA/Gd 4182/01, „Orzecznictwo Sądów Polskich” 2003/10.
Przybysz P., Prawo do sądu w sprawach administracyjnych [w:] Prawo administracyjne w okresie transformacji ustrojowej, red. E. Knosala, A. Matan, G. Łaszczyca, Kraków 1999.
Świątkiewicz J., Komentarz do ustawy o Naczelnym Sądzie Administracyjnym, Warszawa 1995.
Tarno J.P., Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz, Warszawa 2004.
Woś T. [w:] T. Woś, H. Knysiak-Molczyk, M. Romańska, Postępowanie sądowoadministracyjne, red. T. Woś, Warszawa 2010.
dr Michał P. Ziemiak
Rzecznik Finansowy, adiunkt, Katedra Prawa Cywilnego, Ubezpieczeniowego i Medycznego, Wydział Prawa i Administracji, Uniwersytet Mikołaja Kopernika w Toruniu; radca prawny (OIRP w Toruniu), Polska
ORCID: https://orcid.org/0000-0001-8543-9458
Statyczny charakter szkody komunikacyjnej i kosztorysowa metoda jej naprawienia. Glosa do uchwały Sądu Najwyższego z 24.09.2025 r., III CZP 32/24 (glosa aprobująca)
W glosie autor aprobująco odnosi się do uchwały Sądu Najwyższego z 24.09.2025 r., III CZP 32/24, zgodnie z którą wysokość odszkodowania należnego poszkodowanemu z obowiązkowego ubezpieczenia odpowiedzialności cywilnej posiadaczy pojazdów mechanicznych za szkodę częściową w pojeździe może zostać ustalona na podstawie hipotetycznych, celowych i ekonomicznie uzasadnionych kosztów naprawy (metodą kosztorysową) – niezależnie od tego, czy i w jaki sposób poszkodowany faktycznie naprawił pojazd bądź nim rozporządził. Autor w pełni popiera powrót Sądu Najwyższego do tzw. statycznej koncepcji szkody i krytycznie ocenia wcześniejsze uchwały składu siedmiu sędziów (III CZP 142/22 oraz III CZP 65/23), w których przyjęto koncepcję dynamiczną. Wykazuje, że koncepcja ta błędnie utożsamia normę procesową (art. 316 § 1 k.p.c.) z normą prawa materialnego, opiera się na wadliwym założeniu o rzekomym wzbogaceniu poszkodowanego oraz – bez dostatecznego uzasadnienia – odstępuje od utrwalonej linii orzeczniczej, naruszając zasadę pełnego odszkodowania i konstytucyjną zasadę równości (art. 32 Konstytucji RP). Wywód zilustrowano przede wszystkim odwołaniem do wnikliwie uzasadnionego wyroku Sądu Rejonowego Gdańsk-Północ w Gdańsku z 12.01.2026 r., XIV C 449/25, oraz do najnowszego orzecznictwa sądów powszechnych.
Słowa kluczowe: szkoda w pojeździe mechanicznym, ubezpieczenie odpowiedzialności cywilnej, statyczna koncepcja szkody, dynamiczna koncepcja szkody, metoda kosztorysowa, odszkodowanie, restytucja
Dr. Michał P. Ziemiak
Financial Ombudsman, assistant professor, Department of Civil, Insurance and Medical Law, Faculty of Law and Administration, Nicolaus Copernicus University in Toruń, legal counsel (Bar Association of Legal Counsels in Toruń), Poland
ORCID: https://orcid.org/0000-0001-8543-9458
The static nature of a motor vehicle loss and the cost-estimate method of its compensation. Commentary on the resolution of the Supreme Court of 24 September 2025, III CZP 32/24 (approving commentary)
In the commentary, the author approves of the resolution of the Supreme Court of 24 September 2025, III CZP 32/24, in which the amount of compensation payable to the injured party under compulsory motor third-party liability insurance for partial damage to a vehicle may be determined on the basis of hypothetical, purposeful and economically justified repair costs (the cost-estimate method), regardless of whether and how the injured party actually repairs or disposes of the vehicle. The author fully endorses the Supreme Court’s return to the so-called static concept of loss and criticizes the earlier resolutions of the panel of seven judges (III CZP 142/22 and III CZP 65/23), which had adopted the dynamic concept. He demonstrates that the dynamic concept erroneously considers a procedural rule (Article 316 § 1 of the Civil Procedures Code) to be the same as a rule of substantive law, relies on a defective argument about the injured party’s alleged enrichment and departs from the consolidated line of judgments without sufficient justification, thereby breaching the principle of full compensation and the constitutional principle of equality (Article 32 of the Polish Constitution). The reasoning is primarily illustrated by reference to the highly reasoned judgment of the District Court for Gdańsk-Północ in Gdańsk of 12 January 2026, XIV C 449/25, and the most recent judgments of the ordinary courts.
Keywords: motor vehicle loss, third-party liability insurance, static concept of loss, dynamic concept of loss, cost-estimate method, compensation, restitution
Bibliografia / References
Ciok Ł., Kalkulacja odszkodowania za szkodę komunikacyjną w kontekście uchwały Sądu Najwyższego III CZP 32/24, „International Journal of Legal Studies” 2025/2 (20).
Hejbudzki O., Glosa do uchwały Sądu Najwyższego z 11.09.2024 r., III CZP 65/23 (glosa krytyczna), „Studia Prawnoustrojowe” 2026/71.
Kucharski B., Kosztorysowa metoda naprawienia szkody komunikacyjnej. Glosa do (nieistniejącej) uchwały Sądu Najwyższego z 11.09.2024 r., III CZP 65/23, „Wiadomości Ubezpieczeniowe” 2024/4.
Oleszczak R., Ustalenie wysokości odszkodowania za tzw. szkodę częściową w pojeździe. Glosa do uchwały Sądu Najwyższego z 8.05.2024 r., III CZP 142/22, „Wiadomości Ubezpieczeniowe” 2025/3.
Komunikat Rzecznika Finansowego w sprawie uchwały Sądu Najwyższego z 8.05.2024 r., sygn. akt: III CZP 142/22, 12.03.2025 r., https://rf.gov.pl/komunikat-rzecznika-finansowego-w-sprawie-uchwaly-sadu-najwyzszego-z-dnia-8-maja-2024-r/ (dostęp: 3.07.2026 r.).
Komunikat Rzecznika Finansowego w sprawie uchwały Sądu Najwyższego z 11.09.2024 r., sygn. akt III CZP 65/23 (Aktualizacja), 11.03.2025 r., https://rf.gov.pl/komunikat-rzecznika-finansowego-w-sprawie-uchwaly-sadu-najwyzszego-z-dnia-11-wrzesnia-2024-r-sygn-akt-iii-czp-65-23-aktualizacja/ (dostęp: 3.07.2026 r.).
Anna Majer
asystentka w Katedrze Prawa Cywilnego i Prawa Prywatnego Międzynarodowego, Wydział Prawa i Administracji, Uniwersytet Warmińsko-Mazurski w Olsztynie; aplikantka XV rocznika aplikacji sędziowskiej KSSiP, Polska
ORCID: https://orcid.org/0000-0003-3421-1941
Stwierdzenie treści testamentu ustnego a kilka równobrzmiących dokumentów. O elastycznej wykładni art. 952 § 2 k.c. Glosa do postanowienia Sądu Najwyższego z 11.03.2025 r., II CSKP 149/25
Instytucja testamentu ustnego wywołuje liczne kontrowersje interpretacyjne, jednak problem stwierdzenia jego treści w przypadku sporządzenia kilku dokumentów był rzadziej przedmiotem zainteresowania doktryny i judykatury. Glosa aprobuje stanowisko Sądu Najwyższego opowiadające się za funkcjonalną wykładnią art. 952 § 2 k.c. Celem tej regulacji nie jest nadmierny formalizm, lecz zapewnienie możliwie wiarygodnego odtworzenia ostatniej woli spadkodawcy. Uzasadnia to przyjęcie, że trzy jednobrzmiące dokumenty, podpisane przez spadkodawcę i poszczególnych świadków, mogą stanowić podstawę stwierdzenia treści testamentu ustnego, jeżeli oświadczenie woli zostało złożone w jednoczesnej obecności trzech świadków. Argumentację tę wzmacnia analiza prawa niemieckiego. Ujęcie komparatystyczne służy wykazaniu, że ochrona rzeczywistej woli testatora powinna mieć pierwszeństwo przed formalizmem konstrukcyjnym.
Słowa kluczowe: testament ustny, sposoby stwierdzenia treści testamentu ustnego, dowody wyłączne, wykładnia przepisów, otwarcie i ogłoszenie pism stwierdzających treść testamentu ustnego, dziedziczenie
Anna Majer
assistant in the Department of Civil Law and Private International Law, Faculty of Law and Administration, University of Warmia and Mazury in Olsztyn, trainee judge in the 15th class at the National School of Judiciary and Public Prosecution (KSSiP), Poland.
ORCID: https://orcid.org/0000-0003-3421-1941
Establishing the wording of an oral will in several identically worded documents. The flexible interpretation of Article 952 § 2 of the Polish Civil Code. Commentary on the decision of the Supreme Court of 11 March 2025, II CSKP 149/25
The institution of the oral will has given rise to numerous interpretative controversies; however, the issue of establishing its wording where several documents have been drawn up has received comparatively little attention in legal doctrine and judgments. This commentary endorses the position of the Supreme Court in favour of a functional interpretation of Article 952 § 2 of the Polish Civil Code. The objective of this provision is not to impose excessive formalism, but rather to ensure that the testator’s last will can be reconstructed as reliably as possible. This justifies the conclusion that three identical documents signed by the testator and the individual witnesses can constitute a basis for establishing the wording of an oral will, provided that the declaration of intent was made in the simultaneous presence of three witnesses. This argument is further supported by an analysis of German law. The comparative analysis serves to demonstrate that protecting the testator’s actual will should take precedence over formalistic considerations.
Keywords: oral will, methods of establishing the wording of an oral will, exclusive evidence, interpretation of the law, opening and formal reading of documents evidencing the wording of an oral will, succession
Bibliografia / References
Bańczyk W., Wójcik S., Zoll F., Testament [w:] System Prawa Prywatnego, t. 10, Prawo spadkowe, red. B. Kordasiewicz, Warszawa 2025.
Baumann W. [w:] J. von Staudingers Kommentar zum Bürgerlichen Gesetzbuch mit Einführungsgesetz und Nebengesetzen, Buch 5, Erbrecht, §§ 2229–2264 (Errichtung und Aufhebung eines Testaments), red. Ch. Baldus, Berlin 2022.
Baziński A., Prawo spadkowe. Komentarz, Łódź 1948.
Borysiak W., Funkcjonowanie w praktyce testamentu sporządzonego w formie ustnej (art. 952 k.c.), Warszawa 2014.
Borysiak W., Przyszłość testamentów szczególnych w prawie polskim na tle porównawczym, Warszawa 2021.
Czerwiakowski J., Testament ustny w świetle praktyki, „Palestra” 1987/10–11.
Gałakan-Halicka A., Stwierdzenie treści testamentu ustnego, „Monitor Prawniczy” 2004/16.
Grzegorczyk K., Osajda K. [w:] Kodeks cywilny. Komentarz, red. W. Borysiak, wyd. 34, Legalis 2025.
Gwiazdomorski J., Prawo spadkowe w zarysie, Warszawa 1968.
Krześ M. [w:] Kodeks postępowania cywilnego. Komentarz, red. E. Marszałkowska-Krześ, I. Gil, wyd. 37, Legalis 2025.
Księżak P., Prawo spadkowe, Warszawa 2017.
Kucia B., Skutki niedopełnienia wymagań dotyczących stwierdzenia treści testamentu ustnego (art. 952 § 2–3 k.c.), „Transformacje Prawa Prywatnego” 2013/2.
Kucia B. [w:] Kodeks cywilny. Komentarz, t. VI, Spadki (art. 922–1087), red. M. Fras, M. Habdas, Warszawa 2019.
Kuźmicka-Sulikowska J., Okoliczności, przy których zaistnieniu możliwe jest sporządzenie testamentu ustnego według polskiego prawa spadkowego, „Wrocławsko-Lwowskie Zeszyty Prawnicze” 2018/9.
Mączyński A., Glosa do uchwały SN z 22.03.1971 r., III CZP 91/70, „Orzecznictwo Sądów Polskich” 1972/2.
Niedośpiał M., Jeżeli w treści testamentu ustnego nie wskazano osoby spadkobiercy, nie jest dopuszczalne ustalenie tej osoby w postępowaniu o stwierdzenie nabycia spadku. Glosa do postanowienia SN z 12.10.2001 r., V CKN 503/00, „Państwo i Prawo” 2003/3.
Niedośpiał M., Testament w polskim prawie cywilnym – zagadnienia ogólne, Bielsko-Biała 1999.
Niedośpiał M., Zaginiony testament własnoręczny. Glosa do postanowienia SN z 16.04.1999 r., II CKN 255/98, „Państwo i Prawo” 2000/7.
Niedośpiał M., Zastosowanie art. 79 Kodeksu cywilnego do pisma stwierdzającego treść testamentu ustnego – glosa do postanowienia Sądu Najwyższego z 9.08.2019 r. (II CSK 277/19), „Palestra” 2022/3.
Osajda K., Dylematy kodyfikacyjne problematyki formy testamentu [w:] Nemo solus satis sapit. Księga jubileuszowa dedykowana Profesorowi Maksymilianowi Pazdanowi, red. J. Górecki, J. Studzińska, A. Wilkowska-Płóciennik, Warszawa 2026.
Osajda K., Sposoby stwierdzenia treści testamentu ustnego, „Monitor Prawniczy” 2013/9.
Osajda K., Wpływ rozwoju techniki na uregulowanie formy testamentu – rozważania de lege ferenda, „Rejent” 2010/5.
Pazdan M. [w:] Kodeks cywilny, t. II, Komentarz. Art. 450–1088. Przepisy wprowadzające, red. K. Pietrzykowski, wyd. 10, Legalis 2021.
Perka M., Zasada favor testamenti w prawie spadkowym, „Palestra” 2017/5.
Pręda B., W sprawie przyszłości testamentu ustnego, „Rejent” 2009/5.
Radwański Z., Wykładnia testamentów, „Kwartalnik Prawa Prywatnego” 1993/1.
Redakcja KPP, Projekt ustawy o zmianie kodeksu cywilnego, „Kwartalnik Prawa Prywatnego” 2026/1.
Rudnicki J., Rola formy testamentu. Uwagi na tle porównawczym, „Forum Prawnicze” 2013/2.
Scholz P., Digitales Testieren. Zur Verwendung digitaler Technologien beim eigenhändigen und Nottestament de lege lata et ferenda, „Archiv für die civilistische Praxis“ 2019/219 (1).
Skowrońska-Bocian E., Formy testamentu w prawie polskim, Warszawa 1991.
Skowrońska-Bocian E., Testament ustny de lege ferenda. Z zagadnień współczesnego prawa cywilnego, „Studia Iuridica” 1994/XXI.
Skowrońska-Bocian E., Testament w prawie polskim, Warszawa 2004.
Skowrońska-Bocian E., Wierciński J. [w:] Kodeks cywilny. Komentarz, t. VI, Spadki, red. J. Gudowski, LEX 2017.
Smal L., Testamenty szczególne według polskiego prawa spadkowego, „Przegląd Notarialny” 1949/1–2.
Wierciński J., Uwagi o zamiarze testowania (animus testandi), „Przegląd Sądowy” 2012/7–8.
Wójcik S., Glosa do postanowienia SN z 12.10.2001 r., V CKN 503/00, OSP 2002/11.
Żywicki W., Testamenty ustne w świetle orzecznictwa, „Nowe Prawo” 1971/1.
Magdalena Trzcionka
absolwentka Wydziału Prawa i Administracji, Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu, Polska
ORCID: https://orcid.org/0000-0003-4331-5670
Dopuszczalność dowodów z zaszyfrowanych komunikatorów w ramach europejskiego nakazu dochodzeniowego. Glosa do wyroku Trybunału Sprawiedliwości z 30.04.2024 r., C-670/22, M.N. (EncroChat)
Glosa zawiera aprobującą ocenę wyroku Trybunału Sprawiedliwości z 30.04.2024 r., C-670, M.N. (EncroChat), dotyczącego transgranicznego pozyskiwania dowodów cyfrowych w ramach europejskiego nakazu dochodzeniowego (END). Głównym zagadnieniem glosy jest rozstrzygnięcie kolizji między efektywnością współpracy sądowej w sprawach karnych a standardami ochrony praw podstawowych w dobie nowoczesnych technologii inwigilacyjnych. Autorka przedstawia i uzasadnia tezę o słuszności stanowiska Trybunału, zgodnie z którym zasada wzajemnego uznawania w sprawach karnych pozwala na transfer dowodów uprzednio zgromadzonych przez inne państwo członkowskie, bez konieczności ponownej weryfikacji legalności metod ich pozyskania przez organ wydający END. W tekście szczegółowo omówiono charakter prokuratora jako organu uprawnionego do wydania END oraz wymóg autoryzacji sądowej w kontekście analogicznych spraw krajowych. Ważnym elementem artykułu jest analiza wpływu orzeczenia na polski proces karny, w tym wskazanie na pilną potrzebę wprowadzenia definicji dowodu elektronicznego do Kodeksu postępowania karnego.
Słowa kluczowe: europejski nakaz dochodzeniowy, wzajemne uznawanie, dowód uzyskany za granicą, dopuszczalność dowodów, przechwytywanie przekazów telekomunikacyjnych
Magdalena Trzcionka
graduate of the Faculty of Law and Administration, Adam Mickiewicz University in Poznań, Poland
ORCID: https://orcid.org/0000-0003-4331-5670
Admissibility of evidence obtained from encrypted messaging apps under the European Investigation Order. Commentary on the ruling of the Court of Justice of 30 April 2024, C-670/22, M.N. (EncroChat)
This commentary offers a favourable assessment of the judgment of the Court of Justice of 30 April 2024 in Case C-670/22, M.N. (EncroChat), regarding the cross-border gathering of digital evidence under the European Investigation Order (EIO). The main issue addressed in the commentary is the resolution of the conflict between the effectiveness of judicial cooperation in criminal matters and the standards of protection of fundamental rights in the age of modern surveillance technologies. The author presents and justifies the argument that the Court’s position is correct, namely that the principle of mutual recognition in criminal matters permits the transfer of evidence previously gathered by another Member State without the need for the authority issuing the EIO to re-verify the legality of the methods used to obtain it. The commentary contains a detailed discussion of the nature of the public prosecutor as the authority empowered to issue an EIO and the requirement for judicial authorization in the context of similar domestic cases. An important part of the article is the analysis of the impact of the ruling on Polish criminal proceedings, including a reference to the urgent need to introduce a definition of electronic evidence into the Criminal Procedures Code.
Keywords: European Investigation Order, mutual recognition, evidence obtained abroad, admissibility of evidence, interception of telecommunications
Bibliografia / References
Barwina Z., Zasada wzajemnego uznawania w sprawach karnych, Warszawa 2021.
Janusz-Pohl B., Formalizacja i konwencjonalizacja jako instrumenty analizy czynności karnoprocesowych w prawie polskim, Poznań 2017.
Janusz-Pohl B., Konkretyzacja uprawnienia prokuratora w zakresie wykorzystania dowodów uzyskanych w ramach tzw. wtórnej kontroli operacyjnej [w:] Artes serviunt vitae sapienti imperat. Proces karny sensu largo – rzeczywistość i wyzwania. Księga jubileuszowa Profesora Tomasza Grzegorczyka z okazji 70 urodzin, red. J. Kasiński, A. Małolepszy, P. Misztal, R. Olszewski, K. Rydz-Sybilak, D. Świecki, Warszawa–Łódź 2019.
Janusz-Pohl B., Wykorzystanie zapisu audialnego uzyskanego w postępowaniu karnym jako dowodu w postępowaniu w sprawie pociągnięcia do odpowiedzialności konstytucyjnej, „Zeszyty Prawnicze BAS” 2019/2 (62).
Król A., Europejski nakaz dochodzeniowy jako kompleksowy instrument współpracy w sprawach karnych w Unii Europejskiej, „Rocznik Administracji Publicznej” 2019/5.
Kuczyńska H., Międzynarodowy Trybunał Karny wkracza w przyszłość: dowody elektroniczne i sztuczna inteligencja, „Przegląd Sądowy” 2026/1.
Lewulis P., Dowody cyfrowe – teoria i praktyka kryminalistyczna w polskim postępowaniu karnym, Warszawa 2021.
Oerlemans J.J., van Toor D., Legal aspects of the EncroChat operation: A human rights perspective, „European Journal of Crime, Criminal Law and Criminal Justice” 2022/30 (3–4).
Oręziak B., Cyberprzestępczość w aspektach proceduralnych. Dowody elektroniczne a nowoczesne formy przestępczości, Warszawa 2019.
Rychlewska O., O przepisie art. 168a k.p.k. jako przyzwoleniu na korzystanie w ramach procesu karnego z dowodów zdobytych w sposób nielegalny, „Palestra” 2016/5.
Wiliński P., Zasada prawa do obrony w polskim procesie karnym, Warszawa 2006.